COL INCISI

Sezai Arli


Bugünlerde yolunuz Qatar’ín baskenti Doha’ya duserse, Arap denizinin turkuaz sularina dogru suzulen ucaginizin penceresinden ilk once ‘corniche’ (kordon) boyunca dizilmis modern yuksek binalari, cok seritli, isiltili asfalt yollari ve her yeri susleyen rengarenk 15inci Asya Olimpiyatlari afis ve flamalarini gorursunuz. Doha, biraz daha yesil, biraz daha sakin bir Dubai’dir.

Burasi, cok degil, kirk yil once kucuk bir balikci, inci avcisi kasabasiydi. 1949’da buraya gelen ilk Ingiliz siyasi komiseri Doha’yi ‘bombardimanda yerle bir olmus’ bir kasabaya benzetmisti. Toz toprak icerisindeki binalar bakimsiz ve yikilmak uzereydi. Sakinleri, ya daha iyi hayat sartlari pesinde baska yerlere goc etmis veya bakima para ayiramayacak kadar yoksuldu. 1959’da meslektasi Jette Bang’la birlikte Qatar’in kuzeyinde ve guneyinde bedevi aielelerle birlikte yasayan, seyahat eden Danimarka’li Etnograf Klaus Ferdinand'ín cektigi fotograflarda devesini sagan bedeviler, yeniden denize acilmadan once cikardiklari istridyeleri ayiklayan yari ciplak inci avcilari gorunur.

Qatar'in bulundugu cografyada ilk yerlesimlerin tarihi Milat'tan once 4'000 yilina kadar uzaniyor. Tarihin babasi olarak bilinen Herodotus'a gore bu bolgede yerlesik en eski halk, denizcilik ve ticaretteki yetenekleri ile taninan Kenanlilar (Canaanites). Roma oncesi donemde Akdeniz'in bir ticaret yolu olarak gelismesine paralel olarak bugunku Qatar'in Al-Bida, Al-Khor, Al-Wakra ve Al-Zubara gibi sehirleri balikcilik, inci avciligi ve ticareti, Iindus vadisi ile Akdeniz arasindaki ticaret yolu uzerindeki stratejik konumlari ile one ciktilar. Roma doneminde ticaretin Kizildeniz bolgesine kaymasi ile birlikte bu bolgenin onemi azaldiysa da Milat'tan sonra ucuncu yuzyildan itibaren bolgede ticaret tekrar canlandi. Islam'in Arap yarimadasinda ortaya cikisi ile birlikte yedinci yuzyilin ortalarinda bolge halki Islamiyeti kabul etti ve Islam'in Arap yarimadasi disina yayilmasinda rol ustlendi. Abbasiler donemi, bu bolgenin Bagdat'taki halifelerin egemenligi altinda baris ve refah icerisinde oldugu donem olarak biliniyor. 16inci yuzyilda Bati somurgeciliginin ortaya cikisi ile birlikte bolge, 1517 yilinda, Arap yarimadasinin bircok yeri ile birlikte Portekizlilerin etkisi altina giriyor. Deniz ticaretini kontrol altina almak amaciyla Portekizlilerin kurdugu bircok kucuk kalenin kalintilari bugun de gorulebiliyor. 1538'de Osmanlilar Portekizlileri kovarak bolgede 400 yil surecek egemenliklerini tesis ettiler. Ancak Osmanli hakimiyeti genellikle kagit uzerindeydi. Ulkenin gercek egemenleri yerel seyhlerdi.

Qatar'in bugunku egemeni Al-Thani kabilesi 18inci yuzyil ortalarinda Nejd'den bu bolgeye goc ettiklerinde ulkenin kuzeyindeki Zubara kenti inci avciligi ve ticaretinin merkezi olarak bugunku Bahrain kralliginin egemeni Al-Khalifa kabilesinin kontrolu altindaydi. 19uncu yuzyil ortalarindan itibaren Al-Thani ailesi, bugunku baskent Doha'yi merkez alarak ve ilk zamanlar Ingilizler (1868), daha sonra da Osmanlilarla (1872) isbirligi yaparak tum yarimadada hakimiyet kurdu. Birinci Dunya Savasi baslarken Osmanlilarin bolgeden cekilmesi ile birlikte Ingilizler Sheikh Abdullah Bin Jassim Al-Thani'yi hukumdar olarak tanidilar. 1916 ve 1934 yillarindaki iki anlasma ile saglanan Qatar uzerindeki Ingiliz mandasi, 1971 yilinda Harold Wilson'in basinda bulundugu Ingiliz Isci Partisi hukumetinin Korfez bolgesindeki Ingiliz mandasina son verme kararina kadar devam etti. Bu tarihten itibaren Qatar, Birlesik Arap Emirlikleri ve Bahrain ile birlikte bagimsiz bir devlet olarak ortaya cikti.

Ancak, bugunku
Qatar devletinin asil kurucusu olarak taninan kisi, Ingilizlerin 1916'da Qatar Emiri olarak tanidiklari Sheikh Abdullah degil babasi Sheikh Jassim Bin Muhammed Bin Thani Al-Thani'dir (1826-1913). Bu zat, Osmanli devletinin Bagdat vilayeti Qatar bolgesi temsilcisi iken Osmanliya baskaldirarak 18 Aralik 1878'de kendisini Qatar Emiri ilan etmis, bilahare 25 Mart 1893'te kumandasi altindaki asiret gucleri ile Wajba'da Osmanli birliklerine saldirarak onlari yenilgiye ugratmistir. O nedenle, 18 Aralik tarihi Qatar'in milli gunu olarak kutlanmaktadir. 1909 yilinda Qatar'i ziyaret eden Suudi Arabistan'li gazeteci Suleiman Bin Saleh Al-Dakheel o gunlerin Qatar'ini soyle anlatiyor: 'Bura halki caliskan, dindar, misafirperver ve cana yakin insanlar. Asil gecim kaynaklari denize dalarak inci cikarmak. Bu amacla kullanilan yaklasik 2,500 tekne var. Bunlardan 25'i seyhin kendisine ait. Seyhin kisisel servetinin 1 milyon Osmanli lirasi oldugu tahmin ediliyor. Inci avciligindan Qatar'in elde ettigi yillik gelir ise 4 milyon Osmanli lirasi civarinda'. (1)

Ekim 1904'te Sheikh Jassim'i ciftlik evinde ziyaret
eden Bahrain'de mukim Ingiliz Siyasi Komiseri Yuzbasi F. B. Prideaux da onu 'hasmetli, saygideger ve gunun siyasi meselelerine vakif' biri olarak tanimlamisti. (2)
 

***

1956’dan itibaren ihrac edilmeye baslanan petrol ve 1995’te gerceklesen kansiz bir saray darbesi Qatar icin yeni bir donemin baslangici oldu.  

Dunyanin bilinen ucuncu buyuk dogal gaz rezervine ve ciddi petrol gelirine sahip bu kucuk ulkede, Emir Hamad Bin Khalifa Al-Thani’nin yonetime geldigi 1995 yilindan itibaren basdondurucu bir ekonomik buyume ve toplumsal degisim yasaniyor. Kaldiginiz otelin lobisinde, lokantasinda, beach club’inda Italyan tasarimi luks koltuklara bagdas kurarak oturmus, ciplak ayak parmaklarini ovusturan egalli, entarili, eli tespihli dunku col bedevisi, bugunku petrol, dogalgaz zengini ‘isadamlarini’ gorursunuz.

Neler oluyor? 

Yüzölçümü Turkiye’nin yuzde ikisini bile bulmayan (11’437 kilometrekare) bu kucuk ulkede Qatar Universitesinin yanisira, basta Texas A&M, Carnegie Mellon, Weil Cornell, Georgetown, University of Calgary (Kanada) olmak uzere uluslararasi alanda taninmis on Bati universitesinin kampusleri faaliyet gosteriyor. Nüfusu 744 bin kisi olan (200 bini yerli, digerleri buraya calisma vizesi ile gelen yabancilar) ulkede devasa bir Teknoloji ve Bilim Parki faaliyete gecmis durumda. Parkin ilk sakinleri arasinda Microsoft, EADS, ExxonMobil, GE, Shell, Total gibi dunya devleri var.

Emir’in esi Sheikha Mozah’nin basinda bulundugu Qatar Foundation (Qatar Vakfi) yukarda sozu edilen teknoloji parkinin yanisira kongre merkezi, muzik akademisi, senfoni orkestrasi, at yetistiriciligi-binicilik akademisi, islam eserleri muzesi, ulusal kutuphane ve benzeri bir dizi iddiali projeyi yurutuyor.

Egitim, kultur, saglik, spor, turizm, ulasim, altyapi gibi alanlarda devasa yatirimlar yapiliyor. Petrol ve dogalgazla ilgili buyuk olcekli yatirmlarin yanisira aluminyum, demir celik, gubre, cimento, petrokimya, kablo, vb  petrol ve gaz disi  sanayilere ciddi yatirm yapiliyor. Baskent Doha'da 50 milyon yolcu/yil kapasiteli bir uluslararasi havaalani insa halinde. 6 milyon TEU konteyner kapasiteli dunya capinda bir deniz limani 2013 yilinda hizmete girmek uzere ihaleye cikariliyor. Her tarafta sanayi sehirleri, uydu sehirler, tatil koyleri, luks oteller, yat limanlari, borsa binalari, banka merkezleri, gokdelenler yukseliyor.

Daha simdiden Qatar Airways ve Aljezeera TV gibi iki unlu marka yaratilmis durumda. Aljezeera son olarak yayina baslayan Ingilizce kanali ile BBC ve CNN ile rekabet yarisina girerken, Qatar Airways dunyanin onde gelen havayolu sirketlerinden biri olma yolunda.

Ekonomik ve sosyal gelismelere paralel olarak dusunce dunyasinda da devrim sayilabilecek degisimler yasaniyor. Sikca duzenlenen toplantilarda kadin ve cocuk haklari, dinde reform, demokrasi, laiklik, egitim seferberligi, yoksulluk ve cehaletle mucadele, cevrenin korunmasi, organik tarima donus, tarim urunleri uretiminin arttirilmasi, verimlilik, etkili yonetim, yaratici egitim, bilgi toplumu olma yolunda atilacak adimlar, kadinlarin is ve toplum yasaminda daha etkin kilinmasi.. gibi konular tartisiliyor. Bu konularin bir kisminin da tartisildigi BBC'nin unlu "Doha Debates" adli tartisma programinin evsahipligini Qatar Foundation'in yapmasi tesaduf degil.

Ornegin, Doha'da Ingilizce yayinlanan 21 nisan 2008 tarihli Gulf Times'in haberine gore, Georgetown Universitesi Uluslararasi ve Bolgesel Arastirmalar Merkezince Doha'da duzenlenen "Islam'da Yenilik' konulu bir panelde bir konusmacinin 'tercumenin hic bir zaman Kur'an'in aslini anlamaya yetmeyecegi, dolayisiyle orijinal dilinde (Arapca) ogrenilmesi gerektigi' seklindeki gorusune dinleyicilerden uzun itirazlar ve sorular geliyor. Dinleyiciler, her ulusun kendi dilinde dinini ogrenme ve ibadet etme hakki bulundugunu, bunun engellenmesinin yanlis oldugunu savunuyorlar.

Isvec degil Qatar!

Aralik 2007'de bir Emirlik Kararnamesi ile kurulan Doha Ozgur Media Merkezi (DCMF) daha simdiden biri Somali, biri Irak, biri de Afganistan'dan olmak uzere toplam uc kadin gazeteciye siyasi siginma hakki saglamis bulunuyor. Bunlardan Afganistan'li gazeteci Nilofer Habibi, ulkesinin Taliban'in etkin oldugu guney bolgesindeki Kandahar'da faal bir yerel televizyon kanalinda yaptigi programlarda modern yasami ve kadinlarin egitimini savundugu icin iki defa saldiriya ugramis biri. Somali'li bayan gazeteci Besharo Mohammed Waiz gazetecilik yaptigi Somali'nin otonom Pontland bolgesinde hicab giymeyi (ortunmeyi) reddettigi icin fanatik Islamcilardan olum tehditleri alan bir kadin gazeteci. Ayni bolgede bir sure once de (Mayis 2008) Somali Gazeteciler Birligi Genel Sekreteri katledilmisti.

Doha'ya siginan ucuncu kadin gazeteci ise, Irak'ta yayinlanan "Hala" adli kultur dergisinin bas editoru ve romanci Lateefa Al-Dulaimy. Dulaimy, yazilarindaki samimi ve gercekci dusunceler nedeniyle fanatik dincilerin olum tehditlerine maruz kalan biri. (3) 

Qatar'li din adami Sheikh Yousuf Al-Qaradawi ilimli ve Islam'da reformu savunan gorusleri ile gerek Arap dunyasinda, gerekse diger ulkelerde her gecen daha cok taniniyor, saygi goruyor. Bu din adamina gore, Arap dunyasinin Batiya nazaran geri kalmisliginin altinda Arap dunyasindaki demokrasi eksikligi yatiyor.(4)

Dogu'nun yukselisi mi?

Bu gelismeler sadece Qatar'la sinirli degil. Birlesik Arap Emirlikleri, Misir, Suudi Arabistan, Kuveyt, Urdun, Hindistan ve Cin ayaga kalkiyor. Ornegin, bugunlerde Fas'tan Suudi Arabistan'a oradan da Dubai'ye kadar uzanacak bir hizli tren projesi uzerinde calisiliyor (5). Suudi Arabistan'da yedi adet sanayi ve turizm sehri kuruluyor. Birlesik Arap Emirliklerinde Dubai limanindan cikip colde genis bir yarim daire cizerek Dubai Marina'da tekrar denize dokulecek 80 kilometre uzunlugunda, 11 milyar Dolara malolacak dunyanin en buyuk turistik kanal projesi uc yilda bitirilecek sekilde ihale edildi. Qatar'la Bahrain'i ve Qatar'la Abu Dhabi'yi denizden karayolu ve demiryolu ile birlestirecek kopru ve yollar ihale edilmek uzere.

Gelismeleri, Bati gerilemeye baslarken Dogu'nun yukselisi; zenginlik, guc, bilim ve sanatin Dogu'da yeniden yukselmesi olarak degerlendiren bilim ve dusunce insanlarinin sayisi artiyor.

Qatar'da nüfusun yarisi baskent Doha’da yasiyor. Doha dışındaki önemli merkezler Dukhan, Mesaieed (Umm Said), Al Wakra, Ras Laffan ve Al Khor.

Ulkede egemenlik Al Thani ailesinde. Emirlik babadan ogula geciyor. Basbakan ve bakanlari Emir tayin ediyor. Ayrica, hükümete danışmanlık yapan 35 kişilik bir Danışma Konseyi var. 1999 yılında ülke tarihinde ilk defa 29 üyeli Merkez Belediye Konseyi icin seçimler yapılmış; bu seçimlerde kadınlara da seçme ve seçilme hakkı verilmiş. Emir ve esi, ulkenin demokratiklesmesi, halkin yonetime katiliminin guclendirilmesi, yolsuzlukla mucadele ve seffaflik gibi konularda aktif bir tutum icindeler.

Ülkenin resmi dili Arapça, ancak İngilizce de yaygın olarak konuşuluyor.

Doha, Aralik 2006 - Temmuz 2008

------------------------------------------------------------------------------
(1) Gulf Times, 19.12.2007

(2) Ayni yerde

(3) Gulf Times, 28.06.2008

(4) The Peninsula, 17.06.2008

(5) Gulf Times, Time Out, 29.04.2008 

-------------------------------------------------------------------------------

Photos: Courtesy of  Gulf Times

------------------------------------------------------------------------------

(*) Ilk defa -kisaltilmis olarak- 24 Agustos 2008 tarihli Cumhuriyet Dergi'de yayinlanmistir.

BACK TO HOMEPAGE