Tarih-Coğrafya

8 Ekim 2014
Can Akgüç

Bir yer adı incelemesi: Kötüre Köyü

    Yer adları bir bölgenin coğrafi, beşeri ve iktisadi özelliklerini de yansıtan değerlerdir. Bu değerleri taşıdığını düşündüğümüz Kötüre yer adı, tarihin her döneminde farklı medeniyetlere ev sahipliği yapan Elbistan ovasında, kendini günümüze kadar muhafaza edebilen ender yer adlarından da bir tanesidir.

    Bütün yer adlarının bir anlam taşıması gerekmekte ise de Kötüre Köyü adının –her ne kadar güncel dilde bir anlamının da olmamasına rağmen- içerisinnde yer aldığı Elbistan ovası tarihinde aranılması gerekmektedir.

 Giriş

    Toponimi (yer adı bilimi); etimolojik, tarihsel ve coğrafi bilgilere dayalı, yer adlarının tanımlama çalışmasıdır. Bu makalede, Kötüre köyü adı üzerine, bahse konu bilim dalının disiplini içerisinde, bir köken ve anlam incelemesi yapacağız.

I. Köyün kısa tanıtımı

    Çalışmamızın konusu olan Kötüre Köyü, Kahramanmaraş ilinin Afşin ilçesine bağlı, Afşin’e ortalama 15 km. uzaklıkta ve bu şehrin güney-batısında yer almaktadır. Köyün rakımı 1280 metredir.

II. Kötüre kelimesinin köken incelemesi

    Bütün yer adlarının bir anlam taşıması gerekmekte[1] ise de Kötüre kelimesinin güncel dilde bir anlamının olmaması, bizi bir yer adı tasnif türü olan “köken tasnifi” ne yönlendirmiştir. Bu tasnif biçimine göre, yer adı kökleri ya Türk ya da yabancı köklerden gelen adlardır[2].

    Kötüre Köyü adındaki “Köy” ‘ün bir coğrafi terim olduğunu hatırlattıktan sonra, incelemeye aldığımız sadece Kötüre kelimesinin, yukarıda bahsedilen tasnif türüne göre incelemeye başlayalım.

    Kötüre kelimesinin Türkçe kökenli olabilmesi için Türkçeyi diğer dillerden ayıran temel niteliklerinden en güçlüsü “ünlü uyumu” ve küçük ünlü uyumu kurallarına uyması gerekmektedir[3].

 Ünlü uyumuna göre Kötüre kelimesinin incelemesi:

Bir kelimenin birinci hecesinde ince ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince, bir kelimenin birinci hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olur.

K + Ö (ince ünlü) + T + Ü (ince ünlü) + R + E (ince Ünlü)

Kötüre kelimesinin küçük ünlü uyumu kuralına incelemesi:

Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bunu izleyen ilk hecede yuvarlak (u, ü) veya geniş düz (a, e) ünlü bulunur. Ayrıca geniş yuvarlak ünlüler (o, ö) öz Türkçe sözcüklerde ancak birinci hecelerde bulunur[4].

K + Ö (yuvarlak ünlü) + T + Ü (yuvarlak ünlü) + R + E (geniş düz ünlü)

    Türkçe Dilbilgisi kurallarına göre Kötüre kelimesi üzerinde buraya kadar yaptığımız köken incelemesi ve kelimenin dilimize özgü diğer özellikler açısından da incelenmesi, bize bu kelimenin Türk kökenli olduğunu göstermektedir. Nitekim bu tespitin doğruluğunu teyit eden eserlerde mevcuttur.

    Kötüre kelimesinin köken bahsini burada kapatmadan önce, kelime sonunda yer alan ve bir pekiştirme harfi olduğunu düşündüğümüz -e harfinin de açıklamaya muhtaç olduğunu düşünmekteyim. Çünkü Kötüre isimli yer adının kökü olduğunu düşündüğüm, eski Türkçe metinlerde geçen Kötür kelimesi, Kötüre’nin aksine -e harfini içermez. Ayrıca bu harfin, Kötüre kelimesi içerisinde dilbilgisi açısından bir işlevinin olması da gerekmektedir.

 Kötüre kelimesindeki –e harfinin incelemesi:

    Yapmış olduğumuz arşiv araştırmasında, günümüzde Kötüre adı ile bilinen köyün adının XVI. yüzyılda Kötürecik olduğunu tespit ettik[5]. Kötürecik, Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadime Arşivi’ndeki iki cilt halinde bulunan, 101 ve 108 numaralı defterlerde “Karye-i Kötürecik tâbi-i mezbur” başlığı ile kayıt edilmiştir[6].

    Köyün günümüzdeki adı ile yukarıda bahsi geçen defterlerdeki kayıtlı eski adı arasındaki küçük fark hemen göze çarpmaktadır. Bu fark, yani Türkçe ’de ki -cik eki, anlama ”küçültme, azlık, sevgi, şefkat, acıma” katar ve bazı yer adlarında da kullanılır: Gölcük, Harmancık, Ovacık’ta olduğu gibi[7]. Köyün eski adındaki –cik eki de, bu örnekte verildiği gibi kelimeye yukarıda bahsedilen anlamlar katmakta olan bir ek idi.

    İşlevini anlatmaya çalıştığımız “Kötüre kelimesinin sonundaki –e harfi” Kötürecik kelimesinde bulunan işte bu –cik ekine binaen bu kelimede bulunmaktadır. -cik ekiyle kavramı küçültülmüş bazı sözcüklerde anlamın pekiştirilmesi amacıyla bu ekin kullanılmadan önce, bir ünlünün türediği görülür[8] azıcık (az-ı-cık) da olduğu gibi. Kötüre kelimesinin sonundaki “e” harfi; Kötürecik kelimesindeki -cik ekini pekiştirmek için türeyen bir harf olup, –cik eki zaman içerisinde düşmesine rağmen, kelimedeki yerini muhafaza eden bir pekiştirme harfidir.

Tüm buraya kadar anlatılan dilbilgisi kurallarını Kötürecik kelimesine uygularsak

 KÖTÜR + E + CİK

sonucunu elde ederiz.

    Bu sonuç bize, Kötürecik kelimesinde yer alan –e harfinin –cik ekini pekiştirmek için türeyen bir harf olduğunu ve –cik sözcüğünün ise ek olduğunu ve de anlamını aramamız gereken kelimenin de Kötüre değil Kötür olduğunu gösterir.

    Buraya kadar anlatmaya çalıştığımız Kötüre kelimesinin Türkçe dilbilgisi kurallarına göre inceleyip, bu kelimenin kökenin Türkçe olduğunu[9] ve anlam incelemesi için gereken şeklinin de Kötür olduğunu tespit etmek idi.

III. Kötüre kelimesinin anlam incelemesi

    Kökeni Türkçe olan Kötür kelimesinin anlamı, daha önce ayrıntılı olarak kaleme aldığımız “Kâşgarlı Mahmûd’a göre Kötür- fiili” isimli makalemizde de görüleceği üzere, Eski Türkçe ‘de bir fiil olup; kaldırmak, yükseltmek ve yüceltmek anlamında kullanılmış bir kelimedir[10].

IV. Sonuç

    Sonuç olarak, “Kötüre köyü adının anlam incelemesi” isimli bu makalede aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.

    Kötür, araştırma konumuz olan Kötüre yer adının kökü olup bu kelime öz Türkçe bir kelimedir; kaldırmak, yükseltmek ve yüceltmek anlamına gelmektedir. Kötüre yeradına tam olarak yüklenilmek istenen anlam şu an için tam olarak bilinmese de, eski ismindeki –cik ekine istinaden, bu anlamın yüceltmek olma olasılığı çok fazladır.

    XVI. yüzyıl yazılı kaynaklarında adının o dönemde Kötürecik olduğunu tespit ettiğimiz Kötüre köyü, yaklaşık aradan geçen beş yüz yıllık bir zamanda, sadece adındaki –cik ekini kaybetmiş ama asıl kök halini muhafaza etmektedir. Bu ek -daha önce de belirtildiği gibi- onun küçük bir yerleşim yeri olmasına binaen verilmiş olabilir; lakin kuruluşundan itibaren aradan geçen süre içerisinde köyün nüfus yoğunluğunun artması veya coğrafi alanının büyümesi sonucu bu ek terkedilmiş olabilir.

    Köye Kötüre(cik) adının neden verildiğini -bugün için- tam olarak bilememize rağmen, bu adın Dulkadir Beyliğinden kaldığını kesin olarak söyleyebiliriz. Kötüre köyünün de dâhil olduğu bölge, 1337-1522 yılları arasında Dulkadir Beyliği ülkesiydi[11]. Bölgenin Osmanlı topraklarına katılmasından kısa bir süre sonra yapılan Tahrir işleminde, Kötüre köy statüsüne sahip bir yerleşim yeridir. Bu nedenle Kötür(ecik), kesinlikle bir Dulkadir Beyliği ismidir.


[1] Eren Hasan, “Yer Adlarmızın Dili”, TDAY Belleten 1965, TDK yay.:246, 2. Baskı, Ankara, 1989, s.155.

[2] Eren Hasan, “Yer Adlarmızın Dili”, s.159.

[3] Ünlü uyumu, Türkçeyi diğer dilderden ayıran temel niteliklerinden en güçlüsüdür. Gencan Tahir Nejat, Dilbilgisi, 4. Baskı, TDK yay.: 418, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1979, s. 45.

[4] Gencan Tahir Nejat, Dilbilgisi, s. 46.

[5] Yinaç R., Elibüyük M., Maraş Tahrir Defteri (1563), Cilt I, Ankara, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları No:1, 1988, s. 608.

[6] Karye Arapça bir kelime olup köy anlamındadır. (Osmanlıca Türkçe Sözlük, Bilgi Yayınevi, 8. Basım, Ekim 2009, s. 212.); Mezbûr ise Osmanlıca ’da adı geçen, yukarıda söylenmiş, yazılmış olan anlamındadır. (Osmanlıca Türkçe sözlük, s. 286-287.); Defter kayıtlarında köyün bağlı bulunduğu Orta Niyabet Nahiyesi daha önce anıldığı için bu şekilde kayıt edilmiştir.

[7] Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu, Türkçe’nin Ekleri, TDK yay., II. Baskı, Ankara 1981, s.37, 39.

[8] Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu, a.g.e., s. 39. Bu ek ayrıca, Kötürecik ’e çok yakın mesafede bulunan Ördecik ve Kilisecik isimli yerleşim adlarında da mevcut idi.

[9] “Türkçe yer adları kılavuzu” isimli eser, Kötüre isminin Türkçe bir yer adı olduğunu vurgulamaktadır. Gülersoy Tuncer, Türkçe Yer Adları Kılavuzu, TDK yay.: 618, Ankara 1995, s. 35.

[10] Kötür kelimesinin anlamı için “Kâşgarlı Mahmûd’a göre Kötür- fiili” isimli makalemize bakınız. Kelimenin ayrıntılı etimolojik incelemesi için ayrıca bkz. Sir Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford at the Clarendon Press 1972, s. 706.; A.Von Gabain, Eski Türkçenin Grameri, Çev. Mehmet AKALIN, TTK Basımevi, Ankara 1988, s. 283.

[11] Dulkadir Beyliği hakkında geniş bilgi için bakınız. Yinanç Refet, Dulkadir Beyliği, Türk Tarih Kurumu Yayınları Tarih Dizisi, Ankara 1989.

 

KAYNAKLAR

A.Von Gabain, Eski Türkçenin Grameri, Çev. Mehmet AKALIN, TTK Basımevi, Ankara 1988.

Eren Hasan, “Yer Adlarmızın Dili”, TDAY Belleten 1965, TDK yay.:246, 2. Baskı, Ankara 1989.

Gencan Tahir Nejat, Dilbilgisi, 4. Baskı, TDK yay.: 418, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1979.

Gülersoy Tuncer, Türkçe Yer Adları Kılavuzu, TDK yay.: 618, Ankara 1995.

Hatiboğlu Vecihe, Türkçe’nin Ekleri, TDK yay., II. Baskı, Ankara 1981.

Osmanlıca Türkçe Sözlük, Bilgi Yayınevi, 8. Basım, Ekim 2009.

Sir Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford at the Clarendon Press 1972.

Yinaç R., Elibüyük M., Maraş Tahrir Defteri (1563) , Cilt I, Ankara, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları No:1, 1988.

Yinanç Refet, Dulkadir Beyliği, Türk Tarih Kurumu Yayınları Tarih Dizisi, Ankara 1989.