Psychofilosofie
Commentaar graag naar Eric Fienieg

 

“De natuur is altijd te sterk voor principes.”

David Hume

 

"Pas als filosofie therapeutisch zou worden, zou zij echt erkenning krijgen."

Marcuse

 

"We kunnen de aard van de filosofie alleen maar vaststellen

door haar zelf te ervaren."

Karl Jaspers

 

 

De weg is wijzer dan de wegwijzers, deze contemplatieve uitspraak werd regelmatig gedaan door professor Ulrich Libbrecht in zijn colleges over de comparatieve filosofie. Hij bruiste altijd van humor en toen ik hem in één van zijn colleges beluisterde, bolde de zaal regelmatig van een hartelijke schaterlach. Dit, terwijl zijn colleges bepaald niet van eenvoudig kaliber waren en behoorlijk wat intellectualiteit vergden. Ik bezocht zijn optreden die keer in het Bahá’í Conferentieoord De Poort, midden in de rustieke bossen van Groesbeek bij Nijmegen. Het was trouwens stralend voorjaarsweer en de ramen waren opengezet. Je hoorde de vogels buiten reageren op de vrolijkheid binnen. [Zijn lezing is trouwens HIER in PDF te downloaden]

 

Het gaat om het pad zelf dat jij op jouw eigen wijze bewandelt tijdens je korte leven op de aarde. Libbrecht maakte het duidelijk:

De wegwijzers die je onderweg tegenkomt zijn sociaal verbindende tekens langs deze weg. Het zijn echter alleen maar 'upaya', dus hulpmiddelen, en ze behoren niet tot de essentie van het ene mystieke pad dat iedereen op zijn of haar eigen wijze afloopt. Deze wegwijzers vervagen in het noodzakelijke ontbeeldingsproces op je levensweg. De spirituele opdracht voor homo religiosus is het overwinnen van het 'do-ut-des' (als ik mijn diensten aan God geef, schenkt God Zijn beloning aan mij), een veel voorkomende vorm van ego-intentionaliteit. Iedere religie, ideologie, therepeutisch referentiekader of levensbeschouwing als pakket van leerstellingen op de vrije markt is dus zinvol als reiswijzer (itinerarium), maar wordt gaandeweg overbodig zodra je de juiste en universele doelgerichtheid in je levenswandel hebt verkregen. Hetzelfde geldt dan ook voor moraal. Enerzijds een nuttige hulp op de gezamenlijke tocht naar Utopia, of De Gans Andere of Het Grote Niets, maar, zoals een Indische spreuk zegt: voor de heilige heeft iedere moraalleer weliswaar veel nut en is sociaal verbindend, maar blijft voor de weg zelf secundair. Tegenwoordig zouden we onze virtuele wereld erbij betrekken en dan zeggen: “De Weg is Wijzer dan het WereldWijde Web van Wegwijzers”.

 

Als je in Google de volgende categorie termen intypt: psycho- / stress / burn-out / ontspanning / meditatie / timemanagement / assertiviteit / conflicthantering / identiteitscrisisauthenticiteit / zelfactualisering / het Zelf in het Hier-en-Nu / psychosociale begeleiding / relatietherapie / onthaasting of dergelijke, dan krijg je een aardig beeld van onze zwaar overspannen Westerse maatschappij, die van heftige hectiek! Geen enkel werelddeel evenaart het Westerse. “De ene helft van de bevolking is in therapie bij de andere helft van de bevolking”, zo hoor je dan wel eens ironisch opmerken. Nergens ter wereld zijn er zoveel privé-psychologen, psychiaters, therapeuten, alternatieve behandelaars, privé-coaches, trainers, guru’s, spirituele leiders, buddies, klinieken, ondersteunende gespreksgroepen, sociaal-psychiatrische instellingen, opvangcentra, etc, als in ons ‘vrije’ en ‘rijke’ Westen’ met z’n uitgebreide psychosociale vangnet. Iedereen lijkt wel ‘van-‘t-padje-af’ en wordt dan weer professioneel op het helende en ware pad gezet. Als iemand nog steeds niet een eigen shrink of coach bezoekt, dan begint die zich af te vragen of dat wel ‘O.K.’ is, of dat wel sociaal correct is. Deze tekst is nogal ironisch geformuleerd, maar we beseffen wel dat er een heel groot aantal mensen ook ècht professionele behandeling en begeleiding (vaak in opname, en ook nog vaak ondersteund door psychotrope medicatie) nodig hebben, hard nodig hebben om het leven als mens aan te kunnen. De enorme groei van psychologische en psychopathologische kennis en behandelmogelijkheden is natuurlijk alleen pure winst! De gebruikte ironie slaat dus meer op het psychologiseringsproces als een wezenlijk element van de (Westerse) cultuur in het algemeen, met verwijzing naar de vrije Markt van Welzijn en Geluk.

 

De huidige behoefte aan psychologische begeleiding en persoonlijke ‘heling’ is niet zomaar per verrassing in het rijke en vrije Westen opgerezen. De theorie van Maslow biedt daar een eenvoudige verklaring voor. Hij zette de menselijke ‘behoefte-hiërarchie’ in kaart. De mens heeft veel behoeften, maar er is een zekere volgorde waarin die behoeften vervuld moeten worden: eerst de basale behoeften die het sterkst gevoeld wordt (eten, drinken, slapen, onderdak, sex, veiligheid, etc) en pas als die vervuld zijn, richt men zich op de vervulling van de behoefte die daarna het sterkst gevoeld wordt. Maslow onderscheidt dan opklimmend de fysiologische behoeften, de behoefte aan veiligheid, de behoefte aan saamhorigheid (erbij horen, aandacht en liefde van anderen ontvangen), de behoefte aan erkenning en achting en uiteindelijk de behoefte aan zelfactualisering. Zijn theorie luidt dat de mens pas aandacht heeft voor- en streeft naar de vervulling van een hogere behoefte, als de vóórliggende, lagere  behoefte bevredigd is. Pas als onze honger gestild, onze dorst gelest is, wordt onze veiligheid ons probleem en als we ons veilig weten wordt de behoefte aan saamhorigheid en liefde urgent waarna we de tijd en ruimte hebben om aan verwerkelijking van onszelf denken.

 

Hèt Pad, dat bewandel je binnen in jezelf, en niet uiterlijk!

 

Wij leven in het rijke Westen in een samenleving waarin de meeste basale behoeften geheel vervuld zijn. Als gevolg daarvan is er nu een sterk gevoelde behoefte aan zelfontplooiing, de behoefte om eindelijk ‘jezelf’ te worden binnen een netwerk van ‘echte’ vrienden in de wereldwijde familie van medemensen. Belangrijk is ook de terugval op het moment dat existentieel basale behoeften bij de 'zelfgerealiseerde persoon' in gevaar komen door veranderingen binnen de inbedding in de sociaal-maatschappelijke cultuur waarin men zich veilig voelde. Mensen kunnen dan 'zichzelf verliezen' waarbij hij/zij zelfs kan terugvallen in 'geestloos', ‘fake’, ‘theatraal’ of zelfs dierlijk-primair gedrag. De run op uiterlijk zichtbare identiteit, ‘status’, ‘aanzien’, ‘welvaart’, in de overspannen productie/consumptie-maatschappij is dan maximaal, zo ook de kans op behoefte aan de verzorging door een shrink. Uiteindelijk gaat het immers in de bio-socio-evolutionaire psychologie om de ‘survival-factor’ in het overleven van de meest fitte mensen.

 

Met appreciërende humor denk ik dan ook terug aan die nascholings-cursus voor praktijkvoerende psychologen in de eerste lijn van de gezondheidszorg. Een monumentaal conferentiecentrum. Twee volle dagen van training in het kader van de Aandachtgerichte Therapie (Mindfulness-Based Therapy). Het leverde 12 uren accreditatie op voor het taakgebied Behandeling. De focus lag duidelijk op ‘Mindfulness’, een oplettend-aandachtige aanvaarding van alles wat je in je eigen body kunt scannen, een rustige neutrale aanvaarding van alles wat je maar in je eigen systeem tegenkomt. Aanvaarding, inclusief alle mogelijke ongemakken, pijnen, klachten, angsten, depressies, verwarringen, stemmingen, etc. Totale zelfaanvaarding zonder ook maar één aspect in jezelf te veroordelen, te ontkennen, te rationaliseren of anderszins van emotioneel geladen kwalificaties te voorzien, helemaal blanco dus. Deze diepe aanvaarding van jezelf, inclusief al je hebben-en-houwen, is dan de voorwaardelijke basis voor een duurzamer verbetering van je toestand.

 

We volgden (professioneel-correct) gehoorzaam de instructies van de trainer en ondergingen gedurende twee volle dagen een aantal keren de uitgebreide ‘bodyscan’ (liggend op de vloer), de ‘zitmeditatie’ en de ‘loopmeditatie’. Dan wisten wij, de behandelaars in de eerste lijn, tenminste wat onze cliënten zouden ervaren bij die experiëntiële oefeningen voordat wij er zelf mee aan de slag zouden gaan. Hulpbehoevende cliënten kunnen een 8-daagse behandeling/training volgen en doen de oefeningen liefst 45 minuten per dag. Dat hoort dan bij een gezonde levenshouding als je heelwording en heil nastreeft. Tijdens de twee volle dagen, vooral als de deelnemers op de vloer lagen voor een uitgebreide ‘bodyscan’ klonk er wel eens wat gesnurk, maar dat was absoluut niet erg, want ook dat moest gewoon aanvaard worden. De Radboud Universiteit Nijmegen heeft het onderzoek van de Mindfulness-Based Therapy die uit de VS kwam overwaaien en rapporteert succes met een significant aantal van de clientèle die o.a. met angst en depressie kampen. Eén van onze cursisten, gevraagd naar zijn mening over de oefeningen, kwalificeerde deze (wat ironisch) als ‘onthaasting’, al gaf hij toe dat hij het wel als een behoorlijke ‘overkill’ ervoer, al die diepte-ontspanning gedurende twee volle dagen. Nee, reageerde de trainer direct, het is veel essentiëler dan een ontspanningsoefening. Maar goed, het algehele gevoelen in de wandelgangen was de conclusie dat oefeningen zoals ‘bodyscan’ in bed uitstekend geschikt zouden moeten zijn voor mensen met slaapstoornissen.

 

Ik moest innerlijk wel grinniken om de kwalificatie ‘onthaasting’ van onze humorvolle collega, maar probeerde die experiëntiële Mindfulness-oefeningen in een ruimer kader te zetten, namelijk van een ‘werken en leven in het Voortschrijdend NU-moment, een levenskunst op zich’. En bij de Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is dat ook zo. Contact met je eigen gevoelens in ‘het hier en nu’, zelf-observatie-zonder-oordeel in het hier en nu, zelf-aanvaarding, dat is de ACT-grondhouding van waaruit de verbeteringsweg kan starten. Jon Kabat-Zinn [1] onderscheidt 7 instellingsfactoren bij een volledige stresscursus, niet-oordelen, geduld, eindeloos beginnen, vertrouwen, niet-streven, acceptatie en loslaten. Citaat:  “De prijs van heelheid is een volledige inzet om heel te zijn en een onwankelbaar vertrouwen in je vermogen deze heelheid in elk moment te belichamen. C.G. Jung zei het zo: Het bereiken van heelheid vereist dat men zijn hele wezen inzet. Met minder lukt het niet, er bestaan geen gemakkelijker voorwaarden, geen substituten, geen compromissen.” Overigens is Jung weer helemaal 'in'.

 

Een belangrijk zelfreflectief onderdeel van ACT is het vinden en bewustworden van je eigen waarden. En dan kijken of je levensdoelen wel met je eigen waarden overeenstemmen. Betrokkenheid op die eigen waarden maakt het mogelijk om over te gaan op het onderdeel ‘toegewijde actie’. En dan, binnen déze uiteindelijke- en pro-actieve zelfhantering knapt de cliënt duurzamer op en is dan autonomer. Naast zelfaanvaarding dient dan natuurlijk tevens het sociale, empathische vermogen bevorderd te worden ter verhoging van je emotionele intelligentie (EQ). Hoewel: andere therapeuten stellen als voorwaarde dat je dan eerst anders moet leren denken via de Rationeel-Emotieve Therapie, de RET.

 

De psychologie blijft immer-in-beweging.

 

Het boeiende van al deze ontwikkeling is het massale loslaten van de oorspronkelijke, harde, strikt mechanistische, rationalistische, ‘no-nonsense’ gedragstherapie van eertijds. De mechanistisch-technische, natuurwetenschappelijke psychologie heeft plaats ingeruimd voor ‘zachtere’ maar levensechtere benaderingen. Dat zou eertijds als schandalige ‘afvalligheid’ en ‘bijgelovigheid’ gekenmerkt zijn. Je zou dan niet meer recht-in-de-leer zijn en het risico van royement lopen. Maar nu? Nu is de hypnotherapie weer terug in de technieken van de Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) bij vormen van posttraumatische stress-stoornis (PTSS). De ‘geleide imaginatie’ of ‘geleide meditatie’ met of zonder visualisaties is weer helemaal terug van weggeweest. Het gebruik van metaforen en symbolen bij therapeutische interventies is weer hot, alsmede de vele vormen van creatieve zelf-expressie. Groeiende erkenning heeft nu de Energie Psychologie en -Psychotherapie, waaronder ook therapieën als Thought Field Therapy (TFT) en Heart Assisted Therapy (HAT). Een behandeling met Aikido-therapie, gericht op bewustwording van de eenheid energie-lichaam-geest, heeft veel weg van de bovenbeschreven Mindfulness. Een behoorlijk aantal praktijkhouders geeft de PsychoSynthese-therapie, om in je ware Zelf te komen. Inmiddels wordt Neurofeedback toegepast als remedie tegen allerlei kwalen van stress via ADHD, angststoornissen en autisme tot burn-out en epilepsie.
En zo kun je tegenwoordig eindeloos doorgaan met wat eertijds smalend ‘alternatieve therapie’ genoemd moest worden. Overigens waren de Oosterse Yoga, de Westerse Autogene Training en de Haptonomie al dermate gevestigd, dat er zowel vanuit de huisartsen als vanuit het psychosociale behandelcircuit al regelmatig naar werd verwezen. Meer en meer wordt verwezen naar Tai Chi training en naar de boeddhistische Klankschaaltherapie naast de drukpuntmassage.

 

Eén factor in alle psychologisering van de Westerse samenleving vind ik altijd boeiend, namelijk de situatie dat het de academische psychologie nooit is gelukt om een religievrije natuurwetenschap te worden. Het wetenschap/religie-debat blijft eeuwig van betekenis in het professionele vakgebied van de psychologie. In het eerder al genoemde Bahá’í Conferentiecentrum De Poort gaf universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit Nijmegen, tevens vrijgevestigd psychotherapeut Martin van Kalmthout een publiekslezing over dat wetenschap/religie-debat binnen de psychologische subfaculteit.

 

Hij behandelde de interessante vraag wat nu eigenlijk de essentie van psychotherapie is, meer in het bijzonder of zij gezien moet worden als een vorm van toegepaste natuurwetenschap, dan wel als een vorm van religie. Zijn eigen stelling is dat psychotherapie het midden houdt tussen wetenschap en religie. Hij besprak die stelling aan de hand van het spanningsveld tussen psychotherapie en wetenschap, de gespannen relatie tussen psychotherapie en religie, secularisering, individualisering, en psychologisering van onze cultuur; wetenschap als ‘de nieuwe religie’, pseudo-wetenschap en pseudo-religie, religie zonder God, persoonlijke religie en georganiseerde religie, psychotherapie als zingeving.

 

Psychotherapie, een vervangende religie?

 

Een citaat uit zijn voordracht: “Wat de toeschouwer zou kunnen opvallen is dat de structuur van de psychotherapie iets heeft wat van alle tijden is. Er is een soort 'genezer' die een officiële functie bekleedt ten dienste van mensen die in nood zijn en om hulp vragen. De genezer heeft zijn 'referentiekader', dat over de hele geschiedenis gezien een mengsel is van magie, filosofie, geneeskunde, religie, psychologie en (recentelijk) wetenschap. Zijn of haar therapeutische handelingen komen uit dit referentiekader voort en wisselen al naar gelang de referentiekaders onder invloed van maatschappelijke omstandigheden, de cultuur en de aard van de problemen een andere inhoud krijgen. Soms is de inhoud van die referentiekaders puur magisch, dan weer meer psychologisch of filosofisch van aard, soms uitgesproken religieus en in onze tijd wetenschappelijk. Dat maakt de inhoud ervan betrekkelijk en moet ons manen tot voorzichtigheid als het gaat om de vraag wat wel of niet tot de harde kern van de psychotherapie behoort. Wat er in ieder geval wél toe behoort is de aanwezigheid van een referentiekader en het feit dat er van daaruit iets gedaan wordt dat therapeutisch blijkt te werken.” En hij voegt daaraan toe: “Het voordeel van bovenstaande benadering van psychotherapie is wel dat het hierdoor gemakkelijker wordt voor ons, hedendaagse psychotherapeuten, om onszelf te zien als opvolgers van een lange stoet 'genezers': sjamanen, Oosterse goeroes, Grieks-Romeinse filosofen, Joodse wijzen uit de mystieke en wijsheidstraditie, exorcisten en hypnotiseurs en (dichterbij) priesters en dominees. Daardoor is het voor ons wellicht ook mogelijk opener te staan voor niet eerder vermoede invullingen en functies van ons beroep van psychotherapeut.” [Zijn lezing is touwens HIER in PDF te downloaden]

 

Daarop aansluitend: Onze trainer (bij eerstgenoemde nascholingscursus) was zelf al vele jaren een toegewijd boeddhist, met name Zen-boeddhist, en hij had dan ook al vele Zen-sessies beoefend. Het is een Way-of-Life. De bedoeling van Zen is om de totale stilte in jezelf te bereiken door alle hectiek van de dag ‘af te leggen’. Stilte als heil, leegte als heling. Eerst moet je stil en leeg van binnen zijn, wil je op de juiste manier tot zelfreflectie komen. We kregen na afloop 3 CD’s mee, gevuld met de door hem ingesproken instructies en begeleiding van bodyscans en andere Mindfulness oefeningen. Prima te gebruiken in de praktijk. Je kon het duidelijk merken. Hij trainde ons in zijn eigen levenshouding, hij leefde ons voor in zijn werk, zo zou je het kunnen zeggen. Hij vertoonde tijdens de cursus een recentelijk TV-interview op de boeddhistische televisiezender met Jon Kabat-Zinn. “Wat we doen is ‘toegepast boeddhisme, zonder het boeddhisme te preken”, verklaarde onze trainer voor de psycho-praxis. De deelnemers namen er wat van mee naar huis. Naast de drie CD’s met experiëntiële meditatie-oefeningen en het getuigschrift met accreditatiepunten ook een volledig onthaastte instelling. En dat was maar goed ook in de huidige hectiek van de eerstelijns psychologische praktijk.

 

Je eigen weg heeft een eigen wijsheid, de psychosofie.

 

Deelnemers en trainer gingen ontspannen huiswaarts, ieder met vermeerderde of verminderde humor. Maar dat doet er niet toe. Aanvaard dat nou maar, wees mindful. Ik werd er helemaal filosofisch van, en zocht m’n eigen wijsheid maar weer op, mijn eigen Psychofilosofie….  Kijk maar op de inhoudsopgave HIER.

 

"De filosofische consulent zou in een niemandsland moeten werken –

tussen de diagnostische opvattingen van therapeuten en de vrije interpretaties van de agnost, tussen geneeskunde en ethiek, tussen wetenschap en kunst."

Shlomit Schuster

 

"Progress in truth - truth of science and truth of religion –

is mainly a progress in the framing of concepts,

in discarding artificial abstractions or partial metaphors,

and in evolving notions which strike more deeply into the root of reality."

A.D. Whitehead

 

[1] Jon Kabat-Zinn: Handboek meditatief ontspannen, Uitgeverij Becht, 2000, ISBN 90-230-1044-2. Aandachtgerichte cognitieve therapie bij depressie, een op mindfulness gebaseerde methode om terugval te voorkomen: Z. Segal, M. Williams, J. Teasdale, Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam, 2004, ISBN 90.5712.191.3