शास्त्रमञ्जूषा

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    ISSN 2348 – 8417

A Refereed E - Journal in Sanskrit

विश्वविद्यालयानुदानायोगद्वारा (UGC, India) अधिसूचिता सन्दर्भिता अन्तर्जालशोधपत्रिका

प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वान्, शुक्लयजुर्वेदः, वा. मा. सं., 7.66



षष्ठावतरणिका

Issue -VI / Volume - June 2018

(The Section for Peer Reviewed Research Articles)


सम्पादकीयम्

सम्पादकीयम्

          शास्त्रं हि परोक्षमपि प्रत्यक्षवद् भासयति, दविष्ठमपि नेदीयस्त्वेन प्रमाणयति, लघिष्ठमपि महिष्ठरूपेण, महिष्ठमपि लघिष्ठरूपेण च कल्पयति । अत एवोच्यते

अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम् । सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥

शास्त्रमञ्जूषायाश्चेदं संस्करणं निगमागमसांख्यबौद्धजैनादि-दर्शनव्याकरणस्मृत्यादिसहितं महाभारतकाव्यकथासाहित्य- च्छन्दोगान्धर्वशास्त्रनिचित्तैः आधुनिकरचनापरिशीलनपरैः विंशतिपरिमितैः शोधपत्रैः सह अवतरति । प्राचीनशास्त्रानुबन्धीनि इमानि शोधपत्राणि Psychology, Meteorology, Philology, Musics, Culture, Ethics, Phonetics, Manuscriptology चेत्यादीन् नवीनसन्दर्भानपि उद्भासयन्ति । श्रीमन्महाभारतयुद्धव्यूहपरिचयः इत्याख्यं शोधपत्रं प्राचीनभारतीययुद्धकौशलं सम्यगुपस्थापयति यद्धि आधुनिकेऽपि काले उपयोगित्वं बिभर्ति । Meteorological Description of Clouds in Sanskrit इत्याख्यं पत्रं Meteorology अर्थात् (ṛtu-vijñāna, vṛṣṭi-vijñāna, vāyu-vijñāna, parjanya-vijñāna) विषये संस्कृतशास्त्रेषु निहितानि तथ्यानि आविष्करोति । यम-संज्ञकायोगवाह-निरूपण और ज्ञ-वर्णोच्चारणगत रहस्यानावरण इत्यस्मिन् पत्रे ध्वनिविज्ञानदृशा परिशीलनं दृश्यते । एवमेव अस्मिन् संस्करणे प्रकाशितानि सर्वाण्यपि शोधपत्राणि तत्तद्वैशिष्ट्यजुष्टानि सन्ति विदुषां शोधार्थिनाञ्च विचारदीपान् उद्दीपयितुं प्रभवेयुरिति विश्वसिमि ।

          अत्र यद्यपि इतोऽपि अनेकानि पत्राणि अस्माभिः प्राप्तानि आसन्, तथापि तानि पुनरीक्षणप्रक्रियायां संवर्धन-परिवर्धनादिसंस्कारसापेक्षाणीति प्रकाशयितुमशक्यानि अभूवन् । एतेषां समेषां शोधपत्राणां समुचितविवेचनं परिशीलनं पुनरीक्षणं च कृतवद्भ्यः थाइलैण्डदेशस्थशिल्पकार्नविश्वविद्यालयस्य आचार्यैः श्रीमद्भिः नृसिंहचरणपण्डामहोदयैः, तथा भारते लक्ष्मणपुरवासिनीभिः डा.नवलतामहोदयाभिः अत्यन्तं सूक्ष्मेक्षिकया कृतमिति उभाभ्यां विद्वद्भ्यां कृतवेदित्वमाविष्कुर्मः ।

डा. देवदत्तः सरोदे

डा. नारायणदत्तमिश्रः

सम्पादकौ 

सुज्ञानकुमारमाहान्तिः

मुख्यसम्पादकः  




 

         


Survey of 3rd act of Bhavabhuti’s Uttararamacharita

Bimalesh Bera

        Bhavabhūti really felt that mitigation of Sitā’s anger is needed for the re-union of Rāma and Sitā who was discarded for no fault of her own.Sitā should know the circumstances that led Rāma to discard her, how far Rāma has remembered her and the extent of Rāma’s love for her. Male dominated Hindu Society demands that the women have to bear the injustice by husband, to undergo many trials to prove chastity, to express tolerance in the heart, to reunite with the unjust husband. But it seems that Bhavabhūti is much more progressive and modernist. So he has skillfully arranged the 3rd Act so he took Rāma to Pañchavati by changing slightly the killing episode of Śhambuk.Adopting a special technique Sitā was brought there. Sitā remaining invisible has realized Rāma through different happenings and various speeches and replies. The Playwright has created unique opportunity to mitigate all her grudges.

Click the following link for the full article: 

आधुनिक संस्कृत काव्यों में निहित भारतीय संस्कृति


अरुण कुमार निषाद 

        वैदिक काल से ही भारतीय संस्कृति का महत्त्व है । भारतीय संस्कृति विश्व की अन्य संस्कृतियों में अन्यतम है । इसमें मानव जीवन के प्रत्येक पक्ष को लेकर विशद विचार किया गया है । भारतीय संस्कृति विश्व की प्राचीनतम संस्कृतियों में से एक है । वेदों, पुराणों, उपनिषदों रामायण, महाभारत तथा आधुनिक संस्कृत साहित्य के ग्रन्थों में हमें आदि में भारतीय संस्कृति के लक्षण परिलक्षित होते हैं ।

 Click the following link for the full article :

कवेः हरेकृष्ण-मेहेरस्य संस्कृतरचनासु हाइकु-सिजो-तान्का-कविता:

सस्मिता साहुः

कविः हरेकृष्ण-मेहेरः आधुनिक-संस्कृत-साहित्य-जगति अन्यतमः लब्धप्रतिष्ठः सारस्वत-साधकः आधुनिकता-पारम्परिकतयोः समन्वयवादि-काव्यकार-रूपेण सुपरिचितः सुप्रतिभावता तेन पारम्परिकैः विविधैः श्लोकादि-च्छन्दोभिः साकं स्वकीयैः समुद्भावितैः मौलिकैः गीतिमयैः मात्रिकैश्छन्दोभिः, मुक्तच्छन्दोभिश्च कविताः प्रणीयन्ते हाइकु-सिजो-तान्का-प्रभृतीनि विदेशीयानि छन्दांस्यपि  कवेः रचनासु लब्धस्थानानि विलोक्यन्ते

Click the following link for the full article : 

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo0MDJiMTFjYzliNTU5Zjlj

क्या सुवर्ण तैजस द्रव्य है

निर्मला देवी

    प्रस्तुत  शोधपत्र का उद्देश्य वैशेषिक स्रोतों में प्रतिपादित तेज द्रव्य के लक्षण स्वरूपादि पर तथा सुवर्ण के तैजसत्व अतैजसत्व पर चर्चा करना है  तथा प्रस्तुत में दिए गए आक्षेपादिकों का आलोडन विलोडन कर विचारित करने का यथाशक्य प्रयास करना है प्रस्तुत पत्र काक्षेत्र प्रभावत: प्रशस्तपादभाष्य, न्यायकन्दली, पञ्जिका, टिप्पण, कुसुमोद्गम टीका पर्यन्त सीमित रहेगा

Click the following link for the full article : 

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDoyNGUxOGUwZDAyMGM3ZmE4

जैनागमों में मनस् तत्त्व

 

अनुभा जैन

        मन का कार्य स्मृति, चिन्तन और कल्पना करना है। वह इन्द्रिय ज्ञान का प्रवर्त्तक है अर्थात् मन इन्द्रिय के द्वारा ग्रहण की गर्इ वस्तु के सम्बन्ध में भी चिन्तन-मनन करता है, और इतना ही नहीं प्रत्युत् उसके आगे भी विचार करता हैं। मन एक साथ अनेक अर्थों को ग्रहण कर सकता है, किन्तु एक साथ दो क्रियाएँ नहीं कर सकता मस्तिष्क मन की प्रवृत्ति का मुख्य अंग है। उसके विकृत हो जाने से मन भी विकृत हो जाता है। परन्तु इतना होने पर भी मन और मस्तिष्क स्वतन्त्र है । जैनाचार्यों के मत में मन ही बन्धन और मोक्ष का कारण है। विषयाक्त होने से बन्ध होता है और निर्विषय होने पर मोक्ष होता है।   इस प्रकार जैन दर्शन में मन की शुद्धि पर विशेष बल दिया गया है

Click the following link for the full article : 

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDoxYWM4N2RiNDI4ODEwMTFk

पिङ्गलीयच्छन्दःसूत्रे पाणिनिप्रभावः

सायन्ती गोराइ        

     “यो ह वा अविदितार्षेयछन्दोदैवतविनियोगेन ब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा पद्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दांसि भवन्ति” इति श्रुतिवचनाज्ज्ञायते यत् षड्वेदाङ्गभूतच्छन्दसो वैदिकवाङ्मये कियत्तात्पर्यं विद्यते। तत्र छन्दोवाङ्मये पिङ्गलाचार्यकृतं छन्दःसूत्रम् श्रेष्ठस्थानं विधत्ते। वैदिकलौकिकच्छन्दसां सूत्रं ग्रथितं तेनाचार्येण। अत्र ग्रन्थे पदे पद एव पाणिनीयाष्टाध्याय्याः प्रभावः दृग्गोचरीभूयते। कथंकारोऽयं प्रभावः तदेवालोच्यविषयोऽस्य शोधपत्रस्य। 


बनमालि-बिश्वालस्य कथाकृतिषु नारी-चेतना


स्वागतिका-मिश्रः
    युगे युगे नारी जनसमाजे सम्मानार्हा महिला आदरणीया पूजनीया च भवति । जगतां सर्जना-विधौ नारी एव मुख्यकारणम् । सा जननी, भगिनी, कन्या, भार्या, वधूः, श्वश्रूः, गृहिणी, लक्ष्मी-स्वरूपिणी देवीरूपा इति महती प्रशस्तिः समुपलभ्यते काव्यग्रन्थादिषु । वेदादिषु नारी पत्युः सहधर्मिणी-रूपेण बहुमानिता आसीत् । वैदिक-कालादारभ्य अद्यावधि नारी सर्वदा सहनशीलतायाः प्रतिमारूपेण महनीया राजते । परन्तु विविध-कारण-वशात् साम्प्रतिके समाजे सा महीयसी महिला निर्यातिता इत्यपि दृग्गोचरीभवति । आधुनिक-संस्कृतसाहित्ये बहुलेखकानां विविध-काव्यकृतिषु नारी-सम्बन्धीयाः नानाविषयाः चर्चिताः समुपलभ्यन्ते ।  स्वप्रतिभया सुपरिचितस्य आधुनिक-कथाकारस्य श्रीबनमालि-बिश्वालस्य विविध-काव्येषु कथा-सङ्ग्रहेषु च नारीणां सामाजिकी स्थितिः स्थानप्राप्ता वर्त्तते । तस्य नीरवस्वनः, बुभुक्षा, जिजीविषा चेति कथासङ्ग्रह-ग्रन्थत्रये नारीणां नानाभाव-दशाः वर्णिताः सन्ति ।     

Please click the following link to access the full paper:
 

भागवतपुराणे वर्णितायाः भूतविद्यायाः स्वरूपम्


नन्दिनी दास

    किं तावत् पुराणमिति! प्रसङ्गेऽस्मिन् यास्काचार्येण उक्तं “पुरा नवं भवति पुराणं”इति। पुराणेषुबहुविधः विषयाः वर्णितास्सन्ति। तेषुभवति वेदोक्तं कर्मकाण्डंउपनिषदोक्तं ज्ञानञ्चमुख्यम् । वैदिकसंस्कृत-वैदिकसाहित्ययोः संग्रहणं एव तु पुराणमस्ति। अत्र इहलौकिक-पारलौकिकयोः विषययोः समाहारःप्राप्यते;तयोः इहलौकिकविषयेषुआयुर्वेदःआद्रियते। मानवानां स्वस्थजीवन-प्रदानाय आयुर्वेदस्य मुख्यभूमिका वर्तते। आयुर्वेदविषयकं विभागानां विवरणंसर्वादौ पुराणेषु उपलभ्यते। आयुर्वेदे वर्णितेषु  विभागेषु भूतविद्या ऊर्जिताङ्गमिति मनुते। भागवतपुराणेऽपि भूतविद्यायाः वर्णनं दीयते। सा तु मनसम्बन्धी विषया। पुराणेऽस्मिन् न केवलं चिकित्सा विवेच्या अपितु मनसो गुणकार्यौ प्रतिपादितौ स्तः। मनोरोगो निवारणाय योगस्तुमुख्योपायः वर्तते।कार्यं ध्यानञ्चैव योगस्य मुख्याङ्गम् उच्यते। सम्प्रतिकाले बहवः जनाः मानसिकरोगेन आक्राम्यन्ते। चिन्ता-शोक-हर्षादि जन्यो मानसिकरोगाः प्रतिदिनं वर्धन्ते। अतः पुराणे वर्णिता चिकित्साप्रणालीअस्माभिः ग्रहणीया। अस्मिन् शोधपत्रे भागवतपुराणमाधृत्यभूतविद्या, योगश्चेति द्वौ विषयौ प्रस्तौमि।


Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDoyYTAzOWYyMDYxYzE0ZTFm


मधुविद्या


कार्तिकमेटे

    छान्दोग्योपनिषदि बह्वीष्वपासनासु मधुविद्या प्रसिद्धा। इयं च विद्या क्रममुक्तिफलका। क्रममुक्तिश्च सगुणब्रह्मोपासनेन अर्चिरादिपथेन ब्रह्मलोकप्राप्तिरिति गीयते। ब्रह्मलोके च उपासकस्य श्रवणादिसाधनानां नियमेन अनुष्ठानद्वारा तत्त्वज्ञानमुत्पन्नो भवति। कल्पान्ते च सगुणब्रह्मोपासकः हिरण्यगर्भेण सह परब्रह्मणि उत्पन्नतत्त्वसाक्षात्कारात् लीनो भवति। अतः मधुविद्याया एवं क्रममुक्तिफलकत्वात् उपासनास्वरूपं प्रबन्धेऽस्मिन् आलोच्यते।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo2NWFhYmFmZDI2YzNjODRi



मनुस्मृत्युक्तनैतिकशिक्षायाः सार्वभौमिकस्वरूपम्

विवेकशर्मा

    ऋषिभिरुद्भाविता वैदिकीसंस्कृतिः आद्या तु अस्त्यैव परं पौढाऽप्यस्ति, या अन्यानपि प्रेरयति, तद्यथा उक्तम् -

एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः

स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥

स्मृतयः सांस्कृतिकज्ञानस्य नैतिकज्ञानस्य च विस्तृतभण्डारं वर्तन्ते । तेषु मनुस्मृतिः समादरणीयं शास्त्रं वर्तते । मनुस्मृति आचारशास्त्रमस्ति, यस्मिन् नैतिककर्तव्याः विस्तरेण वर्णिताः ।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo0ODdiMjRmYjllYjM3ZWNi



मित्रलाभे उद्भाषितनीतिशिक्षा


गोबिन्दः दासः

    संस्कृतवाङ्मयस्य अन्यतमं प्रधानमुपादानं नारायणशर्मा विरचितः हितोपदेशनामकः गल्पग्रन्थः । ग्रन्थेऽस्मिन् अध्यायचतुष्टयमस्ति , तद् यथा - मित्रलाभः , सुहृद्भेदः , विग्रहः सन्धिश्च । तेषु मध्ये मित्रलाभः अन्यतमः प्रधानः अध्यायः । कथाच्छलेन नीतिशिक्षादानार्थं नारायणशर्मा एषः ग्रन्थः रचितवान् , तदर्थं कविना उक्तं - ‘ कथाच्छलेन वालानां नीतिस्तदिह कथ्यते। नीतिशिक्षा आदर्शनिष्ठशिक्षा वास्तवसम्मतशिक्षा च । या शिक्षा सर्वजनमान्या , सर्वजनग्राह्या आदर्शनिष्ठा भवति सा नीतिशिक्षा । नीतिशिक्षया वयं व्यवहारिकजीवने नैतिकजीवने वा कर्तव्याकर्तव्यं कुर्मः । हितोपदेशस्य प्रथमाध्याये नीतिशिक्षा विद्यते , यत् मम आलोच्यविषयः । 

शब्दसंकेतः(Key-words)नीतिशिक्षा ,  धर्मानुष्ठानम् ,उतकृष्टतमः, सत्-उपायः , कल्याणदायिनी , शास्त्रवचनम् ।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo3NWQyYTI1Yjc2ZWE3ZTIx



यम-संज्ञकायोगवाह-निरूपण और ज्ञ-वर्णोच्चारणगत रहस्यानावरण


विक्रमजीतः

    यह तो सर्वविदित है कि 'ज्ञ' कोई अपूर्व वर्ण न होकर एक संयुक्त वर्ण है, जिसकी निष्पत्ति ज् + ञ से होती है. लेखन-सौविध्य के प्रयोजन से लिपि में यह 'ज्ञ' के रूप में लिखा जाता है, वैसे ही जैसे क् + = 'क्ष' लिखा जता है. अतः इसका 'ज्+' उच्चारण शुद्धोच्चारण है; पर साथ ही 'ग्ञ' उच्चारण, जो दक्षिण में तथा उत्तर भारत के व्यापक क्षेत्र में भी (किञ्चित् विकार के साथ) प्रचलित है, वह भी अशुद्ध नहीं है.

          परन्तु वर्तमान में इस 'ज्ञ' के अनेक विलक्षण उच्चारण स्थानभेद से प्रचलित हैं, जो सर्वथा अशुध्द हैं; कोई शास्त्रीय आधार उनके पीछे नहीं है. 'ज्य', 'ग्न', 'ज्न' इत्यादि ऐसे ही उच्चारण हैं. उत्तरभारतीय 'ग्ञ' उच्चारण भी अब 'ग्यँ' होता हुआ स्पष्टतः 'ग्य' हो गया है. यह सब नितान्त अशुद्ध, शास्त्रविरुद्ध और हास्यास्पद है. 'ज्ञ' का जकार-पूर्वक ञकार उच्चारण अथवा गकार-पूर्वक ञकार उच्चारण ही उचित है.   

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo2ZDYyYjU3ZWUwMDg4MTdk

रसेषु शान्तरसः – नाट्यशास्त्रमनुसृत्य एकः विमर्शः



टोनी सिन्हा

    संसारे साहित्यस्य आद्याचार्याः एकः इतोऽपि रसः स्वीकृतोऽस्ति, स अस्ति शान्तरसः । अयं रसः केन प्रतिपादितम् ? अस्य प्रवर्तकः कः ? यतो हि भरतमुनिः अस्ति रससम्प्रदायस्य संस्थापकाचार्योऽतो रससिद्धान्तनिरूपणस्य चरमकोटिरस्ति नाट्यशास्त्रमेव यथा उपरि वर्णितम् । नाट्यशास्त्रस्य प्राचीनहस्तलिपिषुकश्चिदपि शान्तरसो ननिर्दिष्टः । भरतमुनिरपि शान्तरसस्यसत्तया पूर्णतः परिचित आसीत् न वा । इत्यदयः अनेके प्रश्नाः सम्भवन्ति, प्रस्तुतपत्रे एतेषां विस्तृतं विवेचनं करिष्यते ।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo1ZDQ2ZWY0YTllN2Q0NDdi


विश्वनाथदेवस्वीकृते काव्यभेदे मम्मटविश्वनाथयोः प्रभावस्य समीक्षणम्


रिक्ता मण्डलः

विश्वनाथदेवः आदौ परम्परानुसारेण उत्तममध्यमाधमभेदेन काव्यस्य त्रिविधत्वमङ्गीकृतवान्। अन्ते तेनोक्तम् आनन्दप्रदायकं सर्वं काव्यं  ध्वनिकाव्यम्। तत्र आनन्दस्य जनको व्यङ्ग्यार्थो वाच्यार्थो गुणालङ्कारो वा। व्यङ्ग्यप्रधानं ध्वनिकाव्यमुत्तमकाव्यं वा, वाच्यप्रधानं गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्यं मध्यमकाव्यं वा, गुणालङ्कारप्रधानं चित्रकाव्यमधमकाव्यं वा तस्य मते ध्वनिकाव्यम्। यतः तेषु काव्येषु रसोपलब्धिर्भवति। उत्तममध्यमाधमत्वेन तेषां नामकरणं नोचितम्, प्रत्येकप्रकारस्य काव्यस्यास्ति महत्त्वम्। पूर्वाचार्याणां प्रभावसत्त्वेऽपि काव्यभेदविवेचने साहित्यसुधासिन्धुकारविश्वनाथ-देवोल्लिखितस्याभिमतस्याध्ययनम् अस्मिन् शोधनिवन्धे विधीयते।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDoxN2E5MjE1YzU2MjhjMmQ4


श्रीमन्महाभारतयुद्धव्यूहपरिचयः


के.सुजनि

    संस्कृतवाङ्मये पञ्चमवेदाख्यं महाभारतमिदं वेद-वेदाङ्गोपनिषदां सारभूतरूपेण आधुनिककाव्यादीनाञ्चाधारत्वेन विराजते। श्रीमन्महाभारते कौरवपाण्डवानां जीवनचरितं वर्णितम्। तेषां जीवनचरिते कुरुक्षेत्रयुद्धं मुख्यतरस्सन्निवेशः। कौरवपाण्डवानां मध्ये युद्धं मा भवतु इति श्रीकृष्णेन बहुधा प्रयतितम्। किन्तु तस्य महानुभावस्य प्रयत्नः व्यर्थः जातः। धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे युद्धार्थं सर्वं सिद्धं जातम् । पाण्डवसेना 7 अक्षौहिणी - कौरवाणां सेना 11 अक्षौहिणी च। आहत्य 18 अक्षौहिणीसेना। एवं 18 दिनानि तद्युद्धं प्रचलितम् आसीत् । तस्मिन् युद्धे पाण्डवैः एवं कौरवैः विविधाः व्यूहाः रचिताः।

कौरवपाण्डवैः रचिताः व्यूहाः विभिन्नाः सर्वैः ज्ञातव्याः। युद्धधर्मान् युद्धनैपुण्यानि च सम्पादनाय अवश्यं एते व्यूहाः ज्ञातव्याः इति धिया अस्मिन् तत्रे 18 व्यूहाः उल्लिख्यन्ते।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDo4OWRkN2I3OWFiNTM0YjA


सङ्गीतेन आरोग्यवर्धनम्


एस्. टी. पी. कनकवल्ली

    साहित्यकलायाः ज्ञानं निश्चितकालावधौ एव प्रारभ्यते । परन्तु सङ्गीताध्ययनं तु न तथा । गृहस्य वातावरणानुगुणं सङ्गीतशिक्षायाः ज्ञानं नैसर्गिकतया मातुः लालनगीतेन बालः अवाप्नोति । तथा सः सङ्गीतासक्तः भवति तेन श्रवणकौशलस्यापि विकासः जायते । आजीवनपर्यन्तं सङ्गीतस्य मानवस्य च अविभक्तसम्बन्धः वर्तते । षोडशसंस्कारेषु अन्यतमो वर्तते सीमन्तोत्सवसंस्कारः तत्र वीणावादनमुक्तम्, अनेन ज्ञायते यत् पूर्वजाः सङ्गीतानुरागिणः आसन् । द्वापरयुगे श्रीकृष्णस्य वेणुनादश्रवणमात्रेणैव गावः तं प्रति आकृष्टास्सन् तमनुसरन्ति स्म । तथैव गोपिका अपि इहलोकं विस्मृत्य केवलं वेणुनादं श्रुत्वा तन्मयत्वमाप्नुवन्ति । एवं रावणः रूद्रवीणया शिवं प्रसन्नं चकार फलरूपेण वरमपि अवाप्तवान् । त्रिषु लोकष्वपि गानप्रियाः आसन्  अनेन ज्ञायते यत् न केवलं मानवाः, जन्तवः अपि तु, देवता अपि सङ्गीतासक्ताः आसनिति ज्ञायते । न केवलं सङ्गीतं श्रवणानन्दं जनयति अपि तु देहस्य स्वास्थ्यमपि वर्धयतीति अस्माभिः पूर्वजैः सूचितः । तत्र सङ्गीतेन कथमारोग्यवर्धनम् भवति ? इत्यमुं विषयमधिकृत्य किञ्चिदवलोकयामः ।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDoxMDNiZDU5OTFhYTQxMjZh



संस्कृतकाव्यसाहित्ये गुणानां भूमिका

नन्दकिशोरनामदेवः

अखिलसंस्कृतकाव्यसाहित्ये रसान् आश्रित्य त्रिविधगुणाः काव्यसौन्दर्यं वर्द्धनाय महत्वपूर्णभूमिकां वहन्ति । संस्कृतकाव्यजगति कविगतप्रतिभाविशेषस्य काव्यत्वं संरचने महत्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। इत्थं पुराकालादेव कविऋषिमुनिभिः विविधकाव्यानि रचितानि। एतैः विषयेऽस्मिन् स्वस्व विचाराः स्वकीयकाव्येषु निबद्धाः। वस्तुतः काव्यं, तस्य भेदाः अलङ्कारगुणरीतिरादीनां स्वरूपं लक्षणत्वञ्च कथं सङ्घटते इति सरलतया प्रतिपादिताः।

Please click the following link to access the full paper:


सांख्ययोगानुसारेण प्रमाणस्वरूपम्

निरुप-माइतिः

ईश्वरकृष्णेन सांख्यकारिकायामुक्तम्- “प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि”-इति(८)। अर्थात् प्रमेयसिद्धिः प्रमाणं विना न भवति। प्रमेयं तु- “आत्म-शरीरेन्द्रियार्थ-वुद्धि-मनः-प्रवृत्ति-दोष-प्रेत्यभाव-फल-दुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्”-इति(९)। प्रमाणप्रमेयेत्यादि गौतमन्यायसूत्रे प्रमाणस्य प्रथतयोक्तत्वात् स्पष्टमनुमीयते यत् प्रमेयादीनां साधकं प्रमाणं भवति। अतः प्रमाणपदार्थः प्रमेयाद्यपेक्षया श्रेष्ठो भवति। प्रमाणं विना पदार्थस्य ज्ञानं न भवति।

Please click the following link to access the full paper:

https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxwcmFhY2hpcHJham5hYXxneDozNDA0YWQ3MjE1YzlhZjkx






Editor in Chief
Dr.Sugyan Kumar Mahanty

email - prachiprajnaenb@gmail.com

RASHTRIYA SANSKRIT SANSTHAN, VEADVYAS CAMPUS, BALAHAR, DIST. KANGRA,TEHSIL-RAKKAR, H.P. INDIA,  PIN – 177108.

To send news / informations / poetries in Sanskrit / Research Papers to this site please type in Arial Unicode MS(Devanagari) & email to prachiprajnaenb@gmail.com


Published by

DR. SUGYAN KUMAR MAHANTY

RASHTRIYA SANSKRIT SANSTHAN, VEADVYAS CAMPUS, BALAHAR, DIST. KANGRA,TEHSIL-RAKKAR, H.P. INDIA,  PIN – 177108.

Disclaimer: All the contents included on this web site including text, graphics, images, video clips and audio clips are the property of the publishers. The collection, arrangement and assembly of all content on this site is the property of the publishers and protected by copyright laws.


Flag Counter
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
ĉ
View Download
Mithun Howladar & Sudip Chakravortti  506k v. 1 Jun 30, 2018, 4:34 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Rudraksha Sakrikar  40k v. 1 Jun 30, 2018, 4:35 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Bimalesh Bera  30k v. 1 Jun 30, 2018, 4:35 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Arun Kumar Nishad   37k v. 1 Jun 30, 2018, 4:36 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Sasmita Sahu   248k v. 1 Jun 30, 2018, 4:38 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Nirmla Devi   75k v. 1 Jun 30, 2018, 4:40 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Anubha jain  72k v. 1 Jun 30, 2018, 4:41 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Sayanti Gorai  37k v. 1 Jun 30, 2018, 4:42 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Swagatika Mishra  195k v. 1 Jun 30, 2018, 4:42 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Nandini Das  68k v. 1 Jun 30, 2018, 4:43 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Kartik Mete  46k v. 1 Jun 30, 2018, 4:43 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Vivek Sharma  46k v. 1 Jun 30, 2018, 4:45 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Gobinda Das  44k v. 1 Jun 30, 2018, 4:45 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Vikram Jeet  56k v. 1 Jun 30, 2018, 4:46 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Toni Sinha  50k v. 1 Jun 30, 2018, 4:46 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Rikta Mondal  52k v. 1 Jun 30, 2018, 4:47 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  7627k v. 3 Jun 30, 2018, 10:25 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
STP Kanakavalli  153k v. 3 Jun 30, 2018, 10:28 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Nand Kishore Namdev  45k v. 3 Jun 30, 2018, 10:28 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Nirup Maity  39k v. 3 Jun 30, 2018, 10:28 AM प्राची प्रज्ञा
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
ĉ
View Download
  42k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  48k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  573k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  33k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  33k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  60k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  27k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  26k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  36k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  25k v. 2 Jun 16, 2016, 1:23 AM प्राची प्रज्ञा
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
ĉ
View Download
  41k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  35k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  40k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  37k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  49k v. 3 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  41k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  27k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  43k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  35k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  37k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  32k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  52k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
  39k v. 2 Dec 6, 2016, 8:59 AM प्राची प्रज्ञा
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
ĉ
View Download
Cāṇakya and Arthaśāstra: Evidences Through Centuries / Dibakami Krutartha  40k v. 3 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Concept of Brahman in Advait Vedanta / KAPIL GAUTAM  64k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
आधुनिक-संस्कृत-वाङ्मये काव्यधारा / डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः   171k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
Sanskrit Research Methodology as Universal Application / Rasmita Naik  34k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
जैनधर्मदर्शने सर्वोदयभावनायाः वैशिष्ट्यम् / अरिहंतकुमारो जैनः  29k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
संस्कृतसाहित्ये स्वच्छभारतम् / Dr. Anupama Ryali  33k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
THOUGHTS OF SWAMI VIVEKANANDA ON EDUCATION / Sharmistha Routh  29k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
उपनिषत्सु स्नातकोत्सवः / Dr.Y.SURESH  33k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
कुमारसम्भवे अद्वैतभावनया इन्द्रादिदेवकृता प्रजापतिब्रह्मणः स्तुतिः / सुजितपरामानिकः  63k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
वर्तमान परिप्रेक्ष्य में गीता प्रोक्त मोक्ष की प्रासङ्गिकता / विवेकशर्मा  31k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
‘गुर्जर-भूकम्प-शतकम्’ का वैशिष्ठ्य / डॉ. गटुलाल पाटीदार  40k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
धर्मदर्शनयोः पारस्परिकसम्बन्धविचारः / केशवपोख्रेलः  28k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
पार्वती की तपश्चर्या – नारी सशक्तिकरण का एक आयाम / डॉ.हरीश  37k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
प्रमाण लक्षण विप्रतिपत्ति / डॉ. शशिकान्त द्विवेदी  28k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
बादरायणोक्तजीवब्रह्मभेदविमर्शः / त्रिदिव-राय-मण्डलः  46k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
मम्मटकृतअर्थदोषोंकाविवेचन / नवराज निरौला  51k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
माध्यमिकसम्प्रदायः तेषां राद्धान्तश्च / जयदेवः दिण्डा  48k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
यज्ञेन पर्यावरणस्य, आरोग्यस्य च संरक्षणम् / Dr. S.T.P. KANAKAVALLI  44k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
‘वज्रमणि:’ उपन्यास में नारी-सशक्तीकरण / अरुण कुमार निषाद  35k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
वेदान्तदर्शनदिशा अज्ञानलक्षणनिरूपणम् / डा.नागराजभट्टः  56k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
संस्कृतशिक्षणे गुणात्मकपरिवर्तनस्य आवश्यकता / वेदप्रकाशमिश्रः  33k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
ĉ
View Download
स्तुतिकुसुमाञ्जलावीश्वराद्वैतवादः / डॉ. उमाकान्त चतुर्वेदी  34k v. 2 Jun 15, 2017, 1:17 AM प्राची प्रज्ञा
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
Ċ
View Download
Deonath Tripathi  182k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Sridevi  197k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Muralisham H  509k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  267k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Abhisek Mukherjee  260k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Sourav Das  280k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Umakant Chaturvedi  294k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
M.K.Suneetha  278k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Vivek Sharma  295k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Anupama Ryali  242k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Chiranjit Mandal  255k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Amit Kumar Dey  296k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Sujit Paramanik  250k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  279k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Gatulal Patidar  242k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
C.Tyagaraj  268k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Nand Kishor Namdev  276k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
S.T.P.Kanakavalli  296k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Joydeb Dinda  268k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Ananya Sarkar  221k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Nirmla Devi  274k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Valadevand Sagar  285k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
M.Vinod  269k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Y.Suresh  247k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Vedapraksh Mishra  281k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
B.N.Narahari Achar  552k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
Laxmikanta Murmu  219k v. 2 Dec 26, 2017, 8:27 AM प्राची प्रज्ञा
SelectionFile type iconFile nameDescriptionSizeRevisionTimeUser
Ċ
View Download
  257k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  289k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  211k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  256k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  258k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  303k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  324k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  294k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  367k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  319k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  342k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  310k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  254k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  299k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  374k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  331k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  256k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  277k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  275k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  185k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  292k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  705k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  1229k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Ċ
View Download
  505k v. 2 May 1, 2018, 11:08 PM प्राची प्रज्ञा
Comments