Понгоз

 

А.Тошматов, Л.Аьмаджонов

 

Ба ифтихори 250-солагии Маъдани Понщозц ва 90-солагии Жамоати деьоти Понщоз

 ПОНFОЗ

 Ашт – 2012

Ин рисолаи илмц - таърихц инъикоси омўзиши деьаи Понщоз дар асрьои ХIХ-ХХ ва фарьангу маданияти деьаро дарбар мегирад. Паьлўьои жущрофии деьа, табиату иытисодиёт, шакльои хожагидорц ва масоили этнографц, демографц, маорифу маданиятро таьлил менамояд.

Ыисмати охири китоб маълумотьои омории таърихиро ошно месозад.

Аз рисолаи мазкур муаллимони фаньои жущрофия, таърих, забону адабиёти тожик ва биология метавонанд чун дастури методц истифода баранд.


 

Пешгуфтор

 

Пажўьиши таъриху фарьанг, этнография ва жущрофияи деьаи Понщоз ьанўз асри ХIХ, аз тарафи сайёьону муаррихон ощоз гардидааст. Олимони машьур Н.С.Андреев, Н.Н.Ершов, Н.Н.Неъматов, Н.О.Турсунов доир ба таърихи ноьияи Ашт ва деьаи Понщоз тадыиыотьои пурарзиш гузарониданд. Дар ин пажўьиши тадыиыотц муаллифон кўшиш ба харж доданд, ки паьлўьои ьоло ьам тадыиынашудаи деьаи зебоманзари Понщозро баррасц намоянд. Аз мутолиаи ин очерки мухтасари таърихц, этнографц ва жущрофц ба хулоса омадан мумкин аст, ки деьаи Понщоз ьанўз охири ьазорсолаи I пеш аз милод вужуд дошт ва номи Чоркўьро дошт. Дар пештоыи ыабристони Мир Ьаким Ато байте ьаккокц шудааст:

Понщозро торихаш бо оь гуфт:

«Хатми Ыуръон бар сари одам бихон».

Таьлили мисраи дуюм аз рўи ьисоби абжад таърихи деьаи Понщозро 2595 сол нишон медиьад (Т.Пўлотов). Бостоншиносон дар деьаи Понщоз ыурумьо, мущхонаьо, хонаьои сангин ва тасвирьои рўи сангро дарёфт карданд, ки аз кўьандиёр будани деьа дарак медиьад. Шущли асосии мардум чорводорц, бощдорц ва ьунармандц будааст. Ыабристоньои Мир Ьаким Ато, Бобои Мутаы ва тарзи гўрондан дар оньо ьокц аз онанд, ки мурдаьо аз рўи русуми зардуштц дафн карда шудаанд. Номьои ыадимии зардуштии Вотвок, Зарвот, Инчос, Искавдок, Пидарк, Шоват, Щурусмон намунаи гуфтаьои болоиянд. Оиди аьолии бумии маьал аыидаьо гуногунанд. Бархе олимон бар онанд, ки асрьои ХIV-ХV Темурланг аз Дарвоз ыисми аьолиро ба маьаллаьои Бурак, Шахак ва Ыалъа бо зўрц овардааст. Дигарон ьадс мезананд, ки гўё аьолии маьаллаьои Суджа ва Муллоён аз Тошкент, Устоёниьо аз Самарыанд омада бошанд. Ин масъалаьо аз нигоьи олимон гувоьц медиьад, ки таърихи деьаи Понщоз ьоло пурра омўхта ьаллу фасл нашудааст.

Аыидаи дигаре низ ьаст, ки муаррихи варзида марьум Исоматов Маъруф бори аввал номи деьаро Пунщаз гуфта ва навиштааст. (Ашт. М.Исоматов). Дар Понщоз талаффузи калимаьо аз рўи лаьжа чунин аст: Нон-нун, хон-хун, Конибодом-Канибодум, Ыурщонтеппа-Ыурщунтеппа. Аз ин лиьоз метавон гуфт, ки мо аз рўи лаьжа Пунщаз мегўем, вале аз рўи имло Понщоз менависем. Гуфтаьо боиси он шуд, ки ьатто олими таърихшинос А.Мирбобоев Пунщазро калимаи ыазоый номид (Рўзномаи «Сущд») ва жои тохтутози ыазоыьо гуфт. Бинобар ьамин мо аз жонибдорони вожаи Пунщаз эьтиромона хоьиш мекунем, ки аыидаи худро асоснок намуда, ба Мажлиси Миллц пешниьод кунанд. Баъди ыарори мазкурро баровардани Мажлиси Миллц дар харита, китобьои дарсц, мўьрьо, овезаьо тащйирот ворид карда, минбаъд Пунщаз навиштан ыонунц мешуд. Аз рўи гуфтаи шахси таърихдон ва машьури жумьурц, марьум Нуриддин Аьмадов авлоди яке аз муаллифони очерки мазкур (А.Л.) Ьаким Понсад ном доштааст.

Дар тадыиыоти дар даст доштаи Шумо, хонандагони азиз бо далельои нисбатан асоснок баён мешавад, ки ьаыиыатан аьолии деьаи Понщоз омадагон нестанд, балки бумианд, яъне аз ыадим дар ин жо сукунат доштанд, аз асрьои VII-VI пеш аз милод. Ьамин тариы ба хулоса омадан мумкин аст, ки 2600 сол инжониб дар деьаи Понщоз аьолц зиндагц мекунад.

Нисбати номи Понщозро гирифтани деьа бояд ыайд кард, ки аыидаи бештар маъмул ва нисбатан аниы ин панжсад жанговари ислом барои аз мущульо муьофизат кардани деьаи худ, ки Чоркўь ном дошт, ба жанги нобаробар бо ыарахитоиьо дар мавзеи ьозираи Даьана дохил шуда, щалаба кардан ва номи «щозц»-ро гирифтани оньост. Аз ин рў, бо боварц метавон гуфт, ки аз асри ХШ-и милодц сар карда, номи деьа аввал Понсадщозц, сипас Понщоз шудааст.

Обёрии замину бощот аз сойи ягонаи деьа буда, ба воситаи жўйьо амалц мешуд. Номи жўйьо ьам зардуштиянд: Патан, Полуник, Кухшод, Сощу, Зарвот.

Обьои чашмасорон ва сойи Понщоз хеле мусаффо ва барои ошомидан мувофиыанд. Дар охири асри ХIХ ва ибтидои асри ХХ деьаи Понщоз ба ду ыисм: тарафи рости сой Понщози Боло ва тарафи чапи сой Понщози Поён номгузорц шуда буданд.

Соли 1907 дар Понщози Боло ва Поён 632 хожагц ва 3542 нафар аьолц зиндагц мекард (Н.Турсунов. с.403)

Моьи августи соли 1918 дар Сари Бозор жамъомад баргузор шуда, Ьокимияти Шўравц дар Понщоз эълон гардид. Дар он жамъомад командири аскарони сурх Василий ьамроьи Эрмат Эшматов - яке аз барпокунандагони Ьокимияти Шўравц дар ноьияи Ашт ва жамоати Понщоз баромад намуда, ба ьозирин эълон карданд, ки Ьокимияти Шўравц дар Понщоз ташкил шуд. Аз соли 1922 жамоатьои Понщози Поён ва Боло ташкил шуданд. Ба Понщози Боло маьаллаьои Суджа, Устоён, Муллоен, Соыиён, Пушта, Хужибак, Ыалъа ва Саро дохил мешуданд. Ба Понщози Поён маьаллаьои Хотхона, Шахак, Бурак, Хиштхона ва Бободархон дохил мешуданд.

Соли 1946 ьар ду Понщоз муттаьид ва номи Шўрои деьаи Понщозро гирифт. Аз деьаи Понщоз тахминан 900 нафар ба Жанги Бузурги Ватанц сафарбар карда шуда, ыариб 300 нафар барнагаштанд.

Ьоло аьолии деьа ыариб 26 ьазор нафар буда, 14 муассисаи таълимц, 1 беморхона, 5 маркази саломатц, 5 клуб ё маркази маданц, шўъбаи амонатбонку бонки Эсхата, китобхона, чандин муассисаьои фарьанг дар хизмати аьолианд. Имрўзьо мардуми меьнатыарини деьаи биьиштосои Понщоз барои бошукўь гузаронидани жашньои 20-солагии Ижлосияи ХVI-уми Шўрои Олц, 15-солагии Ваьдати Миллц, 90-солагии Жамоати деьоти Понщоз ва 250-солагии шоири номдори деьа Маъдан тамоми кўшишу щайрати худро равона намудаанд.

Деьи ман, кишвари ман, дилбари ман,

Наравад меьри ту дур аз сари ман.

(А.Шукўьц)

Одамц бо гузашта, ьозира ва ояндаи худ зинда аст. Агар мо гузаштаро донем, бо ьозира ыиёс кунем, ояндаро пешгўц карда метавонем.

Таърихи Понщоз ьам ыадима чун таърихи башарият барои ьар як фарде, ки дар ин куьандиёр тавлид шудааст, аз «Тирози жаьон - Боми жаьон» ощоз меёбад, ьамроьи хуни нофаш меьри ёру диёр дар ыалбаш жой гирифтааст.

Ба таважжўьи шумо, хонандагони гиромц, таърихи мухтасари муытадири понщозиьо манзур мешавад. Хатое, иштибоье пеш ояд, узри моро маъзур доред. Ба ислоьаш бикўшед ва мо - муаллифону мураттибонро бо некц ёдовар шавед. Зеро ин тажрибаи аввалин буд, ки мо онро ба ыалам додем. Рисолаи мазкур аз ыисматьо иборат буда, аз рўи хронологияи таърихц чунин сурат гирифт.

 

I. Жущрофияи деЬаи Понщоз

 

Понщоз дар ыисми шимолии ноьияи Ашт воыеъ буда, дурдасттарин деьаи Жумьурии Тожикистон ба шумор меравад. Маркази деьа аз сатьи баьр дар баландии 1450 метр жойгир аст. Аз рўи тадыиыот ё ташхисоти маркази боду ьавосанжц дар арзи 41° ва тўли 71° воыеъ аст, масоьати деьа 250 км/мураббаъ мебошад.

Силсилакўьи Ыурама яке аз шохаи асосии кўьи Тяншон буда, он дар шимоли деьа тўл кашидааст. Ба воситаи ащбаьои Понщоз, Чарбу ва Кандир бо Жумьурии Ўзбекистон ьамьудуд аст.

Аьолиаш 25,5 ьазор нафар (соли 2010) буда, дорои 6181 оила мебошад. Ин маълумоти оморц нисбц буда, саршумори аьолии Понщозии дигар шаьру навоьии жумьурц ва берун аз он бударо дарбар намегирад.

Мавыеи жущрофии Понщоз хеле мураккаб буда, агар дар тобистон дар ыисми жанубии Понщоз гармц ьукмронц кунад, дар баландкўььо ьавои хунук ьукмфармо мегардад. Ащлаби кўььои пасту баланди Понщоз аз рустаниьо камбащал буда, ба эрозия дучор гаштаанд. Жангалзорьо, тущайзорьо ва олами ьайвонот дар соьили сой ва чашмасорон щанц аст.

Табиати ин кўьистон нотакрор буда, амсоли онро дар дигар ноьияьо дида намешавад.

Силсилакўьи ыаторкўьи Ыурама аз шохаи асосии Тяншон буда, ба масофаи 170 км тўл кашида, дорои иылими алпист. Бо воситаи ащбаи Чарбу ба Жумьурии Ўзбекистон ьамсарьад аст. Аьолц дар баландиьои 1400-1700 метр маскан гирифтаанд.

Деьаи Понщоз дар иьотаи доманакўььост. Ыисмати жанубии деьа бо мавзеи Мажидобод ба шаьраки Шайдон пайваст аст. Аз 9 иылими зинагц иборат буда, хусусиятьои ба худ хос дорад, ба иытисодиёти деьа бетаъсир нест. Ба воситаи шохакўььои Сангбуррон ба деьаи Ошоба, ба воситаи Пуштакўьи Понщоз дар щарб бо Кўли Хожа ва Мулломир ьамсарьад мебошад. Аз роьи ьавоц, обц, оьан басо дур аст. Ьамчун манотиыи кишоварзц, чорводорц ва бощдорц дар байни дигар деьаьо маълуму машьур аст.

Понщоз мисли дигар деьаьои кўьии Тожикистон дорои мактабу бемористон, нуытаьои алоыаю бары, клубу бозорьо ва щайраьо мебошад.

Понщоз саросар кўьистон буда, як ыисми водии Фарщона ба шумор меравад. Кўььо ба тарафи ьамворц паст шуда мераванд, ки ин ба иылими мавзеъьо бетаъсир нест. Ыурама баландтарин кўььои шимоли Тожикистонанд. Ыуллаи Бобои Об баландтарин нуытаи он мебошад, ки аз сатьи баьр 3769 метр баланд аст. Ин ыисм дар зери ьаракатьои тектоникии давраи чорум, ки аз 60 то 160 метр щафсц дорад, тўл кашидааст. Таркиби оньо аз гил, рег, намак, санг, гипс, таьшониьои шикастаи дащал иборат мебошад. Релефи Понщоз басо мураккаб буда, сабаби ьосилшавии сойьои байникўьц гардида, ьосилшавии чашмаьо ва обьои зеризаминц гардидааст.

Релефи Понщоз ба се ыисм жудо мешавад.

1.                  Ыисми шимолц: релефи эрозионц депудотсионц

2.                  Ыисми марказц: релефи аккумлятивц -эрозионц

3.                  Ыисми жанубц: релефи аккумлятивц, дар ыисми поёнии деьа релефи мухталиф вужуд дорад.

Жинсьои таьшонц зери таъсири боришоти атмосферц монда, аз баландиьо ба ьамвориьо таьшин шудааст.

Олимони соьаи коншиносц ыисми шимоли Понщозро релефи мураккаб арзёбц кардаанд. Аз ин лиьоз ьамаи намудьои жирмьои давраьои геологц мушоьида шудаанд. То ьол ьаракатьои тектонии замин идома дорад. Дар охири давраи юраи эраи мезозой 140 млн сол пеш аз ин кўььову жангалзорьо пайдо шудаанд. Пайдоиши кони Ангрен ба ин давраи геологц марбут аст. Пайдоиши жирмьои кўьии ин маьал ба давраи карбони эраи палеозой монанд аст. Давраи карбон ба се ыисм жудо мешавад:

1.                  Карбони поёнц: Ин ыисматро типи Ыурама дар бар гирифта, рангаш кабудчатоби хира аст, ки дар ьама мавзеъьои деьаи Понщоз дучор мешавад.

2.                  Карбони миёна: Фаъолияти дигаргуншавии ыабатьо сурат мегирад. Дар ин давра ыисмьои деьаи Понщоз дар зери об монда, об таьшониро ба вужуд овардааст, ки ин ыабат дар навбати худ ба се ыабат жудо мешаванд.

А) Ыабати кўьи дароз;

Б) Ыабати суничок;

В) Ыабати исковдок.

3.    Ыабати болои карбон аз жирмьои гуногуни обтаысимкунанда ба ьисоб мераванд. Сельои пайдарпай омада, ба хожагиьои деьа хисороти зиёд меорад. Баъзан бо гарм шудани ьаво дар баландкўь барфу яхьо ва тармаьо об шуда, сатьи оби сойро боло мекунад. Дар фасли тобистон камобц ва беобц мушоьида мешавад. Аммо ин ьаводис на ьама ваыт ба вуыўъ меояд. Селобаи соли 1999 хисорати зиёд овард.

Хок низ аз омильои муьими муайянкунандаи шароити жущрофии ин ё он маьал аст. Пайдошавии хок ба релеф, иылим, олами ьайвоноту наботот ва организмьои зиндаву щайризинда иртибот дорад.

1. Хокьои хокистарранги сиёьтоб то чуыурии 5-6 метр аз сангмайдаьо иборат аст. Ин хок то 0,6 % гумус дорад. Ьамчунин 0,8% фосфор дорад.

2. Хоки марщзорону ботлоыц.

Бо сабаби зиёд будани намнокц ин ьодиса ба вужуд меояд. Хокьое, ки дар иылими Понщоз пайдо шудаанд, бо хокьои регц аз шащальову сангрезаьо иборатанд. Ба ьама гуна хокьо поруьои маьаллц, минералц меандозанд. Ащлаб заминьои кўьсорон, доманакўььо, ьамвориьо ба эрозия дучор шудаанд. Дар минтаыаи дарахтони арча хоки бешаьои арчагц мавжуданд. Пайдоиши он ба хоки жигарии равшан монанд аст.

Мувофиыи маълумотьои оморц деьаи Понщоз 20%-и аьолии ноьияро ташкил медиьад. Дар ьар як км2 30-60 нафар аьолц рост меояд. Ба ьисоби миёна дар як км2 45 нафар зиндагц мекунанд. Аьолц асосан дар миёнакўь ва доманакўььо маскан гирифтаанд.

Соли 1907 – 3542 нафар;

Соли 1914 – 4242 нафар;

Соли 1989 – 15300 нафар;

Соли 2001 – 20600 нафар;

Соли 2005 – 22900 нафар;

Соли 2010 – 25500 нафар.

Афзоиши табиии аьолц баробари афзоиши аьолии жаьон аст. Мувофиыи ьисобу китоби демографьо аьолии Понщоз соли 2031 ду баробар зиёд мегардад. Зиёдшавии аьолц ба мигратсия, камбизоатц, бебизоатц ва дигар омильо оварда мерасонад.

Олами гиёььои шифобахш аз меваьои худрўй ва парвариши растаниьои кўьц дар доманакўььо ва даштьо иборат аст. Аз 1500 намуд гиёььои шифобахши щизоц – давоц, 150-200 намудаш дар иылими баландкўьи магмавц: грандиорит - порфирьо, кварс-порфирьо, фелзит-порфирьо иборат аст. Дар ин давраьо ьодисаи тектоникц дар авж буд.

Сангьои сурхи Саро, Ровакон марбути ин давраьоянд. Дар тадыиыу омўзиши кўьистони Понщоз саьми ганжжўён; С.Бобохожаев, Р.Нурматов, С.Абдураьимов, Н.Муьиддинов, З.Сайфиддинов калон аст.

Понщоз дар минтаыаи иылими мўътадил воыеъ аст. Ин чунин маъно дорад, ки тобистон гарми хушк, зимистон мўътадил аст. Сабаби иылими хушк будан дар он аст, ки аз баьру дарё дар масофаи дур жойгир аст. Минтаыаи мо дар дохили материк буда, массаи ьавоие, ки ворид мешавад, хушк мебошад. Массаи ьавоц аз уыёнуси Атлантика омада, баъзан сабаби бориш мешавад. Аксарияти боду шамол аз самти щарб ба шары мевазад, Вазиши шамольои сахт то суръати 15-20 м/сония мебошад. Аммо суръати шамолро кўььои Ыурама ва шохаьои он пасттар мекунанд. Анбўьи ьавои арктикии аз тарафи шимолу щарбц оянда дар фасли зимистон ба минтаыаи мо омада мерасад. Ин бодьо боиси сардии ьарорати ьавои минтаыа мегардад. Ьарорати ьаво то -200 -250С паст мегардад. Моьи гармтарин июл буда, ьарорат то ба +240 – +280 гоьо ба +350 – +400С мерасад. Хунуктарин ьарорат моьи январ буда, -8 – -170 паст мефарояд. Боришот дар баландиьо ва миёнакўььо ба 300 мм мерасад. Боришот нобаробар буда, фасли баьору зимистон ба вуыўъ меояд. Аз шаьраки Шайдон то кўььои Ыурама иылими манотиы ба 9 зериылими хурд жудо мешавад. Ьарорати ьаво, фишор, намнокц, релеф тащйирёбанда мебошад.

Ба обьои минтаыаи Понщоз захираи барфу ях, оби чашмаьо, обьои зеризаминц, сойи Понщоз ва шохобьои он мансубанд. Замоне сойи Понщоз ба дарёи Сир мерехт. Дертар, бо обёрц тадрижан кам шуда, то ба Ашти калон рафта мерасад. Оби сой сол аз сол кам мешавад. Боришьои мавсимц махзани асосии оби сойи Понщоз мебошад. Иртибот ба камобц ва серобц аз талаботи мардум ба амал меояд. Баъзе сольо хушксолиьо ба вужуд омадааст. Чунончи таърих гувоь аст, сольои 1917, 1940, 1953, 1991 ва 2011 камобии сой ва шохобьои он ьис карда шуд. Зиёдшавии боришот боиси баланд шудани сатьи оби сой мегардад. Дар кўььои Ыурама растаниьо нашъунамо меёбад. Сабзавоту меваьо низ парвариш карда мешаванд Гиёььои шифобахши Понщоз мева, тармева, хушкмева дар баландии 3467 метр аз сатьи баьр нашъунамо мекунад. Деьыонон бештар ба парвариши меваи себу зардолу машщуланд, он аз нуытаи назари экологц ба талабот жавобгў буда, бештар ба хорижи кишвар содирот мешавад. Дар хожагии жангалпарварц ба жамъоварии гиёььои шифобахш машщул мешаванд. Ьифзи он аз мардум щамхорц талаб мекунад.

Понщозиён табиатан деьыони асил буданд. Заминро хуб омўхта, муносибат мекарданд ва ьосили фаровон мегирифтанд. Жўйборьо кушода, обшор мекарданд. Миробон ба обу замин шабу рўз назорат намуда, ризыу рўзии худро пайдо мекарданд. Понщозиьо дар обёрии заминьои Ыуыуроы, собиы колхози ба номи Энгелс, Гулшан, Шакаркўл саьм гирифтанд. Пахтакорц, бощдорц, токпарварц, чорводорц, пиллапарварц, асалпарварц, кўчаттайёркунц, зироатчигц ва щайраьо машщулияти асосии мардуманд. Токпарварц дар заминьои даштии Ашт аз соли 1985 ощоз шудааст. Мардум дар ьама давру замон ба ангур эьтиёж доранд. Навъьои гуногуни ангур парвариш карда мешаванд. Чорводорц шущли асосии Понщозиён буд. Аьолии таьжоц соьиби чорвои хурду калон буда, бо гўшту ширу равщану пашм таъмин мебошанд, пиллапарварц дар тамоми хожагиьои кишоварзц ба роь монда мешавад, аммо масоили тутпарварц ьаллу фасл нашудааст. Сол аз сол тутзорьо кам мешаванд. Занбўри асалпарварц ва оилаьои он зиёд мешаванд.

 

Растаниьои шифобахш

 

Номи асосц

Номи маьаллц

Жигда

Жида

Тут

Тути балхц, тути хасак

Чормащз

Чумоы

Олучаи кўьц

Щайдолу, олуча

Арча

Арчаи бощц

Бурсарча

Бурс, бурси кўьц

Чакка

Меваи буттагц

Гелосчакка

 

Хоргул

Гули хор

Анор

Анори бощц

Сангсеб

Себи сурхи понщозц

Шафтолу

Шафтолуи бощдорц

Бодом

 

Бодоми ширин

Бодоми ширин

Бодоми талх

 

Зардолу

Зардолу

Зирк

 

Тощу

Дарахти  мевадори худрўй

Ыамиш

Най

Карам

Гулкарам, каллакарам

Сурхак

Сурхча, резинка

Маь

Татарун

Сич

Думи рўбоь

Юган

Вощун, бощун

Хавар

Харбузаи гург

Думи гов

Марги моьц

Испанд

Ьазориспанд, исриы

Бобуна

Бобунаи майдагул

Забонгазак

Ыаламфури обй

Газна

Тавланг

Пудина

Ьулба

Жащ-жащ

Жа-жа

Лола

Лолаи сурх, сафед, зард

Ревож

Ревож, чукрц

Обсабза

Алафи обц

Чойкаьак

Чачарощу

Барги зулф

Филгуш

Роьдавак

Бущумалаф

Волдурщун

 

Ширинбўя

Чормащзи урусц

Мармарак

Гўши барра

Жанбили кўьц

Жамилак

Зираи кўьц

Зирагиёь

Салом: алейк

Алафи худрўй

 

Ландшафти Понщоз сатьи якхелаи табий дошта, омильои табиц обу хок, релефу иылим ва набототу ьайвоноти ба худ хос дорад.

Ьайвонот дар биосфера метавонад мубодилаи моддаьо ва мувозинати экологиро ба вужуд орад. Азхудкунии кўььо, доманакўььо, сохтмони манзилгоььо, истифодаи чарощоььо ва щайра ба нестшавии олами ьайвонот оварда мерасонад. Ьайвонот зери обу хок, рўи хоку санг, буттаю дарахтон ва кўььову баландкўььо зист мекунанд. Олами ьайвоноти деьа мухталиф буда, аз чунин намудьо иборат аст:

Аз паьнкирмьо, лўндакирмьо, ьалыакирмьо, кирми жигармак, бандкирми гов, эхинокок, аскарида, гижжа ва щайраьо дучор мешавад.

Аз бандпойьо шапалакьо, магасьо, гамбускьо вомехўранд.

Дар сойи Понщоз ширмоьц, ки ба оилаи защорамоьиьо мансуб аст, зиндагц мекунад.

Аз обхокиьо ва хазандаьо - ыурбоыыаи ьавзц, калтакалоси муыаррарц, баьтур, геккон, мори обц, мори чипор, гурза ва дигар намудьо зиндагц мекунанд.

Аз паррандагон намудьои зощ, мусича, гунжишкьо, фотимачумчуы, майна, кабўтар, эзорсурхак, шонасарак, фароштурук, достакьо, соч, щурак, кабк, мурщи ьилол, уыоб, калхот, бум, жущз, боша ва щайраьо сукунат доранд.

Дар деьаи Понщоз бисёр намуди ширхўрон: хуки ёбоц, гург, рўбоь, савсор, саг, хонгул, юрмон, калламушьо, мушьо, жайра, хорпуштак, муши паррон, заргўши толай, кўрмушьо, кўршапаракьо, гурба, ыоыум ва щайра вомехўрад. Ьамчунин ьайвоньои ширхўри хонагц зиёданд. Ба китоби Сурхи Тожикистон ин ьайвоньои деьа сабт шуданд: гахворажунбони дарахтц, ыундузьо, шапалакьои сафед. Аз хазандаьо гекконьо, мори чипор, гурза.

Аз паррандагон бургут, мурщи ьилол, заргулдор, пашшахўрак, эзорсурхак, шонасарак, бум аз ширхурон кўршапаракьо, юрмон, жайра, хорпушт, сущур, ыашыалдоы, хоргул, хуки ёбоц, харгўши толай ва щайраьо.

Ин ьайвоньоро ьифзу нигоь доштан вазифаи инсонии мову шумост.

 

II. Назаре ба асотир ва таърих

 

Баъди ронда шудани ьазрати Одаму Момоьаво аз Ажам, ки биьишти рўи замин буд, Худо шамшери оташфишонро ба назди дарахти ьаёт, ки хўрдани меваи он манъ аст, ба замин зад, то ин ки ин меваи манъкардаи Худоро нахўранд. Худои некц, ростц ва равшанц аввалин одам Каюмарсро офарид. Каюмарс яккаву таньо буд. Офарандагони Аьриман дурўщ, торикц, деву париьо, жину ажинаьо ыасди душманц доштанд ба Каюмарс. Ниьоят Каюмарсро дар ин гулбощи жаьон дар назди дарёи муыаддаси Ванагўь ва Донатиё ба ьалокат расонданд. Ьурмуз ба замин фурў омад, тухми Каюмарсро, ки дар думщоза ниьон буд, гирифта бо нури муыаддас соф кард. Аз тухми Каюмарс Мошону Машон рўиданд, ки яке марду дигаре зан буд. Ьурмуз ба оньо гуфт: - Соьибаылед, сухан гуфта метавонед, ба якдигар наздикц жўед, дунёи худро офаред. Аз авлоди Мошону Машон тадрижан одамон зиёд шуданд дар мулки Ажам. Яке аз ыавму ыабилаьои Ажами ориёнц ба Эрон ьижрат карданд ва ориёни эронц пайдо гаштанд. Аз ыабилаьои Ориёни эронц ыабилаьои ба самти Шары ьижрат карда, ки онро Ориёни Вайжа меноманд, пайдо гаштанд. Ьамин тавр, аз Ориёни Вайжа дар мамолики форсу ажам, тожикон дар Осиёи Марказц пайдо шуданд. Ьижрати форсьо ва зардуштиён ба ноьияьои ьозираи Тожикистон, аз он жумла ба ноьияи Ашти водии Фарщона дар асрьои VI-V и пеш аз милод, ыабл аз ьужуми Искандари Маыдунц ба Осиёи Миёна ва Эрон сурат гирифта буд. Ьамин тавр, тожикони понщозц аз авлоди форсьои Ориёнии Вайжа; Ориёнии Вайжа, аз авлоди Ориёнии Эронц; Ориёнии Эронц аз авлоди Ориёнии Ажамц; Ориёнии Ажамц яке аз ыавму ыабилаьои Мошону Машон, ки аз Каюмарс пайдо шуда буданд, ташаккул ёфтанд.

Каюмарс

Мошону Машон

Ориёни Эронї

Ориёни Вайља

Ориёни Аљамї

Тољикони Тољикистон ва тољикони беруназмарзї

Њурму

Дар наышаи болоц пайдоиши тожикон инъикос ёфтааст, ки аз рўи дини зардуштц ва хронологияи таърихии ин дин омадаанд. Баробари Ориёнии Вайжа ба Осиёи Миёна то ьудуди Чину Мочин ыабилаьои туронц ё аз Ажам ё аз Эрон ьижрат карда буданд. Тўрониьои саьроц кўчманчианд. Аз ин лиьоз, дар Осиёи Марказц, аз жумла дар водии Фарщонаю ноьияи Ашт таысимоти ьудудьои аьолинишин байни тўрониьои саьроц ва тожикони муыимнишин дар замоньои хеле ыадим ба вуыўъ омада буд. Аз ин рў, ыариб нисфи аьолии ноьияи Аштро тўрониьо ташкил мекунанд. Аммо дар деьаи Понщоз дар доманакўььои Ыурама тожикон муыимнишин шудаанд. Миыдори бащоят ками тўрониьо ьам дар деьаи Понщоз манзилу маскан гирифтаанд, ки дар канори деьа жойгиранд. Умуман ба деьаи Понщоз 13 ыабилаьои хурду калони Ориёнии Вайжа дар асрьои VI-V-и пеш аз милод омада буданд.

Номи маьаллаьои деьаи Понщоз

Саро                       Бободархон

Хиштхона                Бурак

Шахак                     Ыалъа

Хужибак                  Пушта

Соыиён                    Муллоён

Устоён                    Суджа

Хотхона

Жамъулжамъ 13- ыабилаьои ориёии Вайжа макон гирифтанд. Аз сабаби набудани танзими оила ва таркиши демографц ыавму авлоди Понщозц зиёд шуда дар нимаи дуюми асри ХХ ба ноьияьои мухталифи водии Фарщона, шаьрьои Ангрен ва Тошкент (Ўзбекистон), шаьри Жалолобод (Ыирщизистон), Адрасмон, Олтинтопкан ва дигар шаьрьо муьожират карданд. Аз ин сабаб дар мо ыавму авлоди понщозиьо анъанаи хешу таборц, рафту омад, расму русуми ыоидаьои миллц вужуд дорад. Аз рўи хронологияи таърихц бармеояд, ки ыавму ыабилаьои форсу зардуштиён ба самти Понщози доманакўььои Ыурама кўчида омадаанд. Ыабилаьои Саккоиьо ба самти ьозираи деьаи Ашт ва ыавму ыабилаьои Сущдиён ба деьаи Чодак ва Бощи Сущдй (Бахсуы), шаьри Оьангарон (Ангрен) муыиминишин шудаанд. Аз ин лиьоз, аз рўи илми этнографц, ыиёфашиносц, лаьжавц, адабиёти шифоьц, расму русуми мардумц, касбу ьунар аз якдигар фары мекунанд. Инчунин ыавму ыабилаьои шаьрьои Чусту Попи водии Фарщона, ки тожиконанд, ба яке аз ыабилаьои форсьо, сущдьо, соккоц мансубанд, ки дар ноьияьои жумьурц зиндагц мекунанд.

Бояд зикр намуд, ки оиди маскунияти дуюмбораи аьолц ба мавзеи Понщоз дар асрьои ХVVI мелодц ду аыида мавжуд аст:

1. Аз рўи тадыиыоти Н.Неъматов аждодони маьаллаьои Бурак, Ыалъа ва Шахак бо фармони Темурланг аз ноьияьои жануби Тожикистон - хусусан
Дарвоз ба зўрц оварда шудаанд. Барои асоснокии ин аыида монандии тут ва себи Понщоз (сангсеб), ки дар Дарвоз низ мерўяд, мисол оварда мешавад. Муьожирон ин ниьольо ва тухмии оньоро гўё бо худ оварда будаанд (Тожикони Ыаротегин ва Дарвоз, 1966, саь. 149).

Ба ин аыида яке аз одамони маъруфи деьа, ходими жамъиятц ва давлатц марьум Дилбар Ахмедов ьам тарафдорц мекарданд.

2. Сайёь, олим, таржумони рус Ф.Назаров соли 1813 аз ноьияи Ашт гузашта, дар хотираьояш навиштааст: «Байни кўььо (Понщоз) аьолии форсьои шарыц, ки голчьо ном доштанд, зиндагц мекарданд.
Оньо асосан ба зироаткорц ва бощдорц машщул буданд».

 

Таснифи пайдоиши нажодьо

 

т/р

Номи худоьо

Пешома-дагон

Нажодьо

Ыавму ыабила ва миллатьо

Ранги пўст

1

Яьво

Одаму Ьавво

Аврупоц

Яьудиьо, славяньо ва дищар ыавму ыабилаьои мащрибц

Сафед-пўстон

2

Ьурмузд

Каюмарс Мошону

Машон.

Ориёнц

Ориёни ажамц,

эронц,

ориени

Вайжа,

форсьо ,

тожикон

Гандум-рангон

3

Ьаы

Бараьман

Афри-ыоц

Африыоиьо, ьиндуьои ьинд, ьиндуьои африыоц

Сиёь-пўстон

4

 

Тўрониьо

Мущулц

Ўзбекьо,

ыазоыьо,

ыирщизьо, туркманьо

Гандум-рангон

 

Аврупоиьо - Аврупоиьо - дини Яьудц, насронц - (бино ба «Таврот»)

Ориёниьо - Ориёниьо - дини Зардуштц - (бино ба «Авесто»)

Африыоиьо - ьиндуьо - дини Бараьманц - (бино ба «Ригведа»)

Мущулиьо - тўрониьо - дини Буддоц - (аз таърихи Эрон)

Ориёниьои Вайжа ьамроьи худ ба ин диёри кўьистон дини зардуштиро оварда буданд. Яъне зардуштмазьаб буданд, ки ононро мущонц меномиданд.

Дар деьаи Понщоз як силсила истеькомьои одамони ыадим, яъне диж ва харсангьо кашфу ьафр карда шуд. Ин навъи истеькомьои ьифозатию маъмурц аксаран дар баландиьо болои шахьои устувори душворгузар сохта шуда буданд. Чунин «дижьои сангин» аз кўьи ўрдаи Бободархон, дашти Шўробак ва ыисми жанубии рўди Понщоз (Шахак) тавассути заьмати академикьо Б.А.Литвинский ва Н.Н.Неъматов муайян шуданд, Истеькомьои ьафршуда осори зиндагии ыабилаьои чорводор буда, ба асрьои III то милод асри VI-и милодц тааллуы доранд.

Намуди дигари осори санъати тасвирии то ба мо расидаи тоисломц сангтасвираьо мебошанд. Дар Тожикистони Шимолц дар шаху сангьои калон ва кўьсорони баланд як силсила иероглифьо кашф шудаанд, ки оньо аз жаьонбинц ва жаьоншиносии бошандагони ыадимаи ин сарзамин шаьодат медиьанд. Сангтасвираьои дар Ашт, махсусан дар Чоргонаксою Ыуруысой, Шайдону Долона, Суджа ва Понщоз аз жиьати фарогирц мазмуни мундарижа ва тасвирьо гуногун буда, дар фосилаи ьазораи якуми то милод тавассути ниёгони мо ьаккокц шуда, анъанаи маданияти сакоиьо, сущдиьо ва форсьоро ифода мекунад. Дар тасвираьои рўи санг аксаран наышаьои ьайвоньои калон: уштуру саг, гову бузьои кўьц, оьувону гўсфандон, инчунин мусаввараи ьарби шеру палангон, гургу сагон ва маъракаи шикори паррандагон тажассум ёфтаанд.

Ба шаьодати академик Н.Неъматов мажмўаи сангтасвираьои дараьои Понщозу Ыуруысой, Шайдону Чоргонаксой ба миёна ва нимаи дуюми ьазораи якуми то милод тааллуы дорад. Боыимондаьои устухонхонаьои зардуштц (сащонаьо) дар деьаи Понщоз дар асри ХХ ва имрўзьо ьам дар ыабристоньо арзи вужуд доранд. Сольои 50-уми асри ХХ як ыисми устухонхонаи дар ыабристони Бобои Ьаддод буда (дахмаи ьозираи Ыалъа), жои ьозираи майдончаи варзишии мактаби раыами 4, маркази боду ьавосанжии Понщоз вайрон карда шуд. Ьоло дар Ыалъаи Бобои Муттаы ду устухонхонаи (сащонаи) хурду калон дар шакли ыадима арзи вужуд дорад. Устухонхонаи калони умумии барои кўдакон буда, устухонхонаи хурд оилавц аст. Дар устухонхонаи хурд то ьол ьам жасади оилаи хешро мегузоранд (асосан кўдаконро).

Далели ин гуфтаьо калимаьои мущхона, щорхона, авринггузар, кўьи мущ, дахмажойьо, ыурум (грум) ва щайраьоанд, ки дар гуфтори мардуми мо боыц мондааст. Мущхонаьо ьамчун чуыурц то сольои 70-уми асри ХХ дар дашти маьаллаи Муллоён вужуд доштанд, вале одамон онро аз сангу хок пур карда, ьоло ба бощот табдил додаанд. Дини зардуштц яке аз диньои миллц чц дар Осиё, Африыо, Амрико, то асрьои Х-ХV маъмул ва машьур буд. Ин дин ба одамон ростц, некц, равшанц, зебоиро талыин мекард. Шиори ин дин «Пиндори нек, гуфтори нек, рафтори нек» буд. Баёнгару аёнгари дини зардушт мўъбадони мўъбади «Авесто» буданд.

Тахминан ьазору панжсад сол, то асри Х дини зардуштц дар ин деьаи ыадимаи Понщоз ьукмронц дошт. Ривояти жоришавии дини ислом дар деьа чунин аст. Яке аз хешовандони Ыутайба ибни Муслим (асри VIII), ки якчанд сол сабаыи жангц дошт, бо лашкараш ба деьа меоянд. Ў лаыаби Баьодури Баьодурхонро соьиб буд. Аз пастобаи дарёи Сир гузашта, ба ин жо бо корвони аспу уштур, раьсипор гашт. Дар маркази деьа, ки он ваыт Бободархон ном дошт, чун тожир худро муаррифц карданд. Аз сокинони деьа, хоьиш карданд, ки барои харидани мольои рўзщор оянд. Сипас оньоро ба дини нави ислом даъват карданд, ки аьолц онро бо хушнудц ыабул карданд.

Се шохаи шоьроьи «Роьи Бузурги Абрешим» аз сарзамини Ашт, аз он жумла Понщоз мегузашт.

1.            Аз Попу Чусту Намангон, Косон, Чодак, Ашт, Хужистон, Хужанд, Зомин, Жиззах ва Самарыанд мегузашт.

2.            Аз Шош сар карда, Оыангарон, Лашкарак, бо ащбаи Ыурама, Понщози боло, Бободархон, Шайдон ва Хужистон васл мешуд.

3. Аз Тошкент сар шуда, бо силсилакўьи Ыурама ва ащбаи Кандирдавон, Мулломир, Кули Хўжа, Бободархон, Шайдон, Хужанду Хуыанд пайваст мешуд.

Дар шохаи ду ва се дар фасли зимистон корвонкашон кам мегузаштанд, чунки роььо ноьамвору сербарф буданд. Бо василаи ин роььо бештар намак, ыанд, маьсулоти бощдорц, чармгарц, оьангарц, щалладонагц кашонида мефурўхтанду мехариданд.

Тожикон дар ташкил кардани «Роьи Абрешим» ьиссаи калон гузоштаанд. Бо ин роь то Чину Мочин, Рус, Рум мерафтанд. Сущдиён дар як моь як бор бозори калон ташкил мекарданд, ки 7-10 рўз давом мекард. Аз Чин савдогарон шоьц, косаву табаы, доруьо меоварданд. Аспьои водии Фарщона дар бозори жаьонц маълуму машьур буд.

Аз ривоятьои таърихц ба мо маълум аст, ки ваыте кўдак таваллуд мешавад, ба забони ў асал мемолиданд, то ки чун асал забонаш ширин шаваду ба дасташ тангаи тилло мебастанд, то ин ки пулёбу молёб шавад.

Дар замони Сосониён, ки оньо ьокимиятро 400 сол дар даст доштанд (сольои 224-651) ва минбаъда халифаьои араб Уммавиён (661-750) ва Аббосиён (750-1258) давлатдорц карданд, тожикон дар парокандагиву сарсонц ва бесару сомон буданд. Муттаьидкуниву барыароркуниву пуриытидоркунии тожикон асри IХ ощоз ёфт. Ьукмронии Сомониён аз соли 874 то 999 барыарору устувор буд, ки масоьати давлат ыариб 1 миллион км2 буд. Дар он давру замон равобити сульу ваьдат байни ыавму ыабилаьо пойдор буд, яъне давлат бо сиёсат, мулк бо тижорат равнаы ёфт.

Деьаи Понщоз дар ин давра дар канор набуд. Ба ин жо оьангарони аштц омаданд. Оьангархонаьо дар Бурак, Устоён, Бободархон бунёд карда, аз фулузоти Адрасмону Консой, Ыаромазор (кўьи сим) оварда, бо ангишт оташ карда оьанро об карда, оьангарон барои кишоварзц, чорводорц, бощдорц, шикорчигц олотьои зарурц месохтанд. Намунаи ин олотьо ьоло ьам дар деьаи Понщоз мавжуд аст. Зину узангу, досу болща, занжир, афзорьои асп ва щайраьоро мебинем, ки аз оьану биринж сохта шудаанд. Баробари тараыыиёти оьангарц, кулолц, кандакорц, наышу нигори пештоыьо ьоло ьам дар хонаьои ыадима, масжиду мадрасаьо, таьмоньои ьужраьо, пешсутуни айвоньо боыц мондааст. Асбоби рўзщори чинц, сафолц, матоъьо аз бозори тожирони роьгузари «Роьи Абрешим» дар Бободархон бо ивази пул ва ё маьсулоти кишоварзц харида мешуд.

Дар давраи ьукмронии Ыарохониьо, Мущульо, Темуриён, Шайбониьо ва Аштархониён вазъияти ижтимоц-иытисодии Понщоз чц гуна буд?

Салтанати туркони Ыарохонц дар водии Фарщона, аз жумла ноьияи Ашт пурвусъаттар буд. Давраи минбаъдаи ьаёти ижтимоию сиёсц ва фарьангии аштиён ба жаьонсўзию жаьонкушоии ўрдуи ваьшатбори мущул, ьокимияти Темуру Темуриён, салтанати сулолаи Шайбониён ва Аштархониён иртиботи ногусастание дорад. Аммо омезиши Тўрониён бо Понщозиьо, ки аслан авлоди Ориённажоданд, баргузор нагардид. Сабаб он ки аввало деьаи Понщоз дурдаст буд, гирду атрофи он бо кўььои осмонбўс ьисора дошт:

1.            Аз он гузаштани Тўрониён амри маьол буд.

2.            Щурури миллии авлоди Ориёнии ору номус дошта, дар мадди назари аввал буд.

3.            Фарыияти куллии забони модарц, расму русум, анъанаьо, фарьангу маданияти ориёц-аждодц буд, ки садди роьи омезишу олоиши забони модарц ва анъанаьои милливу оиньои динц гардид.

Барои туркони саьроц, ки кўчц буданд, гузаштан аз ин садди роь ба ьисораи понщозиьо имконнопазир буд. Омезишу олоиши забон, адабиёт, фарьанг, расму русум, оиньои динц ба тўрониён, ки аз корвони тамаддуни олам ыафо монда буданд, фаыат дар водиьои маьалли тожикнишини ноьияи Ашт амалц шуд. Ин ьаводис на фаыат дар деьаи Понщоз инчунин дар деьаи Пунук, ыисман дар Ашт, берун аз ьудуди Тожикистон дар Чуст, Поп, Чодак, Баысуы ва тожикони Оьангарон низ мушоьида мешавад, ки гарчи оньо дар тасарруфи тўрониён бошанд ьам, асли бунёди забони модарц, анъанаьои миллии худро гум накардаанд. Ин ьаыиыати таърихиро, ки собит аст, имрўзьо ьам тадыиыоти илмц - таърихц, этнографц метавонад тасдиы намояд. Аммо ин ьама омўзиши махсусеро аз таърихшиносон интизору интизор аст.

Бино ба маълумоти А.Е.Кузнетсова 500 нафар сарбозони исломц жиьод эълон намуда, ба деьаи Понщоз ьужум ва бо сокинони маьаллц задухўрд карданд. Ба ин жанг бо тайёрии пешакц жанговарони соьибтажриба ва боистеъдод дохил шуда буданд. Дар ин задухўрди шадид Зардуштиён муыобилияти сахт нишон дода, дар айёми ьужум ва забти дижьои Зардуштиён сарбозони фотеьи исломц талафоти калон доданд. Ин жанги ажнабиёни тозц муддати дарозу тўлонц буд. Арабьо борьо талафот дода, ба ыафо баргаштанд. Аз сабаби парокандагии дижьо дар Шахак, Ыалъаи шоь «Кўьи Мущ» ва парокандагии занону кўдакони хурдсол дар кўььои душворгузар, нобаробарии ыувваьо, зардуштону мущони оташпараст бо арабьо суль бастанд. Дертар тадрижан дини ислом ба жои дини зардуштц жорц шуд. Ин ьаводис ихтиёрц, на ижборц сурат гарифта буд. Таърихи дини зардуштц аз асри V-и то милод то асри Х-и мелодц баробари 1500 сол мебошад.

Аз таьлили таърихи Понщоз бармеояд, ки Зардуштиёни понщозц ягона одамоне буданд, ки муборизаи шадидеро зидди арабьо дар ыисми шимолии Тожикистон ощоз карда буданд.

Аыидаи дигаре низ ьаст, ки гўё то асри ХIII ин деьаи кўьц Чоркўь ном дошт, ьужуми мущульо ба Хужандро шунида, 500 нафар ихтиёриён ба кўмаки онон шитофтанд. Оньо медонистанд, ки баъди ишщоли Хужанд ба дигар маьальо низ мущульо сар мехалонанд.

Дар роь тахминан дар жои ьозираи Даьана сарбозони панжсаднафара ба ыабилаьои Ыарохитоц, ки ба ыасди ишщоли деьаи Чоркўь меомаданд, вохўрданд. Жанги нобаробар сар шуд. Дар ин жанг 500 нафар сарбозони шужои чоркўьц щалабаи комил ба даст оварданд. Хабари ин щалаба ба деьа зуд чунин паьн шуд: «Понсад щозц омада истодаанд». Бо ьамин номи деьа дар асри ХIII аввал Панжсадщозц, Понсадщозц, сипас ихтисор шуда, Понщоз шудааст. Кадоме аз ин аыидаро ыабул кунед, ихтиёратон, хонандагони азиз.

Аз соли 1709 то 1876 Понщоз дар тасарруфи давлатдории хоньои Хўыанд буд. Дар ин сольо хоньои Хўыанд водии Фарщона, Тошкент, Оьангарон, Ыаротегин ва дигар навоьиьоро ба ихтиёри худ гарифта буданд. Дар замони салтанати Шоьрухбийи олимаыом дар хонигарии Хўыанд 6000 нафар лашкари омехтаи тожику ўзбек, ыазоыу ыирщиз ташкил шуда буд. Ин лашкари Шоьрухбий савораю пиёда, аз тажьизоти техникц заиф буда, бо яроыьои анъанавц мусаллаь буданд. Сипас хонигарц ба Олимхон дар сольои 1798 то соли 1810, баъди он ьукмронии Умархон соли 1810 то соли 1822 сурат гирифта буд.

Понщозиьо дар ьайати лашкари хоньои Хўыанд сарбозони зиёд доштанд. Ба монанди Авазбий, ки Маъдан мегўяд:

 

Аваз шуд Авазжонбц, бибижон намирад, ё раб,

Ки бо чашмбанду фаранжц пиньон намирад,

 ё раб.

 

Ьамчунин Ниёзмуьаммад, Абдуллоь, Мирзоыаландар ва дигарон низ дар ьайати лашкари Хўыанд буданд. Лашкари хоньои Хўыанд аз юзбошц -дастаи саднафара, мингбошц - дастаи ьазорнафара ва аз элликбошц - дастаи 50-нафара, инчунин Ыўрабошц (сарвари ыўраьо) иборат буд.

Сарбозони понщозии дар боло номбурда сарвари дастаьои Элликбошц буданд, яъне ба 50 нафар фармонфармоц мекарданд. Дар он сольо сарвари Чодаку Понщоз Бозорыули Меьтарц ном дошт, ки аз муыаррабони Умархон буд. Дар ноьияи Ашти ьозира дар деьаьои калон дастаьои махсуси ьарбц ташкил шуда буд. Дар Ашту Ошоба, аз он жумла Шаьидону Понщоз, ки оньо ба таркиби лашкари хони Хўыанд ворид буданд, чун сарбозони захиравц ному макон доштанд. Дар ин айём ьужуми лашкари Умархон ба Хужанд, Ўротеппа ва дигар ноьияьои дуру наздик ощоз ёфт.

Ьукмронии хони охирини Хўыанд Худоёрхон (сольои 1845-1875) то ьамроьшавии Осиёи Миёна ба Русия идома дошт. Дар давраи ьукмронии Худоёрхон жангьои шадид нашуда бошад ьам, аммо ситондани божу хирож, торожи боигарии шаьру деьаьо жой дошт. Аз понщозиьо маьсулоти кишоварзц, бощдорц, чорводорц ситонда мешуд. Ьатто дарахтонро ьамчун маьсулоти бинокорц, кандакорц бурида ба Хўыанд мефиристонанд, ки 12 дарвозаи ыасри хони Хўыанд то имрўзьо ьам вужуд дорад, аз чўби чинори азими бемислу монанд, ки мазори Чинорбобо ном дорад, сохта шуда буд. Дар ин бобат мардуми Ашт ва понщозиён чунин мегўянд:

Худоёр гурехта рафт,

Дарвоза кушода рафт.

Буду шуди тиллоро,

Ба ьар жо пошида рафт.

 

Ё худ мардумони таьжоии тўронц то имрўзьо ьам ба забони ўзбекц чунин мегўянд:

Худоёр ыочуб кетди,

Дарвоза очиб кетди.

Бармощ тилло тангани,

Ьар жойда сочиб кетди.

Дар интиьои ьукмронии Худоёрхон пеш аз ьужуми генерал-губернатори Туркистон Романовский ба Хужанд барои муьофизати Хужанд аз армияи рус лашкари 3500 нафараро дар Булоыу Ыамишыўрщон, Боштол, Равот, Шайдону Понщоз бо фармони Худоёрхон жойгир карда буданд. Ин аскарон барои муьофизати Хужанд аз ыисмьои армияи рус, ки ба тарафи соьили рости дарёи Сир омаданц буданд, пешбинц мешуд. Аммо ин наышаи ьарбц амалц нагардид. Худоёрхон бо муыаррабонаш ва мансабдорони олимаыом роьи гурезро пеш гирифтанд. Ьамин тавр, давлати Хони Хўыанд, ки сарвари охиронаш Худоёрхон буд, ба Русия ьамроь карда шуд. Бе жангу жидол, бе муьориба бо сульу салоь.

Дар соли 1875 лашкари Русияи подшоьц баъди забти Бухоро, Тошканд, Самарыанд ба водии Фарщона ьужумро идома дод. Ин ьаводис дар соьили рости дарёи Сир чунин сурат гирифта буд. Лашкари Хони Хўыанд Худоёрхон, ки жамъулжамъ 3500 нафар буданд ва дар соьили рости дарёи Сир барои жанг омодагц доштаид, пароканда шуданд. Ащлаб роьи гурезро пеш гирифта, ба манзилу маскани худ фирор карданд, як ыисми ками сарбозони хон пароканда боыц монданд. Айёми забти ноьияьои соьили рости дарёи Сир полковник Миллер Закамленский ба лашкари рус сарварц мекард. Аммо айёми забти ноьияи ьозираи Ашт, сарфармондеьи рус Пичугин буд.

Аьолии маьаллц муыобилияти сахт нишон медоданд. Аьолии деьаьои Ошоба, Оыжар, Овлиы, ки асосан ўзбекон буданд, муыобилияти шадид зоьир намуданд. Аз сабаби афзалияти ыувваьои мусаллаьи муыобил аьолии дар боло номбурда шикаст хўрд. Сарбозони рус муборизонро беамон ба ыатл мерасонданд.

Тасхири деьаи Ошоба ьузнангез буд. Сарбозони рус аьолии маьаллии Ошобаро, ки беяроы буданд, ыир карданд. Ин манзараи мудьиш дар китоби олим - таърихшинос Ж.Раьимов инъикос ёфтааст. Аьолии маьаллии Шайдон, Саро, Бободархон, Понщоз дар ин жанги нобаробар ширкат наварзиданд. Оыибатьои фожиавии ин жанги мудьишро одамони ин деьаьо аз сар нагузаронданд.

Баъди 5-6 соли ба тасарруфи худ гирифтани водии Фарщона то соли 1879 ташкили волостьо ощоз ёфт. Дар деьаи Понщоз волости Бободархон ташкил карда шуд, ки 6 деьаьои дуру наздикро дар бар мегарифт. Дар он сольо волости Бободархон 12,7 ьазор нафар аьолц дошт. Чун пештара зироаткорц, бощдорц, чорводорц дар деьаи Понщоз ривожу равнаы меёфт. Аммо мардум ба ин нигоь накарда, ба мардикорц ба шаьрьои дуру наздик мерафтанд. Ин ьаводис дар ощози асри ХХ буд. Дертар муьожирони рус ихтиёрию ижборц аз Русия ба водии Фарщона омаданд. Аз он жумла ба деьаи Шайдон як ыисми муьожирони рус муыиминишин шуданд. Шакли ьокимият чун жамоати деьа амал мекард. Сольои 1910-1915 аввалин мольои рўзщори русьо ба деьаи Понщоз омад. Ин ьам бошад шамъ, гўгирд, собун, карасин, ыанд, шакар, аз мольои фабрики матоъьои пахтагин, мўина, асбобьои рўзщор ва щайраьо буданд. Ин ьама чизьои воридшуда бо маьсулоти кишоварзц, чормащзу тут, зардолу, себ иваз карда мешуд.

Понщозиьо бори аввал ба мольои олами тамаддуни аврупоц шинос мешуданд ва истифода мебурданд. Мольои саноатц аз шаьрьои Осиёи Миёна бо туфайли савдогарон ба деьаи Понщоз оварда мешуд. Дар ин кор инчунин саьми мардикорон ьам назаррас буд.

Бо ьамин жамъбаст шуд таърихи мухтасари аз тарафи Русия забт кардани Осиёи Миёна дар водии Фарщона. Волосту жамоатьои деьа, ки ьокимияти маьалли буданд, ба генерал-губернатори Туркистон итоат мекарданд. Сарварони уездьои дар шаьр буда (уезди Хужанд, Намангон) ва щайраьо миёнарав буданд, ьокимони уездьо, волостьо ва жамоатьои деьа, аз он жумла волости Бободархон соьиби ьуыуыьои номаьдуде шуданд. Бо ьамин аьолии деьаи Понщоз дар муддати кўтоь аз жамъияти сохти феодалц ба сармоядорц гузашт.

 

ологияи таърихи деьаи Понщоз

 

1.        Асрьои VI-III то милод - пайдоиши аьолии муыиминишин аз ыабилаьои Ориёнии Вайжа, ки аз ыавму ыабилаьои эронц дар Ажаманд.

2.        Асрьои II-I-и то милод, I-II-и милодц. Понщоз дар ьайати давлати Даван

3.        Асрьои II-IV - як ыисми таркибии Кушониён

4.        Асрьои IV-VI- дар тасарруфи ьоыони Турк

5.        Асрьои VII-VIII - хилофати араб.

6.        Асрьои IХ-Х - як ыисмати таркибии давлати Сомониён

7.        Асрьои ХIII -дар ьайати ьукумати Ыарохониьо

8.        Асри ХIII - ьукмронии сулолаи мущульо

9.        Асрьои ХIVV -дар тасарруфи Темуриьо

10.        Асри ХVI - дар ьайати давлати Шайбониён

11.        Асри ХVП - ьукмронии Аштархониьо

12.        Асрьои ХVIIIХ салтанати Хоньои Хўыанд

13.        Сольои 1856-1895 Ба Русия ьамроь кардани Осиёи Миёна

14.        Сольои 1918-1922. Барыароркунии Ьокимияти Шўравц дар Понщоз. Муборизони роьи озодц. Ьаракати босмачигарц. Командири артиши сурх Василий бо ьамроьии Эрмат Эшматов моьи августи соли 1918 дар Сари Бозор жамъомад намуда барыароршавии Ьокимияти Шўравиро эълон карданд.

15.        Сольои 1931-1937 Репрессияи Сталинц.

16.        Сольои 1933-1937 Коллективонидани хожагии ыишлоы.

17.        Сольои 194.1-1945 Жаиги Бузурги Ватанц

18.        Сольои 1946-1960 Барыароркунии харобаьои жанг

19.        Сольои 1960-1990 Сохтмони сотсиализм

20.        25.12.1991 Фурўпошии Иттиьоди Шўравц

21.   9.09.1991 Истиылолияти Жумьурии Тожикистон

22.     Сольои 1992-1997 Жанги шаьрвандц

23.     Соли 1996 - Пурра гузаштан ба иытисоди бозаргонц.

 

Барыароркунии Ьокимияти Шўравц дар Понщоз

 

Баъди ба тасарруфи Русияи подшоьц тадрижан воридшавии Осиёи Миёна давлати худмухтории хонигарии Хўыанд низ аз байн рафт. Сольои 1918-1922 барыароркунии Ьокимияти Шўравц дар водии Фарщона, аз он жумла дар Понщоз шурўъ гардида буд. Барои таъмини бехатарии ьокимияти маьаллц ячейкаьои аскарони сурх, ки иборат аз русьо ва одамони таьжоц буданд, ташкил карда шуд. Ин ташкилотьо дар шаьрьои калону хурд бунёд ёфт. Аммо дар деьаьои калону хурд ьоло ташкили ьокимияти Шўравц суст буд.

Ьаракати аксулиныилобц ва хавфу хатари он дар пеш буд. Аз ин сабаб сафьои афсарони иныилобц зина ба зина ташаккул ёфта, мустаькам мегарданд. Дар сафьои ыўшуньои иныилобии водии Фарщона понщозиьо ьам ширкат доштанд. Яке аз фаъолони иныилоби деьаи Понщоз Нуриддин Аьмадов буд. Ў соли 1918 ба сафи Армияи Сурх дохил шуд. Сольои 1921-23 ьамчун ёрдамчии сардори шўъбаи махсуси муборизаи зидди босмачиён дар шаьри Хўыанд буд. Дертар ўро раиси иттифоыи «Ыушчц» дар уезди Намангон таъин мекунанд. Бо ташаббуси ин сарбози иныилобц бунёди ьокимияти маьаллии болшевикон дар ноьияи Ашт, аз жумла Понщоз сурат гирифт. Ощози ин ьаводисро понщозиьо Аьмади Хонкелдц номиданд. Он ваыт маркази Понщоз деьаи Бободархон буд. Дар ин деьа ьокимияти маьаллии Понщоз ташкил шуд. Аввалин сарвари шўрои занон хоьари Нуриддин Аьмадов Файзиниссо буд, ки ьаёти жамъиятии сиёсц ва иытисодиро идора мекард ва як муддат раиси жамоат ьам буд.

Дар сольои 1922-23 дар сар то сари водии Фарщона баробари ташкилшавии Иттиьоди Шўравц дар деьаи Понщоз ба ьокимияти маьаллии Шўравц замина гузошта шуд. Ба сафи сарварони ьокимияти маьаллц занону духтарон низ жалб карда мешуданд. Маросимьои ьукуматц, жамъомадьо гузаронида, он ба низому тартиб дароварда мешуд. Ьаёти жамъиятц, иытисодц, сиёсц ва ижтимоц, фаранжипартоц (саккизинчи март – фаранжини торт) «8-март фаранжиро парто», чун шиор дар деьа маълум ва машьур шуд. Аввалиньое, ки фаранжипартоц карданд, Файзиниссо, Гулбибц, Хурсандой ва щайраьо буданд, ки аз фаъолони Ьокимияти маьаллии Шўравц ба шумор мерафтанд. Баъдтар маркази деьа аз Бободархон ба Понщоз кўчонда шуд. Дар ин давру замон ьаракатьои аксулиныилобц дар деьаьои Ошоба, Ашт, Понщоз, Даьана, Шайдон, Ыамишыурщон ощоз ёфт. Ба сафи он жавонон ворид шуданд ва задухўрдьо байни иныилобчиёну аксулиныилобчиён ва щоратгарии босмачиьо сар шуд.

Сольои 1918-1922 ыувваьои аксулиныилобц бо сарварии Раьмоныул-ыўрбошц, Ашўрмат-ыўрбошц, Умарыул-ыўрбошц дар деьаьои Ашт, Ошоба, Щудос, Шайдон, Бободархон, Понщоз мардумро щорат карда, бераьмона мекуштанд, зидди Ьокимияти Шўравц амал мекарданд. Ба деьаи Понщоз, Бободархон Ашўрмат-ыўрбошц ва дастаьои он ьамла оварда, щоратгарию бедодгариьо мекарданд. Ин аьвол дар ьамаи деьаьои ноьияи Ашт аз тарафи босмачиён ба вуыўъ меомад. Ьаракати босмачигарц боис шуд, ки мардум ба дигар музофотьо фирор кунанд. Онон ба Тошканд, Оьангарон, Фарщона, Ыурама кўч бастанд. Ыураи асосии босмачиён дар Ошоба дар таги кўьи Бобои Об буд. Лашкари босмачиён зиёда аз 2000 нафарро ташкил мекард. Аксари муаллимон, комсомолон, фаъолонро ыатл мекарданд, хонаьоро оташ мезаданд. Одамон аз ьужуми босмачиён огоь шуда, дар жои намоёни деьа дар баландие алав (оташ) карда, бо дуди он мардумро огоь мекарданд. Мардум аз дидани дуди оташ ба кўььо, хонаьо, таьхонаьо паноь мебурданд.

Шўрои фронти Туркистон соли 1921 барои нест кардани дастаьои босмачц дар водии Фарщона, аз он жумла ноьияи Ашт ыарор баровард. Ба он иныилобчиён Пўлод Ниёзов, Дадомат Азизов, Нуриддин Аьмадов фиристонда шуданд. Соли 1922 дар яке аз жангьои шадид Пўлод Ниёзов дар Ошоба аз дасти босмачиён ваьшиёна кушта мешавад. Ыабраш дар чорраьаи деьаи Булоы аст.

Падари чекист Эшматов Эрмат ва хешовандони Дадомат Турсуновро босмачиён нобуд месозанд. Соли 1922 сарварони аксулиныилобц аз тарафи Ьукумати Шўравц дастгир карда мешавад. Онон бо ьукми суди Трибунали ьарбии Туркистон ыатл карда мешаванд. Дар ин боб дар китоби нависанда, шоир, шодравон Дилбар Аьмадов «Дар лонаи босмачиён» амиыу даыиы навишта шудааст. Раиси шўрои иныилобии волости Бободархон Муьаммадбобо Яминов таъин мегардад. То ьол дар байни мардуми Понщоз оид ба Раымоныул-ыўрбошц ыиссае ьаст, мардум онро аз даьон ба даьон мегўянду мешунаванд.

Боре Раымоныул-ыўрбошц ба Шайдон ба меьмонц меояд. Ба косаи ў заьри марги муш андохта, мадьуш мекунанд. Сипас ба ьокимияти маьаллц хабар медиьанд. Онро гирифта ба Хўыанд мебаранд.

Таы-таыи дарвоза шуд,

Рафта бинам, кц бошад.

Китфашанда бешотар,

Бо Раымоныул набошад.

Бо шикаст хўрдани дастаьои босмачиён ьаракати босмачигарц дар ноьияи Ашт ва дар Понщоз хотима ёфт. Дар ташкили идораи милитсия Дадомат Азизов, Нуриддин Аьмадов ьиссаи бузурге гузоштанд. Соли 1924 аввалин мактаби ибтидоц дар деьаи Понщоз кушода шуд. Соли 2004 мактаби раыами 4, ба номи Маъдан 80-солагии таъсисашро жашн гирифт.

29-сентябри соли 1926 ноыияи Ашт бо ыарори Комитети Ижроияи Марказии ЖШС Ўзбекистон дар ьайати водии Фарщона, уезди Намангон ташкил карда мешавад.

Соли 1931 41 нафар аз оилаьои понщозиьо бо молу мулк «кулак» карда мешавад, ки дар ин масъала ба шитобкорц роь дода шуда буд, аксарияти оньо баъди вафоти Сталин сафед карда шуданд. Ин худ яке аз сабабьои ьаракати зиддишўравц, яъне давоми ьаракати аксулиныилобц дар водии Фарщона мебошад. Одамони бегуноь, бомаърифат, фаъолон бадарща карда мешуданд. Муьожирати навбатц ба шаьрьои Оьангарон, Фарщона, Тошканд, Ыурама, Баысуы ва щайраьо боз ьам вусъат гирифт. Аммо ба зудц пеши роьи ин сиёсат гирифта шуд. Баъзе ашхоси хабаркашу беимон дар тўьмат ва бадарща кардани ашхоси доро «ьиссаи сазовори» худро гузоштанд, ки аз гирифтани номи оньо худдорц намудем.

Дар деьаи Понщоз якчанд колхозьо ташкил шуда буд. Сохтмони колхозц душвориьои зиёдеро талаб мекард. Ыувваи корц хеле кам буданд ва замини зиёд ьам надоштанд.

Аввалин колхозьо

1.         Саро бо номи «Совет» - Шодиыулов О.

2.         Бободархон - «Аскари Сурх» - Ашўров Муталиб

3.         Хиштхона - «Гулистон» - Холматов Одинабой

4.         Бурак - «Шотемур» - Сармусоыов Холмат

5.         Шахак «Зарбдори Ашт» - Гулматов Ыурбонбой

6.         Хотхона - «1 -май» - Алиев Ыосим

7.         Суджа - «Маленков» - Раьматуллоев Абдалц

8.         Хужибак - «Бощдори сурх» - Шарипов Абдуыодир

9.         Пушта - «Роьи Ленин»-Алиев Дадомат

10.   Ыалъа - «Крупская» -Собиров Абдулазиз

Дар сиёсати коллективонц дар назди Ьукумати Тожикистон азхудкунии заминьои водии Вахш меистод. Зиёда аз 45 оилаьои Понщози поён ва Понщози боло ижборц ба он жо фиристода шуданд. Онон ба воситаи аробаи «Кутак» то Бешариы, сипас бо ыатора ба самти Душанбе омада, аз он жо савораю пиёда то Ёвон, Куйбишев, Колхозобод, Ыумсангир ва дигар ноьияьо мерафтанд. Сольои 1948-49 як ыисми муьожиршудагон ба Ватан баргаштанд, ыисме аз оньо ба касалц ва беморц дучор шуданд.

Он сольо дар Понщоз соьаи хожагии ыишлоы - бощдорц, щаллакорц авж мегирифт. Таъмини деьыонон ба замин ба роь монда шуда буд. - Дар ноьияи Ашт 46-адад колхозьо буд, ки оньо аз 10 то 75 га замини корц ва лалмц доштанд. Ьосилнокии меьнат торафт меафзуд. Деьыонони пешыадам дар слёти пешыадамони колхозчиён ширкат меварзиданд, заводи кони намак бо технологияи нав мужаььаз шуд. Коркарди маъданьои кўьи Ыурама ба кор ощоз кард. Дар ин кор ьиссаи олимони рус бузург аст. (ниг. Ба омўзиши геологии Понщоз).

Понщозиьо дар Жанги Бузурги Ватанц зиёда аз 900 нафар иштирок намуданд. Оньо дар фронтьои Белоруссия, Киев, Украина, мамолики Аврупо, Япония корнамоиву далерц нишон доданд. Имрўзьо 42 нафар аз оньо дар ыайди ьаёт ьастанд, ки давлати пирц меронанд. Онон шоьидони таърихи зиндаи мову шумоянд. Ыодиров Ьотамыул - иштирокчии паради «Щалаба», Азимов Исматулло, Дадожонов Ьувайдулло ва чанде дигарон аз жумла оньоянд.

Дар таърихи шаьидномаи понщозиён, ки 313 нафар жанговарон сабт шудаанд, беному нишон дар жанг нобуд гаштанд. Аммо хотираи оньо дар дилу дидаи мо авлодон ва насльои ьозираи мо жовидонист. Боварии кас намеояд, ки аз як оила 4 нафар бародарон дар жанг беному нишон гум шуданд. Мисоли ин Ьусейновьо - Мадиброьим, Ьусенбой, Ирисалц, Ашўрмат.

Диловарию матонати Юлдош Нурматов, Парпиыул Усмонов, ки дар сарзамини Югославия ва Русия жангьои беамон карданд, ыобили таважжўь аст. Омўзгор Усмонов П. соли 1988 бо ордени «Ситораи Сурх» ыадр карда шуд. Хотираи неки жанговаронро имрўзиён ва насли наврас ьамчун дарсьои шужоату матонат ыабул карданд.

Зиёда аз 340 нафар афсарони понщозц дар жанг жароьат бардоштанд. Оньо рўьафтода нашуданд ва жангро давом доданд. Турсунов Мирзоаьмад, Шарипов Жўрабек, Худоёров Холбой, Турсунов Тожиддин, Абдалц Худойбердиев, Ражабов Исмоил, Комилов Боймат ва чанде дигарон аз зумраи оньо буданд. Аыибгоь низ майдони фронтро мемонд. Пирону кампирон, занону наврасон, муаллимон шабу рўз кор мекарданд. Барои фронт озуыа, либоси гарм, щалла, пойафзол гусел мекарданд. Ба гармову сармо нигоь накарда дар таъмиии талаботьои аввалини аскарон буданд. Бо ташаббуси колхозчиёни деьаьои Саро, Бободархон, Хиштхона 33,6 ьазор сўм пул жамъ карда, ба фронт фиристонда шуд, ки барои сохтани калоннаи танкии «Колхозчии Тожикистон» сарф карданд. 20-майи соли 1942 шўрои ноьияи Ашт «Дар бораи рафти тайёрии аьолц ба мудофиаи зиддиьавоц ва зидди химиявц» масъала муьокима кард. Дар даври якум 447 нафар, дар даври дуюм 247 нафар таьсил карда, ин бахшьоро хатм карданд.

Дар аыибгоь Майсупов Абдукарим (чўпон), Мирзоматов Ьусенбой, Ражабов Ашўрмат (муаллим), Алиева Хурсандой (китобдор) ва чанде дигарон заьмати бисёре кашиданд.

Рожеъ ба жанговарони понщозц як ыатор жангноманависон Р.Сафаров, Д.Ахмедов, А. Мўъминов, С. Саодатдинов, Ф. Ыурбонов, Ю.Рўзиматов ва як ыатор олимон М.Исоматов, Р.Абдуллоев, Н.Азимов, А.Собиров, Ш.Ьайдаров маводьо омода ва нашр карданд.

Иштироки Понщозиён дар

Жанги Бузурги Ватанц

 

т/р

Номи маьалла

Гумшу-дагон

Баргаш-тагон

Жамъ

1

Саро

20

31

51

2

Бободархон

34

27

61

3

Хиштхона

25

14

39

4

Бурак

41

25

66

5

Суджа ва Ходхона

18

23

41

6

Муллоён ва Устоён

14

17

31

7

Соыиён ва Пушта

13

21

34

8

Ыалъа

18

23

41

9

Хужибак

11

16

27

10

Шахак

19

15

34

 

Жанг бисёр хожагиьоро хароб карда буд. Якчанд колхозьо муттаьид карда шуданд, як ыатор хожагиьои бощдорц, чорводорц, пахтакорц ривож ёфт. Дар тарбияи кадрьои педагогии мактабьои Понщоз роли омўзишгоьи педагогии шаьри Конибодом бузург буд. Як ыатор муаллимони понщозц дар тарбияи насли наврас заьмати беше ба харж доданд. Иньо Боыиматов М., Ыодиров Ь., Ахмедов Ф.. Маюсупов А., Ўрунов Я Масолиев Р., Фидоматов Н., С.А.Турсуновьо, Щафуров А., Воьидов К., Файзуллоев М,, Дадоматов Б., Камолиддинов Ь., Машарипов А., Мадалиев А, Ыодиров Н., Ьувайдуллоев Ф., Имомовьо ва садьо дигар муаллимони понщозц дар тарбияи насли наврас вазифаи муыаддаси хешро ижро карданд. Дар пешравии кори маорифи халы И.Файзуллоев, А.Мирзоматов, С.Дадоматов, М.Шарипов, К.Ыосимов, Ь.Азимов, А.Абдуыодиров корьои шоёни диыыат карданд.

Дар сохтмони иншоотьо ва обод кардани заминьои Ашти калон колхозу совхозьои навбунёди шаьракьои Гулшан, Бахмалтеппа, Шайдон ва щайра кори муьандису сохтмончиён М.Саидов, А.Абдулазизов, А.Исоев, А.Миродиев, З.Мамаджонов, И.Усмонбоев, М.Бобоев, А.Мирзоев, М.Мадумаров, Б.Абдувалиев ва садьо нафар понщозиён хеле пурарзиш буда, ьиссаи хешро гузоштанд.

Иттиьодияи чеварони хонакор дар ьаёти Понщозу понщозиён дигаргунии куллие овард. Занону духтарон дар хона алоча, палос, ыолин бофта, дар оила 5-10 нафар кор мекарданд. Зиёда аз 1000 нафар занону духтарон ба кор жалб шуда буданд. Ии корьо маьз бо ташаббуси собиы Вазири саноати маьаллии Жумьурии Тожикистон, марьум Абдулаким Бойматов ба амал бароварда шуд. Дар сехи ыолинбофц дар ду баст ыариб 200 нафар кор мекарданд. Сольои 70-80-и асри ХХ соьаи чорводорц дар деьа хеле рушд намуд, ки ба ин пашми бузи ангор сабаб гашт. Ьар оила аз 10 то 200 сар бузи ангорц дошт, ки ьар як килограмм пашми бузи ангор сафед аз 80то 120 сўм, сиёь аз 150 то 200 сўм арзиш дошт.

Барои муыоиса: 1 доллари ИМА баробари 70-80 тини шўравц буд, дар бозори «сиёь» то 2 сўм - 1 доллар. Ьамон сольо даражаи зиндагии мардум хеле боло рафта, аксарият дорои мошини сабукрави шахсц гаштанд. Дар соьаи илм, адабиёт, санъат ва техника даь нафар докторони илм, профессорон, 48 нафар номзадьои илм, 23 нафар эжодкорон, 26 нафар дорандагони унвоньои фахрц, 27 нафар кормандони ьифзи ьуыуы дар шаьру ноьияьои Жумьурии Тожикистон ва мактабьои олии ватанц кору фаъолият доранд, ки ьама зодаи деьаи Понщозанд. Бояд гуфт, ки шумораи нафарони маълумоти олидор дар Понщоз хеле зиёд аст.

Дар ыатори 50000 аскарону афсарони собиы иттиьоди Шўравц ва 2000 кормандони кумитаи бехатарии давлатц, 30 нафар афсарони понщозц дар жанги Афщонистон жасорату мардонагц нишон доданд. Ду нафар сарбози понщозц Шералиев Абдувалц ва Ёыубхожа Неъматов ыаьрамониву корнамоц дар жанг нишон дода, ьалок гаштанд, ки онон бо ордени «Ситораи Сурх» сарфароз гаштанд. Бо гузашти айём собит шуд, ки афсарони понщозц дар ьайати ыўшуньои сермиллати Шўравц тажрибаи жангц ьосил карданд. Ин тажрибаьо барои насли оянда чун намунаи ибрати жанговари ьаыиыц ёдовар мешавад.

Жанги шаьрвандии тожикон (1992-1997), ки дар солыои 90-уми асри ХХ ба вуыўъ омада буд, чун жанги бародаркуш ё худ барыароркунии сохти конститутсионц дар Жумьурии Тожикистон номида мешавад.

Дар давраи гузариш, дар баробари давлати ьукумати Шўравц то бунёди давлати демокративу ьуыуыбунёд дар сольои аввали жангьо, даргириьо, нооромиьо зиёда аз 32 жанговарон, ки аслан понщозианд, ба даъвати Ватан ба хизмат сафарбар шуданд. Оньое, ки дар ыайди ьаёт ьастанд, дар байни мо кору зиндагц мекунанд. Ьамчун таърихи зинда ва шоьиди воыеаьои мудьиши начандон дури тожикону Тожикистонанд. Дар ыатори жанговарон кормандони соьаьои ьуыуы ва дигар маыомотьои давлат, ки зодаи Понщоз буданд, ба шаьодат расиданд. Мисоли ин ыатли Додситони кулли Жумьурии Тожикистон Нурулло Ьувайдуллоев, раиси суди ноьияи Турсунзода Ашурбой Мадщозиев, жанговар Набц Одирматов ва дигарон мебошанд. Дар ин рўзьои осоиштагц ва сульу ваьдати тожикон номи оньо чун шаьидони жанги барыароркунии сохти конститутсионц дар лавьи хотираьо боыц мондааст.

Дар рўзьои мо баьри ободу зебо кардани ин диёри кўьсорц намояндагони халы Н.Ваььобов, Р.Абдуллоев, А.Саломов, А.Дўстматов ва дигарон меьнати пурарзише карданд ва сазовори боварии халы гаштанд.

Бо ташаббуси марди меьанпарасту боимон, мусулмони ьаыиыц Ьожц Абдураьим Дўстматов тўли сольои 2000-2008 дар деьаи Понщоз масжиди бузурге бо номи «Нури имон» бунёд гардид. Ьоло ин масжидро ьар як меьмони аз гўшаьои гуногун омада албатта дидан мекунад. Дар шафати масжид бинои мадрасаи нахустин дар деьа бунёд шудааст, ки иншоолоь аз 1-сентябри соли 2012 ба фаъолият шурўъ менамояд. Инчунин бо ташаббуси ин марди шариф бинои дуошёнаи беморхона бунёд шуда истодааст, ки маблащи он пурра ба заьмати А.Дўстматов дарёб мешавад. Соьибкори номц, сарвари хожагии деьыонии «Понщоз», вакили мажлиси вилоятц Саломов Абдусалом бошад, бо маблащи худ ва хожагц ба мактаби №4 як бинои 6-синфхонадорро пурра ба истифода дода, бинои 6-синфхонаи дигар дар арафаи истифодадиьц мебошад.

Фарзандони марьум Корманди Шоистаи жумьурц Муьиддинов Жамолиддин бо маблащи худ бинои як мактаби миёнаи асосиро бунёд намуда, аз 1.09.2011 ба истифода доданд.

Дар деьаи Саро бародарон Ахмедовьо як бинои мактаби асосц ва як масжиди боьашаматро бо маблащ-ьои шахсиашон сохта, соли 2010 ба истифода доданд.

Соьибкорон Щоибназаровьо аз ьисоби маблащи худ маркази саломатиро дар маьаллаи Пушта бунёд намуда, соли 2011 ба истифодаи аьолц пешкаш намуданд.

Соьибкор Ашўров Умриддин дар маьаллаи Хотхона маркази саломатц ва савдо сохта, соли 2011 ба истифода супорид.

Имрўзьо Жумьурии Тожикистон соьиби истиылолу давлати ьуыуыбунёди демократц ва ваьдати миллц аст. Ьамаи ин дар натижаи сиёсати пешгирифтаи давлати тожикон ба даст омадааст, шиори давлатдории миллц аз рўи Сарыонун ба ьама хостаьояш ва ьадафаш дар амал густариш меёбад. Истиылол барои тожикону Тожикистон баыои миллату давлат ва нури сафои хонадони кишвар аст. Ин ьама бо туфайли давлатдории миллц, ваьдати миллц ба амал баромада истодааст. Тажлили жашни Истиылолияти давлатц далели гуфтаьои болоиянд.

Муайянкунандаи асосии иытисодиёти мо пеш аз ьама соьаи аграрц аст. Боз чунин соьаьо метавонанд, тараыыц кунанд: бощдорц, токпарварц, пахтакорц, щаллакорц, коркарди маьсулоти кишоварзц ва ьоказо. Аммо баробари ьамин боз ба назар бояд гирифт, ки дар соьаи саёьату туризм, истироьатгоььо, марказьои истироьати бачагона, кўьнавардц ва монанди иньо ба натижаьои дилхоьу судбахш ноил шуда метавонем. Табиати солиму нотакрор, обьои софи нўшокц, тафовути калони ьарорат дар водию кўььо ьамчун сарвати бебаьо истифода шуда метавонад. Дар ин роьи бузурги иытисоди бозаргонц Понщоз мисли дигар деьаьои дурдасти Тожикистон ыадамьои нав мегузорад. Усульои нави хожагидориро меомўзаду ба дигарон талыин мекунад. Чандин марказьои савдо, тўйхонаьо, мащозаьо ьусни деьаро пурнур кардаанд.

Бино ба маълумоти оморц маълум аст, ки дар асри ХХ таркиши демографии аьолц дар арсаи олам, ба вужуд омад. Дар аввали асри ХХ саршумори аьолц 1 млрд бошад, дар интиьои он ба 6 млрд омада расид. Агар ба чунин суръат аьолии рўи замин зиёд шавад, дар нимаи асри ХХI таркиши бузурги демографц ба вужуд меояд. Аз рўи аыидаи олимон ин сабабгори жангу жидол ва нооромиьои мардум мешавад.

Зиёдшавии саршумори аьолц дар деьаи кўчаки Понщоз низ мушоьида шуд.

 

Соли 1907      - 3542 н

1920              - 5242 н

1940              - 9400 н

1960              - 11,600 н

1989              - 15,500 н

2002              - 21,900 н

2011              - 25,500 н

Аммо ин маълумоти оморц нисбц буда, саршумори аьолии ба дигар шаьру ноьияьои ьижраткардаро дар бар намегирад. Агар мо оньоро ба инобат гирем, аьолии Понщоз аз раыамьои дар боло нишондода боз ьам зиёд мешавад. Дар айни замон зиёда аз 4000 понщозиьо дар Русия ва дигар жумьуриьо мардикорц мекунанд. Тахминан 500 нафар понщозиьо шаьрвандии Русияро ыабул кардаанд, зиёда аз 100 хожагц ба Русия кўч бастаанд.

Танзими оила дар айни замон ихтиёрц аст, на ижборц. Зиёдшавц идома дорад. Аммо эьтимол сатьи пасти зиндагц ба камшавии тавлиди кўдакон сабаб шавад. Оыибати ин регрессия баъди 10-20 солаьои оянда мушоьида хоьад шуд, зеро зиёдшавии аьолц аз рўи прогресси арифметикц дар ин деьа арзу вужуд дошт ва дорад. Чорабиниьои танзими оила дар тибби муосир вужуд дорад, он риоя намешавад, зеро ащлаб мардуми деьот дар муьити исломц зиндагц мекунанд. Дар диньо танзими оила пешбинц нашудааст.

Сабаби дигари зиёдшавии аьолц он аст, ки аз корвони олами тамаддун аыиб мондем дар ин деьаи кўьистон. Ташвиыу танзими оила аз рўи илми тибби муосир ба талабот жавоб дода наметавонад. Дар деьаьои дурдасти Тожикистон умуман ыонуну ыоидаьои танзими оила ба роь монда нашудааст. Аз ин сабаб ащлаб оилаьо аз усульои муфиди пешгирии ьомилаи илми тибби муосир бехабаранд. Ин ьаводис на фаыат дар Понщоз, балки дар аксар деьаьои кўьии Тожикистон низ мушоьида мешавад.

Хулоса, вазъи таркиши демографц дар сольои оянда чунин дар назар аст:

1.         Зиёдшавии аьолц то сольои 2020-2050

2.         Бозгашти муьожирони корц бо туфайли иныирози бўьрони иытисодц, ижтимоц, сиёсц дар Русия ва дигар кишварьое, ки понщозиьо муваыыатц ва муыимц зиндагц мекунанд. Он чи ки мо зикр кардем, назария аз рўи маълумоти оморц бармеояд, Аммо ин фарзияи мо таыризи мутахассисону коршиносон ва жомеашиносонро талаб мекунад, яъне гуфтаьои болоц на куллц, балки нисбц аст.

Аз рўи хронологияи таърихи Понщоз бармеояд, ки понщозиьо аз ыавму ыабилаи форсьои Ориёнии Вайжа, Ориёнии Вайжа аз ыавму ыабилаьои Ориёнии эронц, Ориёнии эронц аз ыабилаьои Ориёнии Ажамиянд.

Ин дар таърих собит аст, аз рўи адён Ориёнии Ажамц аз авлоди Мошону Машон, Мошону Машон аз Каюмарс. Аз ин сабаб понщозиьо чун тожикони Тожикистон ва бурунмарзц аз ыавму ыабилаьои Ориённажоданд, оньо ба нажоди мущулц, африкоц ва аврупоц мансубият надоранд. Ба ориённажод ыавму ыабилаьои мамолики форсизабон (Эрон, Афщонистон, Покистон) ва дар Аврупо олмониьо дохил мешаванд.

Ыисмати таыдири минбаъдаи понщозиьо ва таърихи дуру наздики он ба ыисмати таыдири халыьои Осиёи Марказц, махсусан ба водии Фарщона пайвасти ногусастанц дорад.

Имрўзьо понщозиьо чун дигар тожикони Тожикис-тон як пораи Тожикистони соьибистиылолу демократц, ьуыуыбунёданд. Дар шароити нави иытисоди бозаргонц душвориьои давраи гузаришро бо жидду жаьд ва кў-шишьо бартараф карда, барои соьиб шудан ба сатьи баланди зиндагц ва ыафо намондан аз корвони олами тамаддун ыадам гузошта, пеш рафта истодаанд.

Ин олимон дар омўзиши жущрофия ва таърихи. Понщоз саьм гарифтаанд.

Таърих

1. И.И.Вселовский    1885-1886

2. К.А.Рудановский   --**--**--

3. М.С.Андреев         --**--**--

4. Б.А.Литвинский    1953-1957

5. Е.Д.Салтовская      1960-1980

 

А) С.Г.Хмелнитский

Экспедитсияи таърихц ба вилояти Сущд бо сарварии Н.Неъматов

 
Б) О.Панфилов

В) Е.Д.Салтовская

Г) Н.Неъматов

Д) С.Поляков

 

1.    П.Е.Кузнетсов

2.    Н.О.Турсунов

3.    Р.Р.Раьимов

4.   

Асару очеркьои таърихц навиштаанд

 
А.И.Чвир

5.    А.Юлдошев

6.    Ь.Шарипов

7.    М.Исоматов

 

1.   

Рожеъ ба муборизони роьи озодц «Ёддоштьо» навиштаанд

 
О.Боыиев

2.    F.Ь.Ьайдаров

3.    Ы.Ф.Ыосимбеков

4.    Д.Ахмедов

Фолклор ва забоншиносц

 

1.         В.С.Расторгуева

2.         Н.Азимов

3.         Б.Камолиддинов

4.         Ш.Ьайдаров

5.         И.Усмонов

 

Асарьои бадец

1.    Ь.Аскар

2.    М.Нажмиддинов

3.    Ы.Алц

4.    З.Дўстматов

5.    Н.Азимов

6.    Д.Аьмадов

7.    Ф.Аьмадов

8.    Ш.Ьайдаров

9.    И.Усмонов

10.  Т.Бойбобоев

Набототи деьаи Понщоз

1.    Маысуд Ьожиматов

2.    Тухтасун Тошпўлотов

Олами ьайвоноти Понщоз

1.    С.И.Огнев

2.    Г.С.Давидов

 

Геологияи Понщоз

 

1

Г.Д.Романовский И.В.Мушкетов

1885

1878

Ыаромазор

Ыурама

2

С.Ф.Машковсев

1925

Ыурама

3

А.И.Крихкова

1927-1928

Понщоз, Ашт, Fудос, Надок

4

Б.Н.Наследова

1928-1935

Ыаромазор, Ыурама

5

Ф.И.Волфсон

1933-1935

Аз Ыарамазор то Чодак

6

А.Г.Дуброва

1935

Понщоз

7

Н.А.Островский

1934

Жанубу шарыи Ыурама

8

А.С.Аделунга

1937

Ашт, Понщоз, Надок, Щудос

9

А.Н. Незведский

1943-1946

Харитаи геологии Понщоз

10

А.Н. Незведский ва

Н.В.Василовский

1948

Ыаромазор

11

Ф.А.Саркулова

1949

Понщоз, Ыурама

12

М.Е.Ким ва Б.Бажеканов

1953

Ыурама, Чодак

13

Отрядьои Ыаромазор ва Кони Мансур

1957

Понщоз

14

Институти геологияи АУ Тожикистон

1957-1961

Ыаромазор, Ыурама

15

ОТР № 26

Конимансур,

Ыаромазор

1958-1970

Понщоз-Надок Чашмаи Динор Чарбц

16

Н.Муьиддинов З.Сайфиддинов

1970-1973

Рисолаи дипломц навиштанд

 

 

III. Расму оин, касбу Ьунар

 

Ба анъанаьои миллии мардуми Понщоз иньо дохил мешаванд: тўйи арўсц, тўйц калон, хатнасур, таваллуди кўдак, гусел ба хизмат, азову мотам, рўзи мавлуд, фотеьа, пайщамбарошц, идьои миллц, идьои замонавц, гусел ба ьаж, гапхўрц (гаштак).

Тўйи арўсц иборат аз маросимьои зерин: Фотеьа (сафедигирц), идидиьц, никоь, ЗАГС, гулбазм, оламц, таги жувол, таги хурмагц, чодирканц.

Тўйц калон: маслиьатошц, ьезумбаравон, нонхўрон, таньо-таньо, се кас - се кас, хат, суфра ыоыти, оши занон, либоспўшонон (ьам мардону ьам занон). Ин тўйро шахси фарзанддоршуда (новобаста аз писар ё духтар будани фарзанд) доир менамояд.

Дар аввальо тўйи калон 12 рўз давом мекард (то сольои ЖБВ) баъди жанг 9 рўз

1.        Маслиьатошц

2.        Ьезумбаравон

3.        Нонхўрон

4.        Таньо-таньо

5.        Се кас-се кас

6.        Хат (аз 4 маьалла низ ба воситаи хат хабар мекарданд)

7.        Суфраыоыц

8.        Оши занон.

9.        Каллахўрон (каллаи чорворо мепўхтанд)

Ьар шахси тўй мекардагц дар хонааш нонвойро оварда, танўрро созонда, нон мепазонд. Ба одамони калонсол дар рўзи хат 9-донагц, ба наврасон 6-донагц, ба бачагон 2-донагц нон медоданд. Инчунин ба шахсони щоиб (ьамон рўз набуда) низ нон медоданд. Хубии ин туй он буд, ки бою камбащал аз рўи синну сол сари як дастархон менишастанд, ош мехўрданд, дўстии байни одамон мустаькам мешуд. Одамонро ба табаыа жудо намекарданд. Имрўзьо дар як рўз тўйи калонро доир мекунанд.

Таваллуди кўдак: нўьдорон, чиллагурезон, гаьворабандон, дандонбаророн (дунчошц), миёнбандон, рўзи таваллуд, камарбандц дар ваыти ба мактаб гусел кардан.

Азою мотам: шустани майит, жаноза кардан, гўру чўб кардан, бегоьи чор, либоси мотамц пўшидан, фотеьахонц, бегоьи жумъа, бист, чил, сари сол.

Ьамчунин дар азо марсияхонц ва овозандозц (гирякунц) дар хона ва ыабристон.

Маросими динц: мавлудхонц, пайщамбарошц, хатми Ыуръон, рўзакушоён, таровеь, шаби ыадр, мати-матии бачагон.

Маросими занон: Бибисешанбе, Бибичоршанбе, Мушкилкушо, ыайтарма, чарощмонц, фотеьаи тани сиьат, хатми бибиён, гапхўрии занона.

Идьои миллц - Наврўз, Сада, барфи аввал, ьосилщундорц, иди деьыон

ШарЬи баъзе аз ин анъанаЬо

 

1.  Суманак - пеш аз иди Наврўз ду, се, чор хонавода шарик шуда, суманак мемонанд. Рўзона ва шабона ба навбат истода, онро тайёр мекунанд. Дар атрофи дег шеърхонц, байтбарак мекунанд. Бо нияти нек ба дег аз сой сангча оварда мепартоянд.

2.        Арщунчак - дар иди Ыурбон ва иди Рамазон занону духтарон ба дарахт арщунчак андохта бозц мекунанд.

3.        Дандонбаророн - агар кўдак дандон барорад, каме мош ё биринжро аз сари он давр занонда, ба паррандагон мепартоянд.

4.             Ьашари пойдевор - соьиби хона мардону жавононро хабар мекунад, аввал фотеьа, сипас ба кор шурўъ мекунанд, дар як рўз пойдеворро бутун мекунанд.

5.        Хокандозон - баъди ба болои хона вассаю най хобондан лой мехобонанд. Мисли пойдевор даст ба даст ьашар гузаронида мешавад.

6.        Маслиьатошц - дар ьамаи чорабиниьо пеш аз ьама хешу табор, ьамсояьо жамъ шуда маслиьат мекунанд. Ба худ вазифаи муайян мегиранд.

7.        63-солагц (пайщамбарошц) - ваыте ки мардон 63-сола мешаванд, хатми Ыуръон доир карда, тамоми одамони маьалларо хабар мекунанд.

8.        Гусел ба хизмат-жавон ба хизмат аз тарафи хешу пайвандон, ёру жўраьо, ьамсояьо гусел карда мешавад.

9.        Ыабул ва гусели меьмон - ба назди меьмон ьамсояьо, хешон, мўйсафедон хабар карда мешавад.

10. Гусел ба мардикорц - бо хешу пайвандон, ьаыыу ьамсояьо хайру хуш мекунанд, мўйсафедон ё кампирон фотеьа медиьанд.

 

Касбу ЬунарЬои ыадима ва Ьозира

 

1. Оьангарц: яке аз ьунарьои ыадимаи мардуми Понщоз ин оьангарц буд. Ин ьунар аслан дар деьаьои Ашт, Шайдон, Понщоз маъмул буд. Дар оьангарц ьунармандон асбобу анжомьои заруриро сохта, талаботи мардумро ыонеъ мекарданд: аз ыабили корд, дос, болща, табар, каланд, чок, жоду, чангак, путк, хокгир, оташгирак ва щайраьо.

Асбобьои кишоварзц ва рўзщор барои ьаёти ьаррўзаи одамон бисёр ьам зарур буд. Ыулфу калид, мелох, дастыапак, чопыу, занжир, ьалыа, зулфц ва амсоли оньо ашёьои лозим буд.

2. Кандакорц - дарвоза, дар, тиреза, дарича, тарнобьо, пештоыи хонаьо, кат, каровот, жевону сандуы, ороиши гунбази масжидьо, мадрасаьо.

3. Гажкорц - наышу нигори саыфу хонаьо, тарфьои даруну берун, ьужраи даромадгоь, дар жойьои намоёни деьаьо ба кор мебурданд.

4. Тунукакорц - ордгирак, мевагирак, щаллагирак, печкаьо, карнайьо, кажкарнайьо, печкаыо барои гармидиьии хонаву ьаммому ошхонаьо.

5. Гилкорц - гил барои сохтани оташдон, танўр, кўза, хум, танўри заминц ва дигар зарфьои рўзгорц истифода мешуд.

6. Тоыидўзц - тоыии мардона, занона, духтарона, бачагона, тоыии арўсц, тоыии арўсии зарьалц бо сабти дубайтиьо чун ороиш ва зебу зиннат маъмул буд.

7. Дўзандагц - либосьои мардона, жома, шарвар, эзор, рўймольо, рўйжой, гулдўзии таксарц, миёнбанд, либоси занона, сарбандак, сарбандаки арўсц дастц ва ё бо мошиньои чокдўзц тайёр карда мешуд.

8. Гилему ыолинбофц-алоча, шолча, намад, канаф, карбос, сабад, сабадча, ыолинча, чойпўшак, бурё ва гайра.

9. Бофандагц - карбосбофц, чищриы барои жудо кардани чигит, чарх барои ресмонресц, бофтани арщамчин, аз мўй жўроббофц, жиьакбофц ва щайра.

10. Сўзандўзц - кўрпа, болишт, якандоз, тўшак, лагандаи жома, хельои миёнбанд ва амсоли оньо.

11. Ыаннодц - хурўсыанд, оби дандон, оби навот, нишолло, ьалвои пашмак, ыандалот, ыанди тунук, ьалво, ьалвочак, ыалаыанд, шиннц.

12. Пазандагц - нони обц, лочурц, нони нонво, фатир, ыалама, ыатурма, бущурсоы, толыон, самбўса, кулчаьои ьархела.

13. Тайёр кардани хўрока-оши палав, шўрбо, шавла, обжўшон, оши суюы, явщон, жаврц, манту, угро, туппак, каду, ширкаду, нонпалав.

14. Дуредгарц - сохтани хона, ошхона, болохона, таьхона, меьмонхона, ощилхона, баьоршинак, шипанг, айвони хона, дарвозахона.

15. Чармгарц - маьсц, мўза, чоруы, кафш, пўстин, тахтапўст, тахтапўсти деворц, тахтапўсти жогаь, ыамчин, сарнўхта, ыабуз, ыанжубак.

16. Сартарошц - ороиши мўйсар, риш, мўйлаб, ниёзмонц. Асбобьои истифода мешуда: поку, устура, наштар, тасма, ыайроы, чарх, тезкунак.

17. Олотьои шикорц - ыапыон, желц, дом, тур, шаст, тиру камон, силмоы, чузма.

18. Асбобьои мусиыц - чилдирма (доира), рубоб, четор, карнай, сурнай, най, таблак, щижжак, чанг, дутор, сетор.

19. Ороиши занона - занжир, маржон, ьалыа, дастпона, ангуштпона, нишона (узнак) тугмаю тугмачаьо, гульои фарфараки майда, тиллокашц, усма, сурма.

20. Афзори ьайвони хонагц - лажом, зин, ыушыан, мула, ыамчин, щилоф, узангу, наъл, мех.

21. Ыассобц - мольои хонагц, ыавурдоы, ьасиб, ыазц, гўшти хушк, ишкамба, калла поча, пўстдумба, жазза

22. Хаттотц - рўйнависи китобьо, наышу нигори муыова, ьуруфоти арабц, форсц, лотинц, санъати хаттотц, китобдон, щилофи китоб барои Ыуръон.

23. Асбобьои гаьвора-белинчак, арщунчак, ыабуз, побанд, дастбанд, кузача, чугдон, бандаки бозингарак, бозичаи бачагона, лўхтак, ыузмилчоы.

24. Чўбдаста-асо, асои пирц, асои чўпон, асои маъюбон, нонпаррак, жуга, нонсозак, собачўб, тирак, тахта.

25. Тайёр кардани маысулоти ширц - ыурут, айрон, зардоб, ыатиы, равщани маска, панир, сузма, ыурўтоб, ыимиз.

26. Рангу бори матоъ - ранги сурх, сиёь, гулобц, жигарц (химия)

Аз унсурьои табиц - пўсти пиёз, пўсти анор, пўчоыи писта, хуч, гули хор, чойкаьак, пўсти себ ва щайра.

27. Равщанкашц - чигит, чормащз, обжувоз, мащзи бодом, шафтолу, защер, офтобпараст, кунжит, донаки талхак.

28. Кокулбофц - мўйи ула, чочуыак, тоыии гулдор, ниёзкокул, дугеса, гулкокул, тепакокул, гесубаста, гесусалла.

29. Ороиши занона - усма, ьино, ьусни юсуф, ыирмол, холмонц, ыалами сиёь, кабуд, ыоши тилло, бозубанд.

30. Сангтарошц - сангнова, санги осиё, ыайроы, тахтасанг, болосанг, донаи шатранж, донаи шашбеш, санги сипар, санги сўрохыадаь, пуд, санги сари ыабрьо, сангущур, дастущур.

31. Бозичаи бачагона - ьуштак, аллак, пар, чузма, лухтак, щижжак, бозингарак, ыасыанд, жавгон, тиру камон, шамшер, бодбарак, киштича дар об, фарахути ьавоц, паы-паы, аробачаи бачагона, аспча.

32. Омехта - пустхалта, тобадон, калидона, гулмех, обрез, нова, ширполояк, кафкир, панжараьои пурнаышу нигор, дук, чарх, челак.

 

IV. Эжодиёти даЬанакии халы

 

Фолклор вобаста ба таркиби аьолц ва забони оньо арзи вужуд дорад. Забони маьаллц ин лаьжаи тожикц буда, мардум бо забони ўзбекц ьам эжод намудаанд.

1.    Фолклори бачагона ё фолклори одамони калонсол

2.    Фолклори динц-суннатц.

Боз эжодиёти даьанакии понщозиён аз иньо таркиб ёфтаанд: сурудаьо, ашўлаьо, дубайтиьо, чистоньо, тезгўякьо, муаммоьо, латифаьо, афсонаьо, ьикояьо, бозиьои бачагона ва ьоказоро дар бар мегирад. Чанде аз намунаьои онро пешкаши шумо мегардонем:

 

Бойчечака овардем,

Хонаба даровардем.

Очам диду гирён шуд,

Дадом диду ьайрон шуд.

 

Бойчечаку бойчечак,

Апичаам келинчак.

Соли дигар ьамин чоы,

Межунбонад белинчак.

 

Эй акоча, чикоед,

Иыа чц камнамоед?

Чц мешуд, ки имшаб,

Ба хоби ман дароед.

 

Лаби сунда шащалтош,

Духтарьои ыаламыош.

Гирам гўям пулам не,

Чц кор кунам ыариндош.

 

Туппц гули шафтолу,

Ман духта наметунам.

Ёрам заьри таллощу,

Истода наметунам.

 

Дадо кужо меравад,

Сурхобба пахтак орц.

Манба чц мебиёред,

Куртаи ыарщашоьц,

 

Олучанда арщунчак,

Як бор равам чц мешад.

Дадом роьи дуранда,

Як бор бинам чц мешад.

 

Щилболанда щуза ьай,

Кошки адо намешуд.

Ин олами щарибия,

Гўям адо намешад.

 

Ьар саьар мехезаму ёдам ба ёди модарам,

Гул ба гул мепечаму жигаркабобам модарам.

Модарам сурма сафед, сурма сиёь кардам, нашуд,

Хоки пойи модарамро тўтиё кардам, нашуд.

 

Барфу борон жола кард,

Кабкьо ба дашто нола кард.

Ин жавони нозанин,

Аз санги хоро хуна кард.

 

Чўби Худо садо надорад,

Агар занад даво надорад.

 

Ло илоьа илаллоь

Муьаммаду расулуллоь

Аспи рабби жаллувлоь,

Мофи ыалби щайруллоь.

 

Бозиьои бачагона - гўшталобак, тоыу жуб, йес-йес, дастхобонц, чавгонбозц, парбозц, аллакбозц, тавлангзанц, ошуыбозц, кураш, ьойландц, обчошак, оббозц, байтбарак, гулбазм, оламц, ыамбарпартоц, лойбозц, ьарифона, ьамелсозц, баскикунц, чумоыбозц, петакбозц, ьайда-ьайда, ьадаланг, сангчабозц, лапту, трах-трах, як кал-ду кал, камонбозц.

 

 

 

Илм

 

Ба асари илм амали инсон саьеь мегардад.

Дар кори омўзиши таърихи Понщоз на фаыат олимони рус, балки олимони тожик ьам пажўьиши илмц-тадыиыотц бурданд. Олимон Б.Щафуров, А В.Бартолд, В.М.Литвинский, В.С.Расторгуева, М.Л.Массон, Н.Неъматов, Н.Турсунов, С.Бобохожаев, О.Панфилов ва чанде дигарон дар соьаьои гуногуни илм корьои тадыиыотц карданд.

Олимони понщозц дар соьаьои зерин пажўьиш карданд: дар соьаи таърих: Усмонов И., Исоматов М., Раьматжонов М., Ьайдаров А., Эшматов С., Абдуллоев Р.

Дар соьаи забон ва адабиёт: Воьидов С, Камолиддинов Б., Азимов Н., Неъматов А., Сиддиыов С., Собиров А., Ьайдаров Ш., Жўраев Р.

Дар соьаи тиб: Исомиддинов А., Тошпулотов Т.. Дар соьаи иытисодиёт: Исоматов Б., Усмонов Э,, Умаров 3., Шарипов М., Дадоматов Д., Мирбобоев Р. Хожагии ыишлоы: Усмонов Р., Ахмедов К. Биология: Ьожиматов М., Мадаминов А. Физика-математика: Муьаммадиев Э., Дадоматов Ж., Ьасанов Ю,

Илм ва техника: Шарипов М.Турсунов А., Мирзоахмедов Ф., Неъматов Т., Аьмадов Ф.

Фалсафа: Мирзоев Щ., Ьасанов Р.

Педагогика:   Ыодиров   Н..   Маькамов   М., Мирзоматов А., Мирзоматов Н. ьуыуы: Имомов А., Ьувайдуллоев Н.. Химия: Ыобилов Н., Тухтасунов О. Санъат: Рузиматов С.

 

Эжодкорон:

Маъдани Понщозц

Одинамуьаммад Маъдан (1762-1846) шоири щазалсарои Понщоз буда, борьо дар дарбори Амир Умархон (1811-1822) бо щазальои пурмаънии худ шоирони дарборро дар ьайрат гузоштааст.

Аз бозёфти ашъори шоир то ин ваыт чунин шакльои назм боыц мондааст: 128 щазал, 28 мухаммас, 22 мусаддас, 8 ыасида ва байтьои жудогона.

Дар охир намунае аз ашъори Маъдан меорем, ки бори дигар Понщоз будани номи деьаро исбот кардааст:

 

Диёнат рафт, ё раб, аз диёри мардуми Понщоз,

Ба дасти аблаьон шуд ихтиёри мардуми Понщоз,

Ба вайронц муыаррар кишту кори мардуми Понщоз,

Сагон серанд аз сайди шикори мардуми Понщоз,

Ки ин номардакон хасми кибори мардуми Понщоз.

 

Саду сц гурги золим бар хилофи кор чўпон шуд,

Ба таьрики залолат дар масофи гўсфандон шуд,

Балои Понщазу щоратгари мулки Шаьидон шуд,

Ки ин ьар ду вилоят з-офати ин ыавм вайрон шуд,

Намерўяд гиёье аз канори мардуми Понщоз.

 

Хусусан сарбуриьо шуд муыаррар дар раьи Шохак,

Тажовуз карда аз ьафтод афзун умри он бадраг,

Зи беинсофию тавфиы дорад мазьаби муждак,

Магар бар заъфи пирц нафъ дорад...,

Ки дар явмулжазо бошад ьимори мардуми Понщоз.

 

Ьамон малъуни ьаы рўинатан дар миллати фосид.

На аз жоми шаьодат серу на аз бодаи тавьид,

Гирифт аз ман зи расми мардумон шаш тангаи зоид,

Ьамин даъво, ки ман дорам, Худою Мустафо шоьид,

Ки бошад шоьиди дигар ьуззори мардуми Понщоз.

 

Бигў бо зумраи дажжол бархезад, ки мавсум шуд,

Ки бидъатьо фаровон гашт, бедодц ба мардум шуд,

Тазаллумьои золим дар паи озори мардум шуд,

Зи ыабри мурдагон фотиьаю хатму дуо гум шуд

Ки арвоье наояд бар мазори мардуми Понщоз.

 

Ьамон щули залолатпешаи баттоли беномус,

Ажоиб наышаьо дорад ба дил чун шаьпари товус,

Ьамехонад ьамин абёт, мегўяд маро махсус:

Ыаровулбеки Шайдон дод Шохак дар баьои...,

 

Чу фарзандони Шайдон мегузинад даъвии ман-ман,

Ба таври худ бувад мумтоз аз Кайхисраву Баьман.

Накарданд ин лаъимон имтиёзи духтарон аз зан,

Шуданд аз фурўшц як жамоа шоду ьокимтан,

Аз ин щофил, ки ьастанд шармсори мардуми Понщоз.

Маыоми худ шуморад бартар аз Жамшеду Искандар,

Ситонад аз раоё тангаю тиллою симу зар.

Надонам, чун шавад ьолаш даруни хонаи бедар,

Саволи бандагц пурсанд аз вай Наккиру Мункар,

Шавад дур аз сараш он дам хумори мардуми Понщоз.

 

Шаыц то ваыти мурдан бас накарда аз

 фикри номаъыул,

Ьавои нафс кардаш бо мулозимпешагц машщул,

Зи ыашшоыию ифлосц надорад як дирам маьсул,

Ба... гирад, ба зери бурё бошад, агар як пул,

Чу дуздон сар барорад аз ьисори мардуми Понщоз.

 

Ба чашми имтиьонаш дид ьар кас, зишти олам гуфт,

Шариат зоьири ўро сазовори жаьаннам гуфт,

Шаыиро дузахц гуфтам, валиоллоьу аълам гуфт,

Тилисми назми Маъданро, ки шояд исми аъзам гуфт,

Бувад ьар мисрааш файзи баьори мардуми Понщоз.

 

Ьоло бо сарварии Зафар Аьмад маьфили адабии «Ворисони Маъдан» дар ноьияи Ашт амал мекунад.

 

 

 

 

 

 

Тиб

 

Соли 1938 аввалин табибони рус ба ноьияи Ашт, деьаи Понщоз Кожина ва Калкаева омада буданд. Ба воситаи таржумон Исоев Абдуыаюм ба табобати аьолц машщул мешуданд. Табибони рус дар деьаи Понщоз чорабиниьои тиббц-санитарц мещузарониданд, Касалиьои сироятц, вабо, тоун, ыазомуы хеле авж гарифта буд. Мардону занону кўдакон бисёр нобуд мешуданд. Сипас табибони маьаллц Мамаджонов Т., Азизов А., Убайдуллоев У., Ыодиров А. ба табобати мардуми Понщоз камари ьиммат бастанд. Соли 1956 бо ташаббуси Мамаджонов Т. дармонгоь ба ыабули беморон ощоз кард.

Тибби муосири аврупоц дар замони шўравц пайдо шуд. Дармонгоььо, амбулатория, беморхонаьо, дорухонаьо, ёрии таъжилии тиббц ва дигар воситаьои пешгирии беморц, эмкунц ташкил карда шуд.

Ному усульои табобати тибби халыц:

Алас, кирна, эм, дам, сарбандц, ыайтарма, хунгирц, хатна, шикастабандц, табобат бо гиёььои шифобахш, тўморкунц. Ин усульои табобати мардумц чун тибби расмц дар як радиф ба тибби аврупоц амал мекунанд. Табибони халыии деьаи Понщоз Мадалиев Устожўра, Усмонов Марасул, Тошматова Майдамоь, Исоматова Сайнисо, Шарофиддинов Исомиддин (падари Исомиддинов Анвар), Азизов Абдуыодир (Бободархон).

Навоварон

1. Собиров А, муаллифи китоби «Йога» (1991), «Секрети Гуру» (1994), Бунёдгари аввалин мактаби йогаи «Ирода» дар шаьри Душанбе.

Аъзои шўрои ассотсиатсияи йогаи собиы ИЖШС, аъзои федератсияи йогьои Ьиндустон, узви Академияи йогаи Ьимолой.

2.  Ьожиматов М. аввалин ташкилотчц ва роьбари бахши биология ва табиатшиносии энсиклопедияи Шўравии Тожикистон. Бунёдгари мажаллаи «Илм ва ьаёт», муаллифи китобьои дарсц барои мактабьои миёна ва олц, муаллифи мажмўаи китоби шеърьост. Аввалин олиме, ки дар китоби «Гиёььои шифобахши Тожикистон» 150 намуди гиёььои маьаллиро таснифу тафсир намудааст.

3.  Тошпўлотов Т. аввалин бунёдгари «Мактаби тибби шарыц» дар шаьри Душанбе, ташкилотчц ва сарвари Тибби Шарыц дар Донишгоьи тиббии Тожикистон, муаллифи чандин китобьои тиб.

4.  Исомиддинов Анвар - духтури равонпизишк бо гипноз табобат мекунад. Дар Ьиндустон ва Булщория аз дастовардьои соьаи равонпизишкии ў истифода мебаранд.

V. ТопонимЬои деЬаи Понщоз

 

1.    Аврикон - аврук, растании кўьц

2.    Бобои об - кўьи баландтарини деьа

3.    Бобои щор - номи яке аз щорьои маьаллц

4.    Балчиы - номи чашмаьо дар Хўжибаку Муллоён

5.    Бодомак - жўй, аз номи дарахти бодом

6.    Бощи Муллозўр - бощи Зуьур ё Зоьир

7.    Бободархон - Бобои Дархон

8.    Ван - калимаи сущдц, баланд

9.    Вотвок - калимаи сущдц

10. Щурисмон - номи сущдц, кўь

11. Щазной - ганжина, хазина

12. Дашти Мущ - ибораи сущдц

13. Дашти ьожак - мавзеъ

14. Зарвот - водии заррин

15. Зощхуна - лонаи зощон

16. Замини Жеран - Жайрон, Жеран (асп)

17. Замини ыозц – ба номи ыозии деьа

18.   Искавдок - номи ыадимаи маьал

19.   Имчос - инжоц, таьжоц

20.   Имодц - имдодц

21.   Кушко - кўьи шоь

22.  Каров - корзор

23.  Куткаш - мавзеъ дар домани кўьи Сиёь

24.  Колларз - кўьи марз ё марза

25.  Калмўрхона - жои исти паррандаьо

26.  Ыарщат - калимаи сущдц, ыарща - парранда

27.   Ыумбел - ыумбодц, жои серрег

28.   Ыурама - ыурум, грум (кўь)

29.   Ыуруыи дароз - ыуруызори бардавом

30.   Ыаровулжо - посбони деь ё нигоьбони щалла

31.   Ыалъа - «ыалъаи шоь»

32. Ыуруыи Жалол - ыуруызори Жалол ном шахс

33. Лаклакшин - жои дамгирии лаклакьо, тўда

34. Мардач - жои кори мардон

33. Мущелон - номи растании хордор

36. Мирзовут - Мирзообод

37. Миёнсо - сойи миёна

38. Мушхур - хокаи муш

39. Мурданоб - сойи обаш мавсимц

40. Манзил - макони пешомадагон

41. Муллоён - Жўи Мўлиёни Бухоро, уламо, босавод

42. Нови ьавз - новаи ьавз

43. Надок - нав, кўь, док-дока, кўьи сафед

44. Нўсан - нўь санг, нўь сой

45. Новалик - дорои новаьои обц

46. Обпар - шаршарае аз баландц

47. Обандоз - жўи навкандашуда

48. Олучако - олучазор

49. Ошпазхона - хонаи сангин

50. Пидарк - падари кўььои Понщоз

51. Палоспон - палос, ьамворц

52. Пули ьожак - ьожатбарор, пули ьожат

53. Пули Ыўыандравц - роьи абрешим

54. Пушта - ьамворц, маьалла

55. Полуник - калимаи сущдц, мавзеъ

56. Римак - номи мавзеи римдор

57. Рими сўхта - сафедори калони сўхта

58. Рими сардагул - аз калимаи садгул, сардгул

59. Сангбуррон - жои сангьои осиё

60. Соболо - ибтидои об

61. Соыиён - Сущдиён, маьалла

62. Сардоба - саршавии жуйборьо

бЗ. Себак - себзор, мавзеъ

64. Суджа - маьалла

65. Сари Бозор - жои бозор, маркази деьа

66. Самарчиы - тангкўча, аз калимаи Самариска

67. Сафедорас - макони сафедор

68. Себи ыатор - ыатори себьо, рў ба рўи Кабудпўшон

69. Саро - сарой, маьалла

70. Сепуд ё сефуд - себдор

71. Сусор - маскани морон, сой

72. Тевлоы - девлох, девдор

73. Тўдаи Бибижон - ба номи зани аввалин.

74.    Тутчинак - маьалли тутзор

75.    Таги жар - зери тўда ё кўь

76.    Толи ыатор - мавзеъ, дарахти ыатор

77. Тўдаи Халичагц - бо номи Халича

78. Тўдаи Сиёь - кўьи сангаш сиёь

79. Урщоз - унщозц, вайщозц

80. Уланг - жои кушод

81. Устоён - ьунармандон, маьалла

82. Уштагарон - мавзеъ

83. Фарох - жои васеи кушод

84. Хиштхона- ьаштхона, хонаи хиштин

85. Хўжибак - Хўжаи Абўбакр, маьалла

86.   Ьавзи Муллобобо - ьавз бо номи Муллобобо

87.   Ьавзи шахшалаыо - ьавзи танге дар камари шах

88. Ьоито - мавзеъ дар маьаллаи Ыалъа

89.  Шоват - шавак, шаьравак

90. Шўробак - чашмаи обаш шўр

91. Шавщаз - шашщозц

92. Шумкўь - кўь, муайянкунандаи шом

93. Шахак - шахьои хурди кўьц, маьалла

94.  Чилпащна - манзили мущони оташпараст

95.  Чагалмак - чакалак, марщзор

96.  Чилдухтарон- чил санги калон

97.  Чарун - чарогоьи мольо

98.  Чарбц - яъне сафед

99. Чашмаи карц - чашмаи табобати кару гунгьо

100.  Чашмаи канда - жои об, мавзеъ

101.  Жавщот - жўе, ки ба замини жавдор меравад

102.  Жўи боло - аз рўи мавыеи жойгиршавц

103.  Жавпайа - жавкорак, жавчинак

104.  Жўи Патан - падтан (зидди заьр)

 

 

Номи мазорьо

 

1.    Бобои Ьаддод - номи яке аз пирон

2.    Бобои Муттаы - пири минтаыаи баланд

3.    Бобои Бўрак- пири Бур, сафед

4.    Дархон - Бободархон, Баьодурхон

5.    Машьад - калимаи эронц

6.    Мир Ьаким Ато - номи мазори деьа (ыабристон)

7.    Кабудпўшон - пири либоси кабудпўш

8. Хожа Абўбакр - мазори Хўжибак

 

VI. ЛаЬжаи Понщозц (намунаьо)

 

А

Апича - хоьари калонц

Айрй - чўби дутарафа

Акоча - бародари калонц

Ачиы нагу- сухани таънаомез гуфтан

Арч - аралаш; Омехта

Атайно - махсус

Арасу варас - мерос

Ачаин - ба шумо

Апитаышинц - сустц

Ачиы-чучуы - хўриш аз помидор

Алащда - нохуб, бебаьо

Алщоб - щалощула

Атпуска – рухсатц

Ажараку мажарак - реша ва решача, майда-чуйда

Ашўла - суруд

Алоча - палос

Асрамиш - тарбия

Анжал-манжал; - ало-було

Аса-аса ё ьаса-ьаса; - ба раыс даъват кардан

Алочуы-хаскаппа

Афтик - дорухона

Ачщам-бужщам; - бозии бачаьо (лабьоро кажу килеб кардан)

Ачиы - санги ьино

Ахчоба - шўр

Андурушак - бозии бачагон дар дарахт

Алакоб - шўр

Ащойнц - хешованд

Анча-мунча; - каму беш

Аврук - абрук

Адрасмун - Адрасмон

Абжир - чолок

Астойдил - аз таьти дил

Ажриы - алафи атрофи жуйбор

Аз альам дароварда - чандбора

 

Б

Буруш-ыиёфа

Бибиарасун – дастнарасун; - нозук

Билолайзим – ыасамхўрц

Букса - аз миён поён

Бинобар маслиьат - маслиьати пешакц

Бойущлц - бум

Бийа - асп

Бошпурт – шиноснома

Бесару бенуг - пароканда

Бурма - яклаба ё лабро бастан

Бебош - бесаробон

Букур - хам (букрц)

Бидир – бидир; беист гап задан

Борбарака - дар савдо розц шудан

Босам - хайрият

Белбощ - ыисми аыиби палто

Баражакор - хосакор

Баража - батартиб

Бахтам олыулум гўяд - бахтам омад кунад

Бехованд - бесоьиб

Белак - ыабурща, китф

Беистанса - беыарор

Бозй карис - ба касе ошиы шудан

Бўз - матоъ

Балниса - бемористон

Бачу гач - писару набераьо

Бак - самовор, зарфи чойжушонц

Бапалмос; даст-даст кардан

Бовлуы - миёнбанд, дастаи алаф

Бурдуныавоы - одами ыавоыдор

Буйдоы - жавон

Босмата гулистон - ба туйи арўсц рафтани домод

Биыыц - фарбеь

Биыин - паьлў

Бабел - ёвагўй, лаыыц

Биткул - доим

Бове ки - магар ки, бобате ки

Белакц - ноустувор

Бущча - чизу чора дар рўймол ё дастархон

Безгак - нафас нагирифтан ё ларзидан

Бузра - роьи чорвогард

Баыыа - щук, ыурбоыыа

Бущурсоы – шахси ноўьдабаро

 

В

Вайрун - вайрона

Вайсамиш - гапьои боло гуфтан, зиёд гуфтан

Вайжа - онжо

Вирвирак - бозичаи бачаьо

Вай финнанда кор калон - он ыадпаст вайронкор аст

Валдирщун - гиёьи бощц (алаф)

Валло ки - ыасам хўрдан

Вай бирважаба хеле ьай - он ыадпаст хело доно аст

Вассачуб - вассаьои шифти хона

 

Г

Гунгалак - гунг, безабон

Гапа очиыаш - ошкорои сухан

Галдир - ьузарб, бузбала

Гапат хунук - сухани бемаънц

Ганда-гунда; - корношоям

Гаворабахшид - номзад кардани арўс аз кўдакиаш

Говгум - ваыти шом

Гурбажотангц - жойи хеле танг

Ганграмиш - ьайрон мондан

Гандагц - нажосат

Гажир - серьаракат

Гапхўрц - маросими жавонон (гаштак)

Гурунж - биринж

Гурбаи ошолуд буд - шахси назарногар буд

 

Щ

Щаломус - вайронкор, хабаркаш

 

Д

Дайду - ьаржогард

Дунбалоы-баржаста

Дилдарак-тарсидан

Даыюнус-аз кўьна монда, беьад кўьна

Дудина-сигор, тамоку

Даыыоыц-одати бад, аз ьад зиёд шахси хира, гапнодаро

Даны – ном баровардан

Дам назадан-гап назадан

Дарб-алаф даравидан

Далла-миёнарав

Дунак-донак

Дарича-дари хурд

Дойбат-дуои бад

Дарво кун-бардоштан, бардор

Даллол-нархгузори бозор

Дала-дашту саьро

Деги мошина-кастрюл, зарфи хўрокпазц

Деволи намкаш-киноя аз одами худбин

Дилам дарид-тарсидан

Дамгир шав-дуои бад

Димиыламиш - вайрон шудани таом, хўрок

Дасту дилам шуштагц - фолклор, дилмондагц

Дову даска-асбобу анжом

Докашол-рўймол

Дунгц-баландц

 

З

Зурущламиш-зўр омадан

Закунчц-ыонундон

Зирбак-бирён кардан (дар равщан)

Зумин-гунаькор

Зиыыц-ноьинжорц, нафастангц

Защутаы-балчиы, лойыа

Закламиш-намии зиёд дидан

Зардак-сабзц

Заварборй-бори касеро бардоштан

Зиёдкй-зиёдатц

Зурафо-олуфта

Заккц-намц

Законни-ыонунц

 

И

Икыачц – ин ыадар

Иситма - ьарорат

Иштампил-матоъ

Ивлоы-сим барои аз баландц чизеро гирифтан

Исмоилдавон - рўякц

Ишкел - мужмал

Илмиш - мадад

Инжуы - сергап, эрка

Инчоыа-то ьол

Исыотц - оши исыот, чорвои куштанц

Исыирт-мумсик

Исковунак-навъи чормащз, ки мащзашро бо душворц мегиранд

Иштароб - саросема

Исбарор - хайр кардан

Ирим - нияти бад

Иставжина - ёрдами моддц

Исталинобод - Душанбе

Инжагц - ьаминжойц

 

К

Келин - арўс

Кукчц - пайвандгар

Кема – киштц

Кено - кино

Кесак - гуволаки девор, хишти кулўлаи лойин

Калбуз - бузи кал

Куппц - зарфе, ки дар он равщану айрон жудо мекунанд

Каллокц - шикофа

Кишанг - бастани пойи ьайвон, завлона

Кашкул - мисли халтае, ки чиз мегиранд

Кавсанг - хайр кардан

Курмак - бастани ьайвон ба ресмон (махсус)

Кукнорц - ба чизе одат кардан

Каллакрезц - зиёфат хўрдан

Кузур - зўр

Калти кута - дуои бад, амалдори дурўза

Калла бурдан - бозии бачаьо

Кашак - доштани ашё барои нащалтиданаш

Карожидан - ба мурщьо хос аст, ё канда-канда сухан гўй

Кучук - саг

Кулулу булул - беьад халофа будан

Калла поча - пўхтани калла ва почаи ьайвон

Кандибодум - Конибодом

Кучи пойин - кўчаи поён

Кутарма - девори жарц

Каттача - калонгарц

Киндик - мащз

Карти думба - соф равщан

Кокулдарозкунак - тори мушаки ьайвон

Кургарц - гиреьи ба мушкили кушодашаванда

 

Ы

Ыутулмиш-азхудрафта

Ыоыилмиш-пешпо хўрдан

Ыиста-танг

Ыавурдоы-гушти дар равщан пухта

Ыатурма-нони равщанин

Ыибиы-аррамайда

Ыазноы-анбор

Ыутур-касалии пўст

Ыизщоы-пўсти сари кўдак

Ыиыим-пасмонда

Ыашлощуч-асбоб барои хоридани тани ьайвон

Ыапыон-дом

Ыабуз - афзори гаьвора

Ыиё-касалии чашм (олус)

Ыирыма- як навъи рўймол

Ыасмоы-чиркинии зарф

Ыапыоы-сарпўш

Ыум-санги тезкунц

Ыоруы-ыувват

Ыултуы-таьи каш, бащал

Ыилтиы-нўги тез

Ыушнц-ьамсоя

Ыимир-ыимир; - оьиста-оьиста кор кардан

Ыаллама-як навъи нон

Ыатиы - журщот

Ыадоы - ченаки вазн

Ыундоы - ыисми аыиби милтиы

Ыаырабанд-хушк кардан

Ыариндош-хешованд

Ыалдирщоч-парасту, фароштурук

Ыарщамиш - ба дуои бади волидон гирифтор шудан

Ыаллиён- дуои бад

Ыароычц-дузд

Ыудича-чормащзмайда

Ыилиыхунук-беодоб, вайронкор

Ыутурмиш-ьавобаландц

Ыиличак-асбоби бофандагц

Ыахшамиш-хунук хўрдан, шамол хўрдан

Ыатаранг-хушку холц

Ыарщашойц- навъи матоъ

 

Л

Лабгўша - лаби бом

Ландаьур-танбал

Лагандча-лаълц

Локц-рўймолчаи ьадяшуда

Лабу лунж-атрофи лабьо

Лолаи дастчулоыкунак - гиёь, навъи лола

Лойлощу-зарфи хўрокпазц

Лайлак-лаклак

Лойа пишиы кун - лойро пухта кун

 

М

Мажарак - решачаьои майдаяк

Мижинг-одами суст (гиёь)

Машар-рўшноии маьшар

Манщор-манщор бастан

Мангал-оштони мўридор

Мисак-тащора

Мужбит-мумкин

Мурц-дудбаро

Мунащщас-носозгорц

Машошат- дабдаба

Маълумотчц-мактубнавис

Метирка-шаьодатнома

Мижиы-зафидан, суфтан

Мулжар- дар ваыташ

Мазоы-масхара

Миргиёь - оромгиёь

Матобак-рўшноии моь

Машмоша-гуфтугузор

Мурщак-дари бащдодц

Маьц-моьц

Мухлуы-зани бечора

Манчам-чц донам

Майлиш-майлаш, хоьишаш

Мижморуы-ыоыина

 

Н

Навостак - агар ин хел ки бошад

Нущайча - зочаи духтарона

Найча - беыарор

Навча - жавони тануманд

Нусха - дуои бад

Найчагиёь - ыамиш

Нохуна - жанги ду тан

Нашавак гап - кори намешудагц

Нунзирбак - нонпалав

Напиёсц - дуои бад

 

 

О

Осухта - пасмондаи ьезуми сўхта

Оташгумак - хира-шира

Ошанг-ба соьибтўй ош додан

Ошом-ошомидан, нўш

Олуфтасатанг-зани щурурдор

Ошиы-ошиыбозц

Остуна-остона

Ошуридан-мансуби лойу гил

Офтобаки жаложал-офтобаки гарм

Оби ыавс-барои сабзавоту меваьо дар охири тирамоь мешавад

Оби хурак-оби нушиданц

Осмун-осмон

Осилмиш-халал расондан

Отарщу-асбоби бофандагц

Обчакон-танбеьи сахт додан

 

П

Пишиы-доно

Пускуно-баръакс

Поринангц-порсола

Печалак; - дарьам-барьам

Патинка-туфлц

Пилола-пиёла

Палмучак -пажмурда

Палый-халофа

Пусмуы-бадлафз

Пояча-асбоби бофандагц

 

Р

Рангаш щеба шуд-рангаш парид, канд

Рўжой-пардаи рўйи жой

Расамат-ба андоза, ченак, баробар

Рафсос-рафта истодааст

Рада-ыатор

 

С

Сантаку мантак - бозц кардан

Сандаркум - фармонравоц кардан

Сузма - айрони жўшондашуда

Силу зардоб - касалу нороьат кардан

Совлуы - барра

Суги рут барумад - хунук хўрдц

Сарбош - сарвар

Сасикдору - гиёь бар зидди канаю ьашарот

Симлетка - мактаби ьафтсола

Сигилдак - аз ыафои кас гаштан

Сатторик-чизьои дилкаш

Совачуб-чўби ьамвор кардани пахта

Сойкелдц-мусофир

Сиёлутц-ба чаи сиёьранг

Сагалщоб-щалощулаи бетартиб

Сакалтум-ьаржогард

Суыум-корношоям

Сарнухта-нўхтаи сари ьайвон: хар, асп, уштур

Суяк-устухон

Сангсеб-себи сурхи понщозц

Саыыош урба щелид-кораш омад накард

Синжоб-одоб додан

Сарыут-нимхўрда

Сафедигарц-фотиьакунц

Сумчоыата-патаки пойьоятро

Саыичак-гапро такрор гуфтан

Самариска-дузд, роьзан

 

Т

Тиришмиш - жафс

Тушунмиш-фаьмондан

Тутуламиш; - ту-ту гуфтан

Тумтароыай-пароканда

Тиррунча-майда

Тилмож-таржумон

Тиллик-пора кардан

Туппак-хўроки хамира

Тирка-матоъ

Тирмизак-майдаи беыарор

Тўймиш-сершуда

Таппак-аз лой сохташуда

Тетик-бардам

Тущрц-рост

Тагчуыур-бо пуррагц

Тиргак-побаржо истодан

Талщир-ьарранга

Тобиш нашуд-бемор шуд

Тахтапуст-аз чанд пўсти гўсфандсохта

Тилпун-телефон

Танбаы-аз охлоти чорво тайёр карда мешавад

Тугмабощц-жои тугмагузаронц

Толыун-ьалвочак

Тулка-фаыат

Ташурц-таьжоц

Тузук-дуруст

Титу пит-паьну парешон

Тушоы-ду пойи ьайвонро бастан

Тухтамиш - истодан

Таыалмиш-истодан, дармондан

Тундии шаб-дерии шаб

Телба-саросема

Таыыос-муыоиса

Типирклос-касалии сил

Татиш кужоц-аслаш аз кужо?

Тулум-касалманд, фарбеь

Тавланг-газна

Табаы-либосвории арўс

Тик нанигар-рост нигоь накун, ьурмат кун

Терак-сафедор

Таппунча-туфангча

Тизгиниша каш-огоь кун

Таранг-сахт кашидан

 

 

У

Уланг-кушод

Уй кун-фикр кун

Усмиш - сабзиш

Уксамиш-ёд кардан

Ущур-жувоз

Урущу аймощ-авлоду оила

Устал - миз

Уймоы-дар ваыти дўхтан ба ангушти даст меандозанд

Умасос -омада истодааст

Унтангин-онгуна

Уреб-каж

Ур-нишебц

Устун-сутун

Ушук -хунукзада

Урощранда - рандадаст

Уреб кун-яктарафа кун

Улоы-бузкашц

Угайу уксук-модарандар

Учоы-оташдони сайёри оьанин

Унжойц - дигаржойц

Ужияк-ьашарот

 

Ф

Фишшас накун-оромона..

Фосажир-(пассажир) мусофир

Фарахуд-тайёра

Финж-наздикц

Фотилажун-жингила

 

Х

Хало-туалет

Хавос-хотирпарешон

Хитойска-чинц, хитойц

Хокгурзунак-хокро аз симтўр гузаронидан

Хумсемиз-обутобнаёфта

Хумдарон-меваи нопухта

Халофа-бесару сомон

Хилм-чирки нолозимии чашм

Хурмагц-оини хурди тўйи арўсц

Хилбат-пиньонц

Хафак- чормащзи бепучоы

Хумёза- кашиши мушакьо, хамёза

Хаппак-оромгард

Хару хингил-хару ароба

Худиргц-нони дар танўр рехта

 

Ь

Ьангу манг-ьайрон мондан

Ьаммомо-дар якжоягц

Ьайрону зор-бо ьайрат нигоь карда истодан

Ьойландц-бозии бачаьо

Ьайфи сан-дурандешц

Ьашагандак-ьамакор

 

Ч

Чалак- сатил

Чойхалта-халтаи чой

Чахмоы-тарбузро сўрох кардан

Чилла-чиллаи тобистон, зимистон

Чумоы-чормащз

Чамалик-таги чашм кардан

Чамамба-ба фикрам

Чайыондан-тоза кардан

Чимилиы-таги чодар

Чаыалоы-кўдаки хурд

Чащора-чуыурии болопўшида

Чоммиш-алафдаравц бо як даст

Чищидан-жещ задан

Чочуыаы-ресмони нўги кокул

Чаллц-ьезум аз дарахт

Чиллу пил-титу парешон

Чищриы-жудо кардани пахта аз чигит

Чутал-як ьиссаи хурд

Чипта-жувол

Чочуы-сачоы

Чалантой-сусткор

Челак-асбоби ресандагц

Чирчирак-овози борики баланд

Чикоед-чц хел ьастед?

Чико-чц хел?, чц тавр?

 

 

Ж

Жавун-жевон

Жияк-ороиши пожома

Желц-дом

Жавчц-хостгор

Жунамиш -ощози сафар

Желака-либоси беостин

Жип-жилос - топ-тоза кардан

Жазу биз-чизе пухтан

Жинчирощ-чарощи пилтагц

 

Ш

Шидам-рост

Шаху шўх-сахт, беыа

Шаллоыц-ба чизе задан, шўх

Шолофц-лофу газоф, лофзан

Шапалоы-як торсакц задан

Шошмиш-шитоб

Шараы-ыощази жилодор

Широбча-оби кам мондан

Шумкўь-шомкўь

Шушц-як навъи себ

Ширакайф-нимсархуш

Шушкц-оби сарыути хўрок

Шушалай-ьар кц беэьтиёт сухан мегўяд

 

 

 

Ю

Юндц-пасмонда

Югурдак-лаббайгўй, хушомадгўй, косалес

 

Я

Яламасанг-санги калон

Явщон-нопўхта, хом

 

VII. ЫиссаЬои Понщозц

 

САНГТАХТА

 

Ин ыисса дер боз дар байни мардуми Понщоз маълуму машьур аст.

Лашкарак ном мавзеъ як замоне мансуби Понщоз буд. То кунун чанд тан понщозиьо он жо сукунат доранд. Корвониён ба воситаи Лашкарак ба   музофотьои Оьангарон,  Шош,  Ыурама мегузаштанд. Дар яке аз мавзеъьои Лашкарак жуйборе мегузашт, ки мусофирону савдогарон сангтахтаеро болои он ьамчун кўпрук бо нияти кори хайру савоб гузоштанд, то аспу хару одамон бе монеа аз ин жўйбор гузаранд. Сольо мегузаштанд, аммо одамон намедонистанд, ки ин сангтахта чи сиру асрор дорад. Муддати мадид сангтахта чандир шуда, чун камонак ыат мешуд ва ба оби жўй мерасид. Корвониён онро аз нав пуштнокц гузошта, роьро давом медоданд. Ьамин тавр, рост мешуду ыат мешуд, корвониён ин корро идома медоданд. Савдогароне, ки роьи Бузурги Абрешим, роьи Осиёро тай мекарданд, аз кўпрукчаи сангтахтаи Лашкарак наыл мекарданд. Хабари чандиршавии Сангтахтаи Лашкарак ба яке аз савдогарони ганжшиноси Чинц мерасад. Ў фаьмид, ки ин санг асроре дорад. Дарьол ду нафар ва аспу шутурро ба сафар омода кард. Оньо ба мавзеи Лашкарак омада, таьыиы ва жои сангро муайян  карданд,  меьмони  кампири  Чинигул шуданд. Кампир аз жўйбор дуртар зист мекард, вай ба аспу шутур жой кард ва ему хошок ьам дод. Сипас оньо асбобьои сангбурриро тайёр карданд. Чиниён ба жои он сангтахта санги дигарро чун кўпрук гузоштанд. Сангро бо заьмати зиёд пора-пора карданд. Кампири Чинигул ба оньо чойу нон дод. Рўзи дигар   сангрезаьои тахтасангро ба дастархони кампир баста рўи ьавлц гузошта, саьарии барваыт пораьои сангро ба аспу уштур бор карда сўи мулки Чин равон шуданд. Пас аз ин моььо, сольо мегузаштанд. Сангтахта дигар ыату   рост намешуд. Кампири Чинигул аз ин воыеот ба ьаыыу ьамсояьо ва хешовандон наыл кард. Дертар ин хабар ба музофотьои Шош, Элок, Фарщона паьн шуд. Ин ыиссаи сангтахтаи Лашкарак чун «афсўси одамон» боыц мондааст. Сольо, асрьо мегузарад. Аммо ин ыисса аз ёдьо фаромўш намешавад, он аз даьон ба даьон мегузараду мегузарад...

Мегўянд, ки ыисми асосии санг тиллои холис будааст.

 

Мавзеи Мурданоб

 

Мавзеи Мурданоб ьоло яке аз мавзеъьои ободи маьаллаи Шахак мебошад. Доир ба таърихи чунин номро гарифтани ин мавзеъ олими варзида аз деьаи Понщоз, маьаллаи Шахак Маысуд Ьожиматов ыиссаи зеринро наыл менамояд.

Тахминан сесад сол пеш аз ин мавзеъ як жои ноободу санглохе будааст. Мардуми зиёде баьри ба замини кишт табдил додани он камари ьиммат бастанд. Аз сой боло бо машаыыатьои зиёд жўй канда, ба камари кўььо девор бардошта, новаьо сохта, обро ба ин мавзеъ оварданд. Ьамаи ин кори мушкил тариыи ьашар анжом дода шуд. Ьатто аз жарие Ьалими Корвон парида жон дод, ки ьоло он жоро жарии Ьалим Корвон мегўянд.

Хуллас об бо душвории зиёд ба ин мавзеъ оварда шуд. Бадии кор он буд, ки дар аввал ьатто як сой обро ьам ба ин жўйбор равона кунед, то ин мавзеъ фаыат як дастаи каланд об меомад. Мардум мегуфт, ки аз ин заминро об додан мурдан осонтар аст. Ана ьамин боис шуду номи ин мавзеъ Мурданоб гашт. Минбаъд, бо мурури замон бощьои обод пайдо шуда, чашмаьои обшор пайдо шуданд, жўйи наве ьам ба ин жо тариыи ьашар канда, оби бисёр оварданд.

«Илм ва ьаёт» №3, 1991, саь 42-43.

 

Корези Бахмалу БаЬман

(Ривояти таърихц)

 

Ьар боре ки аз мавзеи Бахмал мегузарам, ривояти аз забони чандин мўйсафедон, омўзгорон шунидаамро ба хотир меорам.

Дар асрьои миёна пеш аз ьужуми арабьо Баьман ном сарвари як ыабилаи тожикони Понщоз ба деьаи Даьана кўчида меояд. Ў бо кулольои маьаллц ьамкорц карда, ыубури обгузареро, ки дарозиаш 6-7 км буд, бунёд кард. Он аз сойи Даьана ба Бахмал, аз назар пиньонц дар чуыурии як-якуним метр гузаронида шуда буд. Ин ыубур аз защораву сафоли доирашакл, баъзан чоркунжа сохта буд. Бо ьамин усул оби софи Даьана ба Бахмал омад. Сипас Баьман бо ыабилааш ба Бахмал кўчид. Дар ин жо диж (ыалъа) сохт ва дар гирду атрофи ыалъа деьу бощу рощ кард. Тадрижан набототу ьайвонот пайдо шуд, ьамин тавр дар ин музофот шаьраки Бахмал бунёд шуд. Аз ин жо роьи корвонгузари «Абрешим» мегузашт. Баьманшоь дар маркази Бахмал аз сангу хоку лой баландие сохт ва аз он посбонон деьаро нигоьубин ва назорат мекарданд. Дар маркази ыалъа оби ыубури Даьана фаввораосо жорц буд. Аз он жой ба дашту биёбон ва манзилгоьи одамон жорц мешуд. Дар асл Бахмал жое буд бедолу дарахт, дашту биёбон ва беоб. Дар гирди ыалъа жўйбори калон канданд, ыалъаро девори баланди сангин иьота мекард. Масоьати ыалъаи Баьманшоь 4 -5 гектарро ташкил медод.

Дар асрьои VII-VIII мавзеи Бахмал дар тасарруфи ажнабиён набуд. Дертар ба давлати Давониьо (Фарщона) дохил шуд. Ыалъаро сарбозони далеру жасур ва нотарс бо тиру камону шамшер, найзаю гурз ьимоя мекарданд. Аз ин сабаб ыабилаьои дуру наздик бо Баьманшоь муросову мадоро мекарданд ва дар ваьдат буданд. Бахмал чун маркази илму маданият, тижорат, ьунармандц дар водии Фарщона шинохта шуд. Ьамчунин оьангарц, мисгарц, кулолц, санъат торафт авж мегирифт. Шаьр ободу зебо мегардид. Аъёну ашрофи Фарщона, Попу Чуст, Элоку Шош, Истаравшан ба ин жо ташриф меоварданд. Бори аввал дар Ьужистон намаки ошц истеьсол гардид. Аз ин жо ба дигар ыишварьои дуру наздик намакро мефурўхтанд. Баьманшоь аз намак даромади калон мегирифт. Дар кони намак щуломони ьалыабаргўш кор мекарданд.

Сольои 704-715 лашкаркаши араб бо сарварии Ыутайба ибни Муслим ба вилоятьои тожикнишин ьужум карданд. Ыалъаи Бахмал ба муьосираи жанговарони араб меафтад. Оньо рўзьои дароз дар гирди ыалъа мегаштанд, аммо ыалъаро забт карда наметавонистанд. Як шаб ьамсари Баьманшоь - Сайрам берун омада ба назди сарлашкари араб, ки хешованди Ыутайба   ибни Муслим буд, ташриф овард.

Ў гуфт, ки Бахмалро ьаргиз фать натавонц кард, чунки асроре ин жо ьаст. Сарлашкар гуфт: Бигўй, он чц ьикмат аст? Сайрам гуфт:

- Ба маркази ыалъа аз Даьана ыубури обгузари зеризаминц меояд. Агар сароби ыубурьои обгузари Даьана вайрон карда шавад, ыалъа беоб мемонад. Он гоь Баьман бе жангу жидол таслим мешавад. Ту шоьи Бахмалу ман ьамсари вафодори ту хоьам шуд. Сарлашкари саропо мусаллаь ба Даьана 10 уштур коьи щалладона бурда, ба об пошид. Дар жойи саршавии ыубур гирдоб пайдо шуд. Афсарону щуломон он жоро бо хоку санг пур карданд. Оби Бахмал руст карда шуд. Билохира диж бе об монд. Душманон тамоми ыалъаро торож карданд. Ба жои дини зардуштц дини нави мубини ислом жорц шуд. Сайрамро барои хиёнат ба шавьараш ба аспе баста, кашолаву пора-пора карданд. Чунин буд ыиссаи мухтасари мулки Баьманшоь. Имрўзьо дар Бахмал жо-жо корезьои защораю сафолц боыц мондаанд. Дар охири асри 20 ба ин ноьия аз дарёи Сир ба василаи обноваьо об оварда шуд. Деьаи навбунёди Баьмалтеппа ба вужуд омад. Дар гирду атрофи он аз нав бощу токьо пайдо шуданд. Пахтакорц ривож гирифт, чорводорц равнаы ёфт.

 

Чашмаи МаЬмуд Алц

(ривоят)

 

Дар замоньои ыадим подшоьи одиле умр ба сар мебурд. Ў ба мардуми музофоташ амонц, озодц ва осоиштагиро таъмин мекард. Мардум ьам ьурмату эьтироми подшоьро ба жо меоварданд. Подшоь шахси худотарсу парьезкор буд, Ин рафтору кирдори худро ба мардумаш талыин мекард. Сольо мегузаштанд. Банохост ба фикраш омад, ки ба сафар барояду аз музофоти дигар огоь шавад.

Ьамин тавр ьам кард. Чанд уштуру ароба хўрока ва ёрдамчиёнро ба худ гирифт ва рахти сафар бастанд. Подшоь аз кўчаьои шаьру деьот гузашта, ба мавзее расид, ки дашти беканор буд. Сафарро дар ин дашти беоб, бедолу дарахт давом медод. Чанд рўз роь гаштанд. Оыибат ба чашмае омада расиданд. Аз гармои офтоб тамоми жонварону паррандагон, ьашаротьо худро ба оби чашма ва сояи дарахт мегирифтанд. Ьама жонварон аз оби чашма нўши жон карда, ьаловат мебурданд. Бар ивази он бо тамоми овоз «Сад аьсану сад офарин ба Маьмуд Алц» мехонданд. Подшоь, ки шахси парьезгор, бо иродаи илоьц забондон буд, забони паррандагону жонваронро мёдонист. Ў аз шунидани ин суханьо дар ьайрат монд. Сипас подшоь аз жонварон пурсид: «Ку, Маьмуд Алц?». Онон бо як овоз жавоб гардониданд? «- Маьмуд Алц аз деьаи Маьмадц».

Подшоь он шабро дар чашмаи Маьмуд Алц рўз карда, аз паи жустужўи Маьмуд Алц шуд. Хеле роьи тўлониро тай карда, оыибат ба деьаи Маьмадц омада расиданд. Соьиби чашма оньоро хуш пазироц намуд ва меьмондорц кард. Он шаб дар хонаи Маьмуд Алц хоб карданд.

Пагоьц барваыт подшоь аз соьибхона хоьиш кард, ки чашмаи ободкардаашро бифурўшад. Маьмуд Алц дуру дароз фикр карду розц нашуд. Подшоь бисёр илтижову илтимос кард, аммо ў розигц надод. Подшоь гуфт, ки 100 танга медиьам, бифурўш. Оыибат Маьмуд Алц бо дили нохоьам розц шуд. Сипас соьибхона оньоро ба тарафи чашма гуселонид. Ьама ба жониби чашма раьсипор шуданд. Ба лаби чашма омада, об нўшиданд ва каме истироьат карданд. Лаьзае нагузашта овози жонварону ьашарот баланд шуд. Оньо ба як овоз «Сад аьсану сад офарин ба Маьмуд Алц»-ро мехонданд. Подшоь аз шунидани ин овоз ангушти ьайрат газид. Ниьоят фаьмид, ки бощи касе бунёдкардаро савобу ажраш ба соьибаш мерасад, на ба шахси харидор. Ин сафар барои подшоь аз худ дарси ибрате гузошт.

Арўси бощи Понщоз

 

Дар деьаи Понщоз навъи себе ьаст, ки онро сангсеб мегўянд. Ин себ то Иди Наврўз ьамасола дар ьолати хуб нигоь дошта мешавад, зеби дастархони наврузц мегардад.

Биёед, ба таърихи он шинос шавем. Ин навъро мардум мисли дарахтони дигар бо меьр нигоьубин мекунанд. Вай ба таърихи деьа таырибан баробар аст: Искандари Маыдунц баъди забти Дарвоз, Бадахшон ва Рашт ба Хужанд ьужум мекунад. То ба кўььои Ыурама мерасанд, ьамроьони ў бо худ тухми себро оварда, ба деьаи Понщоз низ мекоранд. Дар натижаи коштан ва пайванд кардан намуди он афзудааст.

Дар китоби Павел Лукнитский «Тожикистон» оиди ин себ чунин ишора рафтааст: «Себи понщозц дар ширинию сифат аз меваьои дигар фарыи куллц дорад». Рожеъ ба сангсеб дар ашъори шоири маъруф Маъдани понщозц ьам сухан меравад. Такрибан 40-45 сол пеш майдони сангсеб 55 га буд, ьоло ин раыам ба 3-5 га омада расидааст.

Чаро кам? Ин чанд сабаб дорад. Он дарахтони себе, ки аждодони мо шинондаанд, пиру пўк шудаанд. Аз офатьои табиц, шамолу селобаьо низ осеб дидаанд. Ьамчунин мардум онро чун маводи сохтмонц ва ьезум низ истифода бурдаанд.

Ин себ таньо дар мавзеъьои Понщоз ва ыисми ками деьаи Ошоба (Шевар)-и ноьияи Ашт парвариш меёбад. Барои нигоьубини он иылими мўътадили он жо мувофиы аст. Ин навъ гармии зиёдро ьам намепарастад. Вобаста ба иылим ва маьал сангсеб баъзан калон-калон, ширин ва суп-сурх аст.

Хусусияти ажиби ин навъи себ он аст, ки соли аввал ьосил бандад, соли дуюм не. Ьарорат баланд шавад ьосил осеб мебинад: он хурдтару пастсифат мегардад.

Ьар бех то 1200-1300 кг ьосил медиьад. Чунин серьосилц бештар дар хожагиьои шахсц ба назар мерасад. Сольои пеш мавзеъьои «Себак», «Себи ыатор», «Себпуд», «Себзор» машхур буданд. Ьоло ин навъ башумор. Дар Понщоз 18 навъи себ ба василаи пайванд парвариш мешавад. Монанди кадусеб, сангсеб, ноксеб, себи шушц, себи туршаки сафед, кулчасеби тирамоьц, нурчиноыц, аштархонц ва ьоказо.

Бощбоньо ин себро одатан дар тирамоь: аз 5 то 15-уми октябр жамъоварц мекунанд. Одамони ботажриба онро дастчин карда аз думчааш ба мехьои хона ва анборьо овезон мекунанд. Барои то дер нигоь доштани он мўътадилии ьавои хона муьим аст. Пеш аз хоб як-ду донаи онро истеъмол кардан беьтар. Чунки барои ьазми хурок, васеъ кардани узвьои ьозима, рагьои хунгард мафиатбахш. Дар таркиби 100 гр себ 0,4 гр сафеда, 9,8 гр карбоьидрат (фруктоза, глюкоза, сахароза), 16 мг калсий, 11 мг фосфор, 9 г магний, 0,6 мг оьак, 16 г витамини С ва ба миыдори муайян витаминьои В1, В2, Рр мавжуд аст. Моддаьои органикии карбоьидрати таркиби себ дар организми одам ба осонц ва тез ьазм мешавад. Истеъмоли себи тару тоза организмро мустаькам мекунад, чунки моддахои каратин ва витаминьои В1, В2 ва С дорад. Онро барои табобати захми меъда истифода мебаранд, зеро дорои моддаи танин мебошад.

Моддаьои пектинии таркиби себ бактерияьои зараровар ва моддаьои кимиёвии заьрнокро (намакьои симоб, сурб, мис) аз организм берун месозад.

Дар Понщоз ба пайванди дарахт аьамияти махсус медиьанд. Масалан исканапайванд, баргпайванд ва мущчапайванд маъмул аст. Мущчапайванд вобаста ба хуб омадани обу ьаво аз 10 август то 20 сентябр, исканапайванд аз 10 март то 10 апрел ва баргпайванд аз 20 май то 20 июн давраьои хуб ба шумор мераванд. Яхобу обмонии доимц барои нобуд кардани ьашароти зараррасони себ кўмак мерасонад.

Одатан 15-20 рўз пеш аз жамъоварц сангсебро об медиьанд. Кирми дарахту ьосилро нобуд кардан шарти муьим аст.

Дар бораи сангсеб ё себи сурхи понщозц байни мардум ривояте ьаст: боре марди мусофир аз деьаи Понщоз мегузашт. Зери сояи сангсеб истироьат мекунад, ўро щанаб мебарад. Ногоь море марди мусофирро мегазад. Дардро тоыат накарда, чанд дона сангсебро мехўрад. Дард кам-кам паст мешавад. Ин аст хусусияти хуби шифобахшии сангсеб.

Ьифзу парвариши сангсеб вазифаи муыаддаси ьар сокини деьаи Понщоз аст, чунки ин меваи ширин зеби дастархон ва боигарии ьар яки мост.

 

Себак

 

Аз замони ыадим замин ьамчун воситаи рўзгузаронии мардум буд, вале хўжаини он бойьо ва амалдорон буданд. Мардуми камбащал ба чоряккорц, мардикорц ё хизматгорц рўз мегузарониданд.

Тахминан дусад сол пеш аз ин байни кўььои Чилдухтарон ва тўдаи Сиёьи маьаллаи Муллоёни деьаи Понщоз мавзеи ноободу санглохе буд. Дар маьалла Хўжаназар ном жавони тануманде бо падару модари пираш мезист. Бо зўри бозу ў ыути лоямути ьаррўзаашонро дарёфт мекард.

Муддате ў ба чўпонц машщул шуда, чорвои бойьоро бонц мекард. Рўзе ба ин мавзеи нообод, вале аз алафьои худрўй бой омада чорворо бонц кард ва дар як ваыт дар домани кўь замини тахту ьамвори камсангу шащалро мушоьида намуд.

Ба сараш хаёле омад, ки агар чашмае бошаду ин замини ьамворро киштбоб карда, дарахт шинонад ва гандум кораду ьосили хубе гирад, зиндагиашон хеле беь мешавад. Бо ин маысад ьатто аз кужо чоь кофтанро ьам аниы намуд.

Рўзи дигар, саьарц чун чорворо бонц карданц баромад, асбобьои чоьканц низ бо худ гирифт. Ьангоми алафхўрии чорво муддате чоь меканд, ваыти дамгирц бошад ба жамъ кардани чорво машщул мешуд. Ьамин тариы, давоми ду ьафта тахминан чор метр чуыурц кофт. Худаш чуыурц мекофту бо зинаьои аз хок сохтаи худ хокро бароварда ба атроф мепартофт, вале аз об дараке набуд.

Рўзи понздаьуми кораш, ьангоми дамгирц аз беьоливу бемадорц каме щанаб кард. Дар хобаш ба ў шахси нуроние чунин гуфт:

-Хужаназар, писарам! Ту акнун ба маысадат расидц. Аз хобат хезу ба чуыурц фаро, ду-се каланд зан, санги кабуди тунуки калонеро мебинц. Онро оьиста бардор, аз таги он ыурбоыыае мебарояд.

Ыурбоыыаро оьиста ба паьлў гузор ва каме ки кофтц оби мусаффои зулоле мебарояд, онро барои обшоркунии замин ва ошомидан истифода бурдан мегирц. Инро гуфта он пири нуронц щайб мезанад.

Хўжаназар аз хоб бедор шуда, худро хеле бардам ьис мекунад, ў гўё оши палави сергўшту равщанин хўрда бошад. Бардам-бардам бо зинапояьои аз хок сохтаи худ ба поён фаромада ду-се каланд зада буд, ки санги кабуде намудор шуд. Онро бардошта ыурбоыыаро дид. Ыурбоыыаро ба паьлў гузошта, каме заминро кофта буд, ки оби мусаффои зулоле фавворазанон баромад.

Хўжаназар аз шодц чц кор карданашро намедонист. Зуд боло баромад. Давоми се-чор соат чоь пури об гашта, ба замин жорц шуд. Бо серц аз он нўшид. Рўзи дигар ба чорвобонц баромада, ў ба чашмони худ бовар намекард. Замини тахту ьамвори таги чашм кардааш барои шудгор кардан тайёр буд. Давоми ьафта он заминро аз сангу шащал тоза кард ва майдони корами ьамвору ьосилхез тайёр шуд. Атрофашро девор гирифт. Якчанд бех ниьоли себ шинонд, гандуму жав кишт кард.

Ьамин тавр як мавзеи ноободу санглох давоми сольо ба гулистон табдил ёфт ва мардум он жоро Себак ном гузоштанд.

Сольои зиёдест, ки мардуми бисёре аз ьосили меваьо ва киштаьои он мавзеъ истифода мекунанд. Ьоло бошад, 10-12 нафар сокинони маьаллаьои Муллоёну Устоёни жамоати деьоти Понщоз дар мавзеи Себак бощ бунёд карда, аз ьосили меваьои себ, зардолу, шафтолу, гелос, чормащз ва киштаьои худ баьра мебаранд. Инчунин аз чўби дарахтони сафедору беди рўёндаи худ барои имораташон истифода мекунанд.

Оньо ба марди чоь канда, об бароварда аз таьти дил аьсант мегўянд.

 

Ыиссаи Чилдухтарон

 

Аз ыиёфаи аду борони хуну щазаб мерехт. Аспсаворон тўдаи мардумро бо шамшеру найза щарыи хун мекард, хонаьоро оташ зада, полезьоро вайрон, молашонро ба ящмо мебурданд. Мўйсафедону кампирони бегуноь ба марги хеш розц буданд, аммо аз духтарони баномуси худ хавотирц мекашиданд.

Хавотир аз он буданд, ки таыдири чиьил духтари рустоц чц мешуда бошад. Ба худо зориву тавалло ва илтижо мекарданд, ки духтарони моро аз дасти душман нажот деь

Замоне буд аьду вафо, орият, нангу номус, муьофизи ьамдигар шудан анъанаи дерин гашта, савганд ёд мекарданд, ки дар ьолатьои ногувори зиндагц, таьдиди душман, камию костц, ыаьтию ыиматц, зўроварии бегонагон ба ьам дасти мадад мерасонанд.

Чил духтари русто, чил ахтари тобон, фасли баьору тобистону тирамоь ба саьро баромада, ыути лоямут аз дашту даман, кўьдоманьо жамъ оварда, таматтуе барои худ дар зимистон захира мекарданд.

Аммо ин дафъа таыдир дигарсон ьукм баровард. Душмани бераьму хунхор ыадами шуми худро ба сарзамини тожикон гузошт. Сафари духтарон хеле тўл кашид, чунки оньо аз ьужуми мущульо бехабар ба саьро баромада буданд.

Мущульо огоьц ёфтанд, ки духтарони боиффати деьа дар саьроянду ба жамъоварии меваю хўрданиьо банд. Аспсаворон мисли гургони хашмин уллос кашида ба жониби дўшизагон ыанот бароварданд.

Чил духтари парьезгору баномус аз дур садои суми асп ва таьдиди адуро пайхас карданду ьуш аз сарашон парид. Каме дар таьлука афтоданд. Хостанд худро ба камари кўь гиранд. Аммо жои пиньон шудан набуд, чор тарафро кўььо печонида буданд.

Тарсу ьарос, садои оьу нолаи жонгудози чил духтари ьур дар байни кўььо паьн гардид. Илтимосу илтижо, гиряву зори оньо фаыат ба Оллоьи яккаву ягона буд, ки бо як овоз мегуфтанд: «Моро ба санг табдил деь, то ба дасти душмани щаддор наафтем».Худованд раьмону раьим аст. Чил духтари рустоиро ба санг табдил дод. Душман лолу ьайрон монда, ба чор тараф доду фарёд мезаданд. Иложе наёфтанду ноумед ба ыафо баргаштанд. Ин ыиссаи Чилдухтарони понщозц мебошад, ки дер боз дар забони аьолц садо медиьад ва то замони мо омада расидааст.

Ана ьамин иффат, шарму ьаё, парьезу растагорц буд, ки чил ахтарон бо номи нек аз душман эмин монданд.

Ьар боре, ки одамон аз назди ин мавзеъ мегузаранд, зери лаб ин байтьоро замзама мекунанд:

Чил духтарон,

Чил ахтарон.

Аз растагорон,

Жони модарон.

Чилдухтарон дар аксар ноьияьои Жумьурии Тожикистон чун мавзеи муыаддас шинохта мешаванд. Мавыеъ ва пайдоишу таърихи хоси худро доранд, ки ба ыиссаи баёнкардаи мо шабоьаташ бештар аст.

 

VIII. Номи мавзеъЬои дохили деЬа ва маЬаллаЬои жамоати Понщоз

 

1. Деьаи Саро

2. Деьаи Бободархон

3. Деьаи Хиштхона

Болои купрук

Аврикон

Дашти нав

Кўчаи дашт

Бащали гарм

Кўчаи рост

Кўчаи достангц

Бузанкошт

Ыалъача

Кўчаи ыуруы

Кўчаи дашт

Ыуруысой

Кўчаи марказц

Куьёр

Маьалла

Масчиди дунг

Миёнасой

Сафедорас

Сари банд

Пушти ыалъа

 

Сежўя

Санги ошиыон

 

Тангц

Тарноба

 

Тўда

Усуни сой

 

Шоват

 

 

Ьайц

 

 

 

4. Маьаллаи Бурак

5. Маьаллаи Шахак

Бобои Бўрак

Гардан

Бодомак

Гардани хокканак

Бощи нав

Кунжок

Гардани оьан гарак

Ыухшод

Гузари сабзц

Мурданоб

Гулбощ

Ором

Гуспандыус

Сари баландц

Дари идора

Сари Шах

Даьани нишеб

Сари пул

Кўчаи Домуллоако

Сусор

Ыуруыи дароз

Таги тўда

Ыул

Тухсанбойобод

Памшах

Уштагарон

П ули Ыуыанравак

Ьавлии боло

Пушти гардан

Чанбарц

Пушти ыаровулжо

 

Тобишыанчц

 

Тўдаи кабудак

 

Шахобод

 

Ялангц

 

 

6. Маьаллаи Ыалъа

7. Маьаллаи Хўжибак

Щазноц

Машьад

Дастак

Пушта

Имоди

Таги сада

Инчос

Тутчинак

Калларз

Сари уланг

Ыалъаи шах

Сангыулоы

Пули баыия

Кўчаи поён

Сари бора

Селфуро

Сефут

Жўболо

Сойбуйц

Мушхўр

Бощи Ыалъа

Самарчиы

Тўда

 

Чашмаи карц

 

Чуыурак

 

Ьойито

 

 

8. Маьаллаи

Пушта

9. Маьаллаи

Соыиён

10. Маьаллаи

Муллоён

Бощи Щанц

Бощи чуыыц

Кўчаи худоц

Дани дуроьагц

Гулбощ

Патан

Дари идора

 

Чордара

Кўьи Содиы

 

Колажо

Пули колажо

 

Лаби чашма

Таги мазор

 

 

Умари сиёь

 

 

Шафтолутистон

 

 

Чаррон

 

 

 

11. Маьаллаи

Устоён

12. Маьаллаи

Суджа

13. Маьаллаи

Хотхона

Гулбощ

Ансамбл (марказ)

Калин

Кўчаи боло

Гусолак

Обандоз

Кўчаи поён

Лаклакшин

Жавонон

Таги мазор

Пушти гардан

 

Жаныишлоы

Тангии рижа

 

 

Жингаронц

 

 

Бояд ёдовар шуд, ки дар ьар яке аз ин мавзеъхо аз 8 то 50 хожагц зиндагц мекунанд.

 

IХ. РоЬбарон, вакилон, кормандони шоиста, олимон

 

Шахсиятьои барўманди жумьурц, ки зодаи деьаи Понщозанд

 

1

Орипов Нурулло

Муовини аввали Вазири корьои дохилии Тожикистон, генерал-майор

Хиштхона

2

Усмонов Иброьим

Собиы мушовири давлатии Президенти Ж.Т. Раиси кумитаи радио ва телевизон, муовини аввали вазири фарьанг

Шахак

3

Мирзоев Щуломиддин

Собиы муовини вазири корьои хорижц, сафири Тожикистон дар Ўзбекистон

Бободархон

4

Мирзоев Назмиддин

раиси ширкати саььомии «Нафтрасон»

Бободархон

5

Мирзоолимов Шодимат

Собиы сарвари ширкати ьавопаймоии Тожикистон, муовини вазири наылиёт

Муллоён

6

Юлдошев Абдулло

Сафири Тожикистон дар Арабистони Саудц

Суджа

7

Ьасанов Каримжон

Собиы жонишини Прокурори Генералии Тожикистон

Бурак

8

Имомов Азизмат

Вакили Мажлиси Намояндагон, раиси кумитаи Мажлиси Намояндагон

Хиштхона

9

Шарипов Муъминжон

Ректори Донишгоьи давлатии тижорати Тожикистон

Шахак

10

Собиров Абдуваььоб

Президенти Ассотсиатсияи йогьои Тожикистон

Хиштхона

11

Турсунов Абдуыаььор

Ноиби аввали ректори Донишгоьи техникии Тожикистон ба номи М.Осимц

Хужибак

12

Мирбобоев Раьматулло

Ректори Донишкадаи иытисод ва молия

Саро

13

Камолиддинов Баьриддин

Олими забоншинос, профессор

Бурак

14

Имомиддинов Анвар

Олими равонпизишк, профессор

Суджа

15

Хайруллоев Муьаммаджон

Корманди Прокуратураи Генералии Тожикистон

Бурак

16

Аьмадов Баьриддин

Шаьрванди фахрии шаьри Хужанд

Шахак

17

Олимов Мадиброьим

Корманди Прокуратураи Генералии Тожикистон

Хотхона

 

 

 

 

 

 

Депутатьои Шўрои Олии СССР, Шўрои Олии Тожикистон, Мажлиси Намояндагон ва дагар жумьуриьо аз жамоати деьоти Понщоз

 

1

Орипов Абдуваььоб

Депутати Шўрои Олии СССР сольои 1954-1959 аз округи интихоботии № 288

Аз деьаи Хиштхона

2

Бойматов Абдульаким

Депутати Шўрои Олии РСС Тожикистон сольои 1967, 1971, 1976, 1980, 1985

Аз

маьаллаи Бурак

3

Нурматов Раьимжон

Депутати Шўрои Олии Жумьурии Тожикистон соли 1995

Аз

маьаллаи Устоён

4

Нурматов Юлдош

Депутати Шўрои Олии РСС Тожикистон соли 1938 (даъвати 1)

Аз

маьаллаи Ыалъа

5

Одиева Хонбибй

Депутати Шўрои Олии РСС Тожикистон соли 1963

Аз деьаи Бободархон

6

Хувайдуллоев Нурулло

Депутати Шўрои Олии ЖШС Тожикистон сольои 1985, 1990

Аз

маьаллаи Хужибак

7

Усмонов Иброьим

Депутати Шўрои Олии Жумьурии Тожикистон сольои 1995, 2000

 

Шахак

8

Абдукаримова Ойша

Депутати Шўрои Олии Жумьурии Ўзбекистон

Понщоз

 

Артистони шоиста

 

1

Дўстматов Неъматжон

Артисти

Хизматнишондодаи ЖШС Тожикистон

Бурак

2

Рўзиматов Фаррух

Артисти

Хизматнишондодаи Тожикистон артисти опера ва балет

Хотхона

3

Шодиев Муьаммаджон

Артисти

Хизматнишондодаи ЖШС Тожикистон.

Саро

4

Шерматов Нарзиддин

Артисти

Хизматнишондодаи Ўзбекистон

Суджа

 

Рутбаи генералц доштагон

 

1

Орипов Нурулло

Генерал-майори хизмати дохилц

2

Имомов Азизмат

Генерал- майори адлия

3

Хайруллоев Муьаммаджон

Генерал-майори адлия

4

Олимов Мадиброьим

Генерал-майори адлия

5

Ьасанов Каримжон

Генерал-майори адлия

6

Ьувайдуллоев Нурулло

Генерал-майори адлия

 

Олимони деьаи Понщоз Докторони илм

 

1

Аьмадов Камолиддин

Доктори илмьои хожагии ыишлоы

Шахак

2

Воьидов Султон

Доктори илмьои филологц, профессор

Муллоён

3

Исоматов Бобокалон

Профессор

Бурак

4

Камолиддинов Баьриддин

Доктори илмьои филологц, профессор

Бурак

5

Мирзоаьмадов Фахриддин

Доктори илмьои техникц, профессор

Хиштхона

6

Муьаммадиев Эргашбой

Доктори илмьои физика, математика, профессор

Саро

7

Турсунов Абдуыаььор

Доктори илмьои техникц

Хужибак

8

Усмонов Иброьим

Доктори илмьои таърих, профессор

Шахак

9

Шарипов Мўъминжон

Доктори илмьои иытисодц

Шахак

10

Исомиддинов Анвар

Профессор

Суджа

11

Ьасанов Раьимжон

Доктори илмьои

сиёсатшиносц,

профессор

Бурак

12

Усмонов Эрмат

Профессор

Хиштхона

 

Номзадьои илм

 

1

Абдуыодиров Абдуыаюм

Номзади илмьои филологц

Пушта

2

Абдулазизов Саъдулло

Номзади илмьои педагогц

Муллоён

3

Абдуллоев Рустам

Номзади илмьои таърих

Бободархон

4

Азимов Нурулло

Номзали илмьои филологц

Бўрак

5

Аьмадов Юсуф

Номзади илмьои биологц

Шахак

6

Аьмадов Фарьод

Номзади илмьои техникц

Шахак

7

Дадоматов Ьакимбой

Номзади илмьои физика-математика

Хиштхона

8

Икромов Абдалц

Номзади илмьои физика-математика

Саро

9

Имомов Ашўрбой

Номзади илмьои ьукуышиносц

Хиштхона

10

Исоматов Маъруф

Номзади илмьои таърих

Суджа

11

Исомиддинов Фарьод

Номзади илмьои филологц

Суджа

12

Ыобилов Нарзулло

Номзади илмьои химия

Хужибак

13

Ыодиров Нарзулло

Номзади илмьои педагогц

Бурак

14

Ыодиров Содиыжон

Номзади илмьои тиб

Хиштхона

15

Мадаминов Абдулло

Номзади илмьои биологц

Саро

16

Мадаминов Абдураьим

Номзади илмьои иытисодц

Саро

17

Махкамов Мамаджон

Номзади илмьои педагогц

Бурак

18

Мирбобоев Раьматулло

Номзади илмьои иытисодц

Саро

19

Мирзоев Щуломиддин

Номзади илмьои фалсафа

Бободархон

20

Мирзоматов Абдуыаььор

Номзади илмьои педагогц

Суджа

21

Мирзомиддинов Ильом

Номзади илмьои техникц

Бободархон

22

Муродов Юсуфжон

Номзади илмьои

физика-

математика

Саро

23

Неъматов Аьмаджон

Номзади илмьои филологц

Саро

24

Неъматов Тожиддин

Номзади илмьои техникц

Хиштхона

25

Ниёзов Рафиыжон

Номзади илмьои педагогц

Бурак

26

Норматов Мадиброьим

Номзади илмьои филологц

Саро

27

Нуриддинов Шарофиддин

Номзади илмьои техникц

Шахак

28

Раьматжонов Муьаммаджон

Номзади илмьои таърих

Бободархон

29

Сиддиыов Саьобиддин

Номзади илмьои филологц

Саро

30

Собиров Абдуваььоб

Номзади илмьои филологц

Хиштхона

31

Рўзиматов Саъдулло

Номзади илмьои санъатшиносц

Хотхона

32

Тухтасунов Обиджон

Номзади илмьои химия

Шахак

33

Умаров Завыиддин

Номзади илмьои иытисодц

Пушта

34

Усмонов Рустамжон

Номзади илмьои хожагии ыишлоы

Бурак

35

Ьайдаров Ашурыул

Номзади илмьои таърих

Суджа

36

Ьайдаров Шомат

Н омзади илмьои филологц

Суджа

37

Ьасанов Юсуфжон

Номзади илмьои физика-математика

Бурак

38

Ьожиматов Маысуд

Номзади илмьои биологц

Шахак

39

Жўраев Рустам

Номзади илмьои филологц

 

Бурак

40

Шерматов Масаид

Номзади илмьои физика-математика

Хиштхона

41

Шерматов Шавкатжон

Номзади илмьои физика-математика

Хиштхона

42

Эшматов Саьобиддин

Номзади илмьои таърих

Муллоён

43

Юлдошев Абдулло

Номзади илмьои филологц

Суджа

44

Ьувайдуллоев Нурулло

Номзади илмьои ьуыуышиносц

Хужибак

45

Дадоматов Далер

Номзади илмьои иытисодц

Устоён

46

Имомов Азизмат

Номзади илмьои ьуыуышиносц

Хиштхона

47

Ниёзов Аьмаджон

Номзади илм

Хиштхона

48

Fоибов Рўзимат

Номзади илм

Хўжибак

 

Кормандони шоиста

 

1

Аьмадов Камолиддин

Зоотехники Хизматнишондодаи Тожикистон

Шахак

2

Исоматов Бобокалон

Корманди Шоистаи Тожикистон

Бурак

3

Камолиддинов Баьриддин

Корманди Шоиста, Арбоби илм ва техникаи Тожикистон

Бурак

4

Усмонов Иброьим

Арбоби илм ва техникаи Тожикистон

Шахак

5

Абдуллоев Рустам

Корманди шоистаи Тожикистон

Бободар-хон

6

Имомов

Ашўрбой

Корманди шоистаи Тожикистон

Хиштхона

7

Ыодиров Нарзулло

Муаллими

Хизматнишондодаи

Тожикистон

Бурак

8

Мадаминов Абдураьим

Корманди Шоистаи Тожикистон

Саро

9

Норматов Мадиброьим

Корманди Шоистаи Тожикистон

Саро

10

Нуриддинов Шарофиддин

Корманди Шоистаи Тожикистон

Шахак

11

Ьожиматов Маысуд

Корманди Хизматнишондодаи маданияти Тожикистон

Шахак

12

Эшматов Саьобиддин

Корманди Шоистаи Тожикистон

Муллоён

13

Ахмедов Фахриддин

Муаллими

Хизматнишондодаи

Тожикистон

Шахак

14

Щафуров Абдущанц

Муаллими

Хизматнишондодаи

Тожикистон

 

Шахак

15

Абдувалиев Абдумалик

Корманди Шоистаи Тожикистон

Бурак

16

Ахмедов Баьриддин

Корманди Хизматнишондодаи Маданияти Тожикистон

Шахак

17

Комилов Ыаюм

Корманди Хизматнишондодаи Маданияти Тожикистон

Бурак

18

Ыосимов Каримжон

Корманди Шоистаи Тожикистон

Хотхона

19

Муьиддинов Жамолиддин

Агрономии

Хизматнишондодаи

Тожикистон

Хужибак

20

Одирматов Дадожон

Ходими

Хизматнишондодаи маорифи Ўзбекистон

Устоён

21

Холматов Аминжон

Корманди Хизматнишондодаи наылиёти Тожикистон

Бурак

22

Насриддинов Сайфиддин

Сохтмончии

Хизматнишондодаи

Ўзбекистон

Понщоз

 

Х. Омори мухтасар

 

Ба Жанги Бузурги Ватанц аз жамоати Понщоз тахминан 900 нафар сафарбар карда шуданд, ки аз оньо зиёда аз 300 нафар барнагаштанд. Бо заьмати зиёд чунин шумораи раыамьоро дарёфт кардем:

 

Р/т

Маьалла

Жамъ

Барна-гашт

Баталони коргарц

Аыиб-гоь

1

Саро

96

26

12

2

2

Бободархон

87

48

33

3

3

Хиштхона

73

32

13

2

4

Бурак

109

54

13

8

5

Шахак

66

31

3

4

6

Ыалъа

72

30

6

3

7

Хужибак

51

17

3

2

8

Пушта

65

21

8

2

9

Соыиён

10

8

2

1

10

Муллоён

14

9

2

1

11

Устоён

44

16

з

2

12

Суджа

61

22

6

4

13

Хотхона

28

15

 

2

1

 

Жамъ

778

329

106

35

 

 

 

 

Жанговарони байналмилал, жанги дохилц ва Чернобилчиён

 

Р/т

Маьалла

Жанговарони байналмилал

Жанги дохилц

Чернобил

1

Саро

8

3

11

2

Бободархон

3

6

-

3

Хиштхона

10

4

-

4

Бурак

3

4

-

5

Шахак

3

3

1

6

Ыалъа

3

5

-

7

Хужибак

-

3

-

8

Пушта

1

2

-

9

Соыиён

1

-

-

10

Муллоён

-

1

-

11

Устоён

3

3

-

12

Суджа

2

1

-

13

Хотхона

1

1

-

 

Жамъ

38

36

2

 

Аьолии жамоати деьоти Понщоз

(январи соли 2012)

Маьалла

Хожагц

Аьолц

1

Саро

928

4211

2

Бободархон

844

3783

3

Хиштхона

713

3018

4

Бурак

754

3314

5

Шахак

509

2131

6

Ыалъа

412

1940

7

Хужибак

241

1095

8

Пушта

314

1497

9

Соыиён

19

84

10

Муллоён

126

588

11

Устоён

297

1412

12

Суджа

352

1676

13

Хотхона

115

733

 

Жамъ

5664

25482

 

Мардьо: 12221

Заньо: 13261

 

Раисони ноьияи Ашт (29.09.1926)

 

1

Охонбобоев Мащзумжон

1926-1927

2

Ьожибоев Юлдош

1927-1928

3

Азизов Дадомат

1928-1929

4

Нурматов Юлдош

1930-1932

5

Султонов Муьаммад

1933-1934

6

Турсунов Дадомат

1934-1935

7

Абдуллоев Ыурбон

1936-1937

8

Юлдошев Тошмат

1937-1939

9

Каримов Турсунбой

1939-1954

10

Мамаджонов Мирзовалц

1954-1956

11

Анваров Ыаплон

1956-1961

12

Одиева Хонбибц

1961-1967

13

Мирзоалиев Турсунпўлод

1967-1979

14

Насибалиев Парпиыул

1979-1983

15

Нуруллоева Санавбар

1983-1993

16

Мирзоматов Муыимжон

1993-1994

17

Абдуллоев Файзулло

1994-VШ-1995

18

Ваььобов Нарзулло

VIII-1995–I-2002

19

Раьимов Иноят

2002-2004

20

Ыурбонов Анвар

ХI-2004–2006

21

Зоьидов Даврон

2006-2011. I

22

Сатторов Абдужамил

7.01.2011–4.01.2012

23

Азизов Азимбой

4.01.201

БАРОИ МУТОЛИАИ ИДОМАИ АСАР ИН ЧО НОХУНАК ЗАНЕД: https://sites.google.com/site/pongozasht/pongoz-l-ahmadconov-a-tosmatov-kismi-2

 


 

 

 

 

 

 


 

 


 

 

 

 

                                                                                                                 

М «Полиграф таъминот»
Comments