История агрогородка Полочаны

На месте сегодняшних Полочан было поселение еще в каменном веке. Об этом свидетельствуют интересные находки, которые были найдены при торфоразработках. Добывая торф для топлива люди нашли сложенный из камней очаг на глубине почти двух метров. В очаге даже сохранилась зола и угли.

Был найден согнутый меч. Когда его отнесли в кузницу и выровняли, то длина его оказалась около двух метров. Пытались мужчины поднимать его и только диву давались «какой силы должен быть человек, чтобы махать таким оружием». Нашли и каменный топор удивительной обработки, и челюсти древнего животного.

А вот впервые в официальных документах Полочаны упоминаются в 1433 году во время гражданской войны в Великом Княжестве Литовским.

Доктор исторических наук Геннадий Кохановский в одной из своих книг высказывает мнение о названии деревни.

Эта земля когда-то была южной окраиной Полоцкого княжества, жителей которого называли полочанами. Рядом проходила граница с княжеством Литовским, и соседнюю с Полочанами деревню назвали Литва.

Но есть и ещё один исторический источник, в котором просматриваются следы Полочан:

Великий князь Литовский Сигизмунд «даёт и пожалует на вечные времена» село Полочаны помещику Судимонтовичу. Это было в 1434 году. Позже Полочаны всё чаще упоминаются в разных купчих грамотах, они переходили от одного владельца к другому.

После присоединения этих земель к России Полочаны были в составе Ошмянского уезда Виленской губернии. В 1866 году - центр поместья, в котором было 66 жителей. Но уже в 1880 году население увеличивается вдвое, а Полочаны становятся центром волости, тут находятся: волостная управа, народное училище, православная церковь и часовня.

Оживила деревню железнодорожная станция, которая строилась в первые годы XX ст. на линии Петербург-Варшава.

Империалистическая война принесла горе и Полочанам. Население почти полностью эвакуировалось. Остались только здоровые мужчины, которые или воевали, или подвозили на лошадях провиант. Тут дислоцировался целый корпус.

Советскую власть принесли революционные солдаты в конце 1917 года. Созданный в 1920 году местный волисполком возглавлял здешний житель Лукаш Антонович Сильванович (1887 - 1968).

С 1921г. - в составе Польши, центр Полочанской гмины Ошмянского уезда, Виленского воеводства. В 1921 году деревня насчитывала 40 дворов, (304 жителя) и фольварк (4 двора, 77 жителей). С 1927 года - в Молодечненском уезде.

В 1939 году - в составе БССР, а с 1940 года - центр сельсовета Молодечненского района Вилейской области.

В начале ВОВ, 12 полочанских патриотов гитлеровцы расстреляли, о чём сейчас напоминает мемориальная доска на здании сельсовета. В первые же дни фашистской оккупации погибли смертью героев комсомольцы Иван Леган и Геннадий Павловский. В память о них и других полочанцах, которые погибли в годы BОB стоит памятник-стела у Дома культуры в парке, где каждый год 9 мая проходит митинг, посвящённый памяти погибших.

В 60 годах к деревне Полочаны были присоединены деревни Борщи, Черепы, чуть позже - Лапенцы и Оборок.

Сейчас Полочаны имеют статус агрогородка.

Полочаны насчитывают 373 двора, живет здесь 982 человека.

Имеется средняя школа, Дом культуры, ФАП, библиотека, отделение связи, 5 магазинов.

Гордятся полочанцы и конно-спортивной базой, где проходят соревнования на самом высоком уровне с участием наших местных спортсменов.

Деревня Полочаны имеет богатое культурное, историческое и духовное наследие. Тут нельзя не припомнить про загадочный крест-камень из красного валуна, который стоит по дороге из Полочан в Зореньку. Разные легенды ходят о нём. Одна из них: что крест оставили французы при отступлении, пометили награбленное золото. Старые люди помнят, что в 30-х и 40-х годах после войны работали французские экспедиции, но так ничего и не нашли. Говорят ещё, что этот камень имеет чудодейственную силу. К нему приходили верующие помолиться, чтобы избавиться от беды и болезней.

Нельзя не отметить православную Свято-Богородицкую церковь, построенную в 1869 году стараниями Ошмянского строительного комитета, а также костёл Святого Роха. История костёла начинается почти с того времени, что и история деревни, с 1443 года.

Про Святого Роха сохранилось немного точных сведений. Начиная с ХV столетия, культ его как опекуна при заразных болезнях, распространился во многих странах. В некоторых местностях его причисляют даже к 14 покровителям в тяжёлых жизненных обстоятельствах. День Святого Роха в Полочанах отмечается 16 августа. В этот день все верующие молятся за всех больных, также просят Святого Роха охранять домашних животных.

За оградой старого костёла была возведена каменная гробница для рода Дедерко, которые были владельцами Оборка. Тут же похоронен и первый минский римско-католический епископ Дедерко Яков Игнатий.

Недалеко от места, где стоял костёл - старое кладбище. Среди захоронений - семейная гробница белорусских адмиралов Российского флота Коноржевских. Этими людьми может гордиться вся Беларусь. Об их героической судьбе должны знать наши дети и внуки.

По воспоминаниям жителей собран большой материал о прошлом деревни в книгу «Старики рассказывали». Хранится она в библиотеке и пользуется постоянным спросом среди школьников и молодёжи, ведь то, что есть на этих страницах не прочтёшь ни в одном учебнике.

“Аб Палачанах у вершах”

Свой расповяд пра вёску мы вырашылі зрабіць не зусім звычайна. Ён будзе называцца “Аб Палачанах у вершах”.

Сабралі вершы аб Палачанах, якія былі напісаны мясцовымі самабытнымі паэтамі ў розны час і саставілі іх такім чынам, каб атрымалася невялікае падарожжа ў мінулае і сучаснае нашай вёскі, нешта накшталт падарожжа дылетанта.

Вось паслухайце, што ў нас нарэшце атрымалася:


Лятуць гады адзін другому наўздагонку,

Давайце прагарнём гісторыі старонкі.

 

Па афіцыйных дакументах Палачаны

Ў пятнаццатым ст агоддзі заснаваны.

Упершыню прыпамінаюцца ў 1434 годзе,

Адзначылі мы сёлета 577-годдзе.

 

Адкуль жа ўзялася вось такая назва?

Стаяла вёска на мяжы двух княстваў,

На самым ускрайку полацкай зямлі,

А, землі праз масток, літоўскімі былі.

І ясна з назвай тут, як два ў два,

Бо па суседству вёска называецца Літва.

 

Нямала вытрымалі палачане,

Амаль за шэсць вякоў выпрабаванняў,

Загублена нямала лёсаў чалавечых

У міжусобіцах у княжацкіх і з іх крывавай сечай.

У даліне, што ад Палачан на ўсход,

Дзе біліся за землі  Свідрыгайла й Жыгімонт,

Барвовым ад крыві было ўсё, як кінуць вокам,

Празвалі поле бітвы той Чырвонаю валокай.

 

Ішло жыццё, змяняліся магнаты,

З рук ў рукі пераходзілі па купчых людзі й хаты.

Усіх паноў, якім належала калісьці наша вёска,

Тут нават і пералічыць няпроста.

Што нам да тых паноў? Гулялі, балявалі.

Сяляне ж сеялі вякамі хлеб, раллю аралі,

Зямельку потам ды слязою палівалі.

Замешаны той хлеб быў на людскіх пакутах,

Аброкам да зямлі быў селянін прыгнуты.

 

Нямала войнаў пракацілася па вёсцы,

Нямала бачылі тут гора й слёз,

Бывала тут нямала іншаземцаў,

Французаў і палякаў й немцаў,

Ды заняволіць гэтае зямлі

Яны ніколі так і не змаглі.

 

І кожны раз  пасля нашэсцяў й разбурэнняў

Уставала вёска ў новым адраджэнні,

Жыццё нанова будавала,

Гаіла раны, і жыла, і працавала.

 

Пасля вайны апошняй, з цягам часу,

Сяляне аб’ядналіся ў калгасы.

Любую справу пачынаць зусім няпроста,

Але ж мацнеў калгас і харашэла вёска.

 

Адметна, што к свайму 60-годдзю

Пашырыў значна наш калгас свае угоддзі.

І з першага калгаснага калка

У аграмадны вырас СВК.

Які зусім нядаўна пераіменаваны

У ААТ пад назвай “Палачаны”.

І гонар распірае нас  канешне

Цяпер па нашым землям едзеш аж да Маладзечна !

 

Амаль не засталося ў нас будынін векавых,

Акрамя Свята-Багародзіцкай царквы,

Пабудаванай ў 19 стагоддзі.

Ну і яшчэ чыгуначны вакзал,

Што дзверы адчыніў  ў 1907 годзе.

 

Касцёл нанова будаваўся,

Бо знакаміты старажытны,  што амаль сучаснік вёскі,

                                                      на вялікі жаль, не захаваўся.

У тым касцёле Ходзька Леанард хрысціўся

Зямляк наш знакаміты, што ў Аборку нарадзіўся,

І Зан Тамаш, паэт-рамантык польскі ў ім не раз бываў,

Бо нейкі час тут жыў і працаваў.

 

Касцёл сучасны збудавалі ад царквы праз хату

І ходзяць жыхары адзін да аднаго на свята,

Нягледзячы на рознае веравызнанне,

Вось добры прыклад мірнага суіснавання.

Святкуюць разам і плячо ў плячо працуюць.

Спакой і мір на Беларусі, як нідзе шануюць.

 

Паміж касцёлам і царквою – скрыжаванне,

Давайце звернем ўлева, пабываем на мехстане.

Тут і сядзіба ААТ цэнтральная

Дарога да яе не вельмі дальняя.

Заглянем ў мехдвор калгасны на хвіліну,

Якія тут разумныя машыны!

Саджай і сей, і ураджай збірай, што ўродзіць,

З кабіны можна нават не выходзіць.

Усялякіх шмат стальных каней.

 

Шыбуем крышачку далей,

А тут у нас коні ўжо жывыя,

Крутыя, не абы якія.

Конь, нават і не самы шпаркі,

Каштуе больш за інамарку.

Такі спартыўны комплекс! Можна падзівіцца,

Ім палачанцы могуць ганарыцца.

Жыццё заўсёды тут падзеяў поўна,

Спаборніцтвы праводзяцца на міжнародным узроўні,

Не горш, як у Ратамцы, але ж,

І, нават крыты ёсць манеж!

 

А зараз пройдзем  напрасткі

У школу, прама праз масткі.

У кожнай справе без сумнення

Патрэбна пераемнасць пакаленняў.

У нас дастойная ёсць маладая змена,

Яна расце ў школьных сценах.

За будучае можам мы не хвалявацца,

Ёсць на каго нам спадзявацца.

 

Патрэбен зараз адпачынак,

Наперадзе што за будынак?

Прысесьці дзесьці, хоць на куце,

О!  Дом культуры на маршруце.

Тут можна добра аддыхнуць,

Тут патанцуюць нам, спяюць,

А  ўвечары тут дыскатэка,

 

 А тут у нас што? Бібліятэка!

Без кніг у жыцці не абысціся,

Ну як тут можна не зайсціся?

Няма лепш сябра ў белым свеце,

Чым кніга,  ведаюць і дзеці.

Бясцэнны дар у кожнай кнізе

Чытай жа толькі не ляніся!

 

Варыянт1

Ну, адпачылі адмыслова!

І далей крочыць мы гатовы.

Спытаемся ў каго дарогі,

Каб не збіваць дарэмна ногі.

Вунь і мясцовая бабуля

Ляціць з кійком насустрач куляй.

Яна й дарогу нам пакажа,

Мо, й што цікавае раскажа.

  

Бабуля! Добры дзень!

Ці знойдзеце для нас хвілінку?

 

Або!  Няхай сабе й гадзінку.

 

Вы мо куды спяшаецеся, ці не надта?

 

Куды ўжо мне спяшацца, мой ты братка!

Які ўжо тут разгон, адна туга,

Ідзеш, а ззаду сыплецца труха.

 

Дык нам тады пашанцавала проста,

Што-небудзь раскажыце пра сябе, пра вёску.

 

 

Варыянт 2

Ну вось, здаецца мы расказалі вам амаль аба усім, што варта увагі. А на заканчэнне  я зачытаю лірычна-гумарыстычны маналог мясцовай жыхаркі, якая раскажа нам пра ўсё тое, пра што, магчыма, мы расказаць забыліся.

 

Я тут, мае дзеткі жыццё пражыла,

Лічы, што амаль што свой век аддзяўбла,

Зрабілася ж , бачыш, каргою карга,

Ужо вока не бачыць, не ходзіць нага,

Калісьці ж былі, як у мадэлі памеры,

Вілося вакол дзецюкоў да халеры,

Цяпер у гэта цяжка паверыць самой.

А лёталі ж разам усе  чарадой.

Вяселлі ды танцы, хапала прыгодаў!

Цяпер во з клюкою вяду карагоды.

 

Было ў жыцці усяго тут нямала,

Да шлюбу ішла і дзяцей гадавала,

Тут унукі таксама на ногі пасталі,

У бабы ў вёсцы павырасталі.

А там, не паспееш і вокам міргнуць,

Як праўнукі ўнукаў сюды прывязуць.

 

А ў нас жа тут добра, вы самі пабачылі,

Усюды былі ў нас тут, няйначай.

Адсюль жа і ехаць нікуды не трэба,

Рашыш тут на месцы любую патрэбу.

На ўсякі выпадак усё тут у нас ёсць:

Вакзал, сельсавет, ФАП, дзве крамы, пагост.

У вёсцы ў нас можна спакойна, без бед,

Пражыць усё жыццё і сысьці на той свет.

 

Дзіця як народзіцца на белы свет,

Ідзеце вы роўненька ў сельскі савет,

Й народжанні тут рэгіструюць,  і смерті

Не трэба нікуды далёка дзе перці.

 

Збярэцеся раптам ісці вы да шлюбу –

Тут зала такая – вачам глянуць люба,

Такая прыгожая, а божа ж мой,

І ў горадзе нават не знойдзеш такой!

 

Былі ў КБО? Там паслугаў багата:

Прычоску зрабіць сабе можна на свята,

Пастрыгчыся там, ці завіўку зрабіць

І, нават, труну тут на месцы купіць.

 

А ў краму зайдзі – разбягаюцца вочы!

Усялякіх прысмакаў, якіх толькі хочаш,

Абы толькі грошы – усё купіш, што трэба,

Тавары ляжаць на любую патрэбу.

 

Скажу, мае дзеткі, я вам адназначна,

Вы шмат пабылі дзе, і шмат што пабачылі,

Ёсць месцы, напэўна, яшчэ харашэй,

Па мне ж дык мясціны няма даражэй.

 

Куды б ты ні з’ехаў і дзе б ні згадзіўся,

Лепш месца няма, чым дзе ты нарадзіўся.

Глыбей гэта робіцца ў нас пачуццё

Бліжэй чым да скону сыходзіць жыццё!

 

Гэтымі словамі мы закончым свой расповяд. Пры падрыхтоўцы матэрыялу былі выкарыстаны вершы мясцовых самабытных паэтаў: Кавалеўскага Мікалая Аляксеевіча, Яцукевіч Надзеі Васільеўны, Мяцельскага Юрыя Міхайлавіча, Яцукевіч Ірыны Сцяпанаўны.

Касцёл святога Роха.

Гісторыя касцёла пачынаецца ў 1433 годзе. Тады ўпершыню прыгадваецца ў гістарычных дакументах вёска Груздава. Назва гэта дайшла да нас праз некалькі вякоў з тых далёкіх і трагічных дзён, калі паміж вёскамі Палачаны, Капачы і Груздава адбылася бітва паміж дружынамі князёў Свідрыгайлы і Жыгімонта.  Бітва была такая крывавая,  што даліна стала барвовай, а поле і сення называецца Чырвонай валокай.


Так выглядаў касцёл пры Полшчы.                                          А так – у 70 ыя гады дваццатага стагоддзя.

Чырвоная валока.

Легенда расказвае, што адзін з уцалелых рыцараў доўга блукаў па навакольных густых лясах, пакуль не явіўся яму абраз найсвяцейшай Марыі панны, які вывеў яго да  беднай хаты мясцовага селяніна, і той  даў яму прытулак. У падзяку за такую ласку багаты рыцар даў селяніну лесу для яго сыноў, і такім чынам вьрасла вёска Блудава.. Лічыцца, што легендарным рыцарам быў Андрэй Саковіч. Быў ён намеснік полацкі, уладальнік многіх маёнткаў, у тым ліку і маёнтка Аборак.

У   1443 годзе Саковіч пабудаваў у гэтым маёнтку касцёл пад тытулам Найсвяцейшай Троіцы ў размешчаным за 1,5 вярсты ад сядзібы Груздове пры дарозе праз паселішча. Такім чынам, ужо тады ўзнікла падвоеная назва парафіі – Груздова – Аборак.

У 1475 годзе сын фундатара Багдан значна павялічыў фундуш касцёла.

На гэтым жа месцы ў Груздове ў1720 годзе была ўзведзена драўляная святыня. А ў Аборку, у цэнтральнай частцы маёнтка, на скрыжаванні галоўных вуліц пабудавалі драўляную капліцу з цудадзейным абразом святога Роха, які лічыўся апекуном маёнтка.

У другой палове ХVIII стагоддзя на гэтыя мясціны абрушылася нашасць, якая рэзка павялічыла колькасць пахаванняў каля касцёла ў Груздове. Мабыць з жаданнем пасунуць святыню з “халерных могілак” і звязаны яе перанос у 1778 годзе на месца капліцы. Ажыццявіў гэта князь Францішак Агінскі, кухмістр літоўскі. Цудадзейны абраз святога Роха выратаваў тутэйшае насельніцтва ад халеры, ён застаўся ў новым касцёле. Ды і сам касцёл атрымаў імя святога Роха. Поўная тагачасная назва касцёла такая -  касцёл Найсвяцейшай Троіцы, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Марыі панны і святога Роха.

Святы Рох.

Папа Ян Павел II сказаў, што “святыя з’яўляюцца людзьмі васьмі блаславенняў”. Што гэта азначае? Перад усім тое, што яны прагнуць справядлівасці і іх часта пераследуюць. Гэта ім належыць Валадарства Нябеснае і гэта яны будуць названыя сынамі Божымі. Хоць яны і былі звычайнымі людзьмі і часта да канца сваіх дзён змагаліся са спакусамі і слабасцямі – эгаізмам, высакамернасцю ці выбуховым характарам, - “уся іх чалавечнасць пранікнута святлом Хрыста.” Цяпер, знаходзячыся ўжо каля самай Крыніцы гэтага святла, яны хочуць, каб святло Хрыста пранікла ў нашыя душы. Менавіта таму Ян Павел II назваў іх пасрэднікамі паміж небам і зямлёй. “Гэта, дзякуючы ім, Бог аб’яўляецца і становіцца бачны, а таксама прысутны сярод нас.”

Гісторыя культу святых пачынаецца ў сярэдзіне 11 стагоддзя. Спачатку ўшаноўвалі хрысціянскіх мучанікаў, якія далі самае высокае сведчанне веры – сваё жыццё. Пашану аддавалі таксама вернікам, якія ў часы пераследаванняў мужна зносілі катаванні, зняволенне і выгнанне; Апосталам, бо яны былі першымі сведкамі Хрыста, а таксама аскетам і цнатлівым асобам у сувязі з іх  надзвычайным наследаваннем Хрыста.

Кананізацыя людзей, годных гэтага, здзяйсняецца і сёння. Але колькі на самай справе існуе святых – ведае толькі Айцец Нябесны. Кожны са святых з’яўляецца для нас прыкладам. Усведамленне іх існавання надае нам сілы, прыклад іх жыцця і веры, змагання са слабасцямі, вытрымкі ў цярпеннях вельмі дапамагае ў штодзённым жыцці.

Пра святога Роха захавалася няшмат дакладных звестак. Пачынаючы з ХV стагоддзя, культ яго як апекуна пры заразных хваробах распаўсюдзіўся ў многіх краінах. У некаторых мясцовасцях яго залічваюць нават да 14 заступнікаў у цяжкіх жыццёвых абставінах.

Рох – з франц.roche(“скала”). Раней не звярталі ўвагі на дату народзінаў, большую вартасць надаючы фактам з жыцця святых. Вядома, што жыў гэты святы на пачатку ХIV стагоддзя, паходзіў з Манпелье (партовы горад на поўдні Францыі). Яго бацькі былі багатымі і вельмі набожнымі, яны доўгі час не мелі дзяцей, свайго адзінага сына Роха яны вымалілі ў Бога праз шчодрую дабрачыннасць.

Паводле легенды св. Рох нарадзіўся са знакам крыжа на грудзях. Ён рана застаўся сіратою. Кіруючыся евангельскай парадай:”Калі хочаш быць дасканалым, ідзі,прадай усё, што маеш, і раздай бедным, і будзеш мець скарб у небе”(гл. МЦ 19, 21), малады Рох раздаў усю маёмасць бедным і, як жабрак, з кіем у руцэ пілігрымам пайшоў у Рым. Па дарозе, у мястэчку Аквапэндэт яго напаткала эпідэмія чумы і ён застаўся дапамагаць хворым. Як узнагароду за самаахвярнасць Бог адарыў яго дарам аздараўляць хворых на чуму, чынячы над імі знак крыжа.

Праз 3 гады Рох выбраўся на радзіму, але па дарозе зноў затрымаўся ў П’яцэнзе з-за эпідэміі чумы і сам захварэў. Каб не займаць ложак у шпіталі, ляжаў знясілены ў шалашы за горадам. Сабака прыносіў яму штодзённа ежу. Потым яго знайшоў гаспадар сабакі і пачаў дапамагаць яму. Калі Рох цудоўным чынам, мяркуюць, што з дапамогай анёла, выздаравеў, ён прадоўжыў шлях у Францыю, але на мяжы быў затрыманы памежнымі вартаўнікамі і зняволены як шпіён. Яго катавалі падчас допытаў.

Катаванні і 5 пакутлівых гадоў у халодным падзямеллі зрабілі сваё і св. Рох цяжка захварэў і памёр. Легенда падае, што ў вязніцы дзе памёр св. Рох знайшлі картку з надпісам “Той, каго закране зараза і хто будзе прасіць паратунку ў св. Роха як у свайго заступніка і апекуна, ачуняе.

Толькі пасля смерці справядлівасць узяла верх – жыхары роднага горада Манпелье забралі цела св. Роха і пахавалі яго ў парафіяльным касцёле. Пазней рэліквіі св. Роха былі перанесены ў Венецыю (1485 г.), дзе і сёння іх можна бачыць у касцёле, пабудаваным дзеля ўшанавання святога.

Культ св. Роха вельмі хутка распаўсюдзіўся па ўсёй Еўропе. Досыць частыя эпідэміі, якія збіралі багатае жніво смерці і спусташалі цэлыя вёскі , паспрыялі развіццю пашаны да св. Роха як апекуна хворых менавіта пры эпідэміях. Усяго ў гонар св. Роха пабудавана ва ўсім свеце 3000 касцёлаў.

У нашых славянскіх краінах св. Роха шанавалі найперш як апекуна жывёлы. У дзень св. Роха жыхары збіраліся перад касцёлам і прыводзілі хатнюю жывёлу, каб атрымаць блаславенне святара, якое павінна было забяспечыць жывёле здароўе.

Св. Рох таксама з’яўляецца апекуном падарожнікаў, аптэкараў, урачоў, агароднікаў, шпіталяў, вязняў і хатняй жывёлы, таксама хворых на чуму, халеру, шаленства, пры хваробах ног.

На абразах св. Роха звычайна малююць як маладога пілігрыма з падарожнаю кайстраю, альбо як жабрака. Часта на абразах прысутнічае сабака з боханам хлеба ў зубах, які карміў хворага святога і залізваў яму раны, альбо хворыя на чуму, якіх святы Рох аздараўляе. Яго атрыбутамі з’яўляюцца анёл, сабака, торба пілігрыма, картка з надпісам. На фотаздымках  Святы Рох з гравюры 1480 года і з карціны Л.Бэчы.

   У народнай традыцыі дзень св. Роха, 16 жніўня, лічыўся пачаткам восені, таму ўсё збожжа стараліся абмалаціць да гэтага дня, каб яно добра захоўвалася зімой і каб яго хапіла да новага ураджаю. У гэты дзень усе вернікі моляцца за ўсіх хворых, таксама просяць святога Роха ахоўваць хатнюю жывёлу.

У Х1Х стагоддзі тэрыторыю касцёла абнеслі бутавай агароджай з трохпралётнай брамай з чырвонай цэглы і бутавым абрамленнем.

За апсідай касцёла над склепамі роду Дадэркаў у 1880ыя г.г. быў узведзены каменны “грабовец.”   Дадэркі сталі ўладальнікамі Аборка ў 1794 годзе, з гэтага роду паходзіў першы біскуп Мінскай дыяцэзіі Якуб Дадэрка.

Дадэрка Якаў Ігнацій(1751-24.12.1829.)

Першы мінскі рымска-каталіцкі епіскап. Нарадзіўся на Вільні. Сваё служэнне пачаў у езуітаў, потым доўгі час служыў у Вільні настаўнікам семінарыі, прыходскім святаром, прафесарам права ў акадэміі. З 1792 займаў пасаду епіскапа-суфрагана; 28.4.1798 прызначаны мінскім епіскапам. У 1810 заснаваў у Мінску Таварыства дабрачыннасці, распачаў будаўніцтва дома для бяздомных, сірот, жабракоў і невылечных хворых. У 1812 годзе прыняў удзел ва ўрачыстым адкрыцці Полацкай езуіцкай акадэміі. Прыхільнасць Дадэркі да Напалеона 1 у час Айчыннай вайны 1812 года, прадузятасць у адносінах да праваслаўнай царквы выклікалі гнеў Аляксандра 1, які перадаў Дадэрку на суд мітрапаліта С.І.Богуш-Сестрынцэвіча 16.05.1816 . Ён быў пазбаўлены пасады і адпраўлены з Мінска на Вільню пад нагляд луцкага біскупа, дзе і памёр.

Родам з Аборка быў вядомы беларускі асветнік

Леанард Ходзька.

Хто ж такі Леанард Ходзька? Знаёмства з яго публікацыямі, пісьмамі, з яго біяграфіяй дае магчымасць даведацца пра чалавека цікавага лёсу.

Леанард Людвігавіч Ходзька нарадзіўся ў 1800 годзе. Вучыўся спачатку ў Барунах, а пасля ў Маладзечне, дзе зблізіўся з Т. Занам які ўплываў на яго светапогляд. У час вучобы ў Вільні праз таго ж Зана пазнаёміўся з Адамам Міцкевічам. Лёс зблізіў яго з кампазітарам М.Агінскім, і з 1819 года Ходзька стаў яго сакратаром. Ездзіў разам з ім у Кіеў і Пецярбург, а пасля з ім жа эмігрыраваў за мяжу. Пабываў у Германіі, Італіі, Бельгіі, Галандыі, Англіі. 3 1826 года даволі доўга жыў у Парыжы, дзе апублікаваў на французскай мове мемуары М.Агінскага ў чатырох тамах. Гэта цікавыя ўспаміны пра наш край, Маладзечна. Напісаны яны з вялікім веданнем гісторыі. Праца над мемуарамі натхніла Л.Ходзьку на вывучэнне гісторыі Беларусі, Літвы, Польшчы. Ён не толькі вывучаў, але і збіраў гістарычныя крыніцы, прапагандаваў веды пра родны край. Напісаў у 1837 годзе біяграфію генерала Т.Касцюшкі. Выпускаў геаграфічныя карты Расіі, Польшчы, Прыбалтыкі, Беларусі, сабраў 125 тамоў дакументаў па гісторыі Польшчы, Беларусі, Украіны і інш.

 Выдаў збор твораў Адама Міцкевіча. Леанард Ходзька цікавіўся беларускімі легендамі, песнямі, усім, што складае вусную народную творчасць.

Дапамагала яму ў выдавецкай справе яго жонка Алімпія (1797—1889), якая паходзіла з роду Маляшэўскіх. Сама публікавалася і дапамагала рабіць гэта мужу.

Ходзькі прымалі ўдзел у лістападаўскай рэвалюцьі 1830 года ў Францыі,  Леанард быў  ад’ютантам генерала нацыянальнай французскай гвардыі Лафайета.

 Пасля Л. Ходзька непасрэдна ўдзельнічаў у рэвалюццыі 1848 года, за што быў звольнены з міністэрства асветы і стаў простым бібліятэкарам у Сарбоне.

У апошнія гады ён адышоў ад актыўнай грамадскай дзейнасці. Пражыў 71 год, памёр далёка ад роднага маладзечанскага Аборка, куды яму ў маладосці ішлі пісьмы ад А.Т.Зана, Я.Чачота.

Звесткі пра нашых знакамітых землякоў можна знайсці ў энцыклапедычным выданні “Беларускія асветнікі.”

Канаржэўскія.

Недалёка ад касцёла – вельмі цікавыя старыя могілкі. Сярод пахаванняў  сямейны грабовец Канаржэўскіх. Контр-адмірал флоту Іван Адамавіч Канаржэўскі родам з Мядзельшчыны. Бацька яго быў губернскім сакратаром суда, у 1838 годзе звярнуўся з прашэннем да Мікалая II “…Сыноў маіх, маючых ад роду Івану 7 год і Станіславу 6 год жадаю аддаць для выхавання ў Марскі кадэтскі корпус.” У 1843 годзе яго сыны паехалі вучыцца ў Пецярбург. Пасля 5 гадоў вучобы, у 1848 годзе яны прыбылі для працягу вучобы і службы на Балтыйскі флот, у 1850 годзе абодва атрымалі званне мічманаў.

Іван удзельнічаў у абароне Кранштадта ад англа-французкай эскадры і быў узнагароджаны срэбраным медалём. Пазней яго накіроўваюць на службу ў Міжземнае мора, дзе ён правёў 5 год. За мужнасць і гераізм, праяўлены ў баях ён атрымаў ордэн святога Станіслава III, потым II ступені ордэн святой Ганны III  ступені.

У 1863 годзе ён ужо капітан-лейтэнант. У гэты час у Беларусі ўспыхнула паўстанне пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага і марскі афіцэр падаў рапарт аб звальненні ў бястэрміновы адпачынак. Ён прыязджае на Радзіму са сваёй зброяй, вучыць паўстанцаў карыстацца ім.

Пасля падаўлення паўстання ён зноў вяртаецца на Балтыку. У 1864 годзе зноў у марфлоце. Абодва сыны Івана Адамавіча  - лейтэнанты флота.

У1871 годзе ён атрымлівае званне контр-адмірала і звальняецца са службы.. Вяртаецца на Мядзельшчыну. Часта бывае ў касцёле святога Роха, які лічыцца заступнікам судаходства і якому моляцца ўсе маракі Еўропы, з’яўляецца фундатарам касцёла і наказвае пахаваць сябе і ўсю сваю сям’ю на касцёльных могілках. Ён пражыў кароткае жыццё, усяго 57 год, яшчэ меньш , па 35 год пражыли яго сыны.

Брат Івана Станіслаў служыў у Севастопалі, быў удзельнікам яго абароны, узнагароджаны ордэнам святой Ганны і ордэнам святога Уладзіміра 111 ступені. У 1887 годзе таксама стаў контр-адміралам, памёр у Пецярбургу у 1908 годзе. Па ім быў пастаўлены помнік з надпісам “Тут пакоіцца герой Сінопа і Севастопаля контр-адмірал Канаржэўскі Станіслаў Адамавіч (1832-1908 г.г.). Зараз на месцы пахавання станкабудаўнічы завод.  

Зноў касцёл.

На фотаздымку прыхаджане падчас святкавання 500 -годдзя касцёла. 1943 год.

Пасля Вялікай Айчынай вайны касцёл у Аборку быў прыстасаваны пад склад. Усе святыні, якія удалося выратаваць вернікі разабралі па хатах да лепшых часоў.

Аб’яўлены помнікам архітэктуры касцёл, ператварыўся ў руіны. а грабовец сям’і Дадэркаў – у сметнік.Труны былі з яго павыцягнуты, косці параскіданы, і некаторы час, як расказваюць старажылы, дзеці пужалі імі одно аднаго.

 

Запісала Чаплінская Я.Т. са слоў  Шаўчэнка Сцепаніды Зіноўеўны з.в.Літва.

 

Пра “достопримечательность” – славутасці гістарычнага значэння эпохі ВКЛ.

                     - 18-19 в. Помнікі катакомбаў Дэдэрка ў Аборку.   (1740-1829 гг.)

        У 1980 годзе ездзіла ў Аборак, каб пазнаеміцца з дамашнімі ўмовамі сваіх вучняў. Тады ж паказалі мне дзеці руіны касцела, помнік Дадэркам і катакомбы.

       Помнік уразіў мяне мастацкімі вартасцямі. Толькі чытаючы каліграфічную вязь надпісаў, усвядоміла, што жывем на тэрыторыі іменна гэтага Княства. На помніку выява гербу падзеленага на 4-ы часткі, на якіх месяц, лісток канюшыны, лук са стралой і яшчэ штось. Над гербам карона, якую можна было адлюстроўваць толькі асобам, якія мелі заслугі перад дзяржавай.

       Пахаваны тут біскуп (Мінскі, і два чалавека з судзебнай калегіі).

        Надумалася – жылі ў горадзе Вільні, ды ў Мінску, а спачыць захацелі на радзіме. Пашанцавала мне сустрэць жанчыну, якая расказала што ведала. Гэта Косарава Браніслава Чаславаўна. (гэта яе ўнучка загінула трагічна ля цэрквы ў Лапінцах). З яе слоў запісала: “У Аборку быў маентак Дэдэркаў. Старая пані жыла тут да вядомых падзей 1939 года. У верасні гэтага года выехала ў Вільню. Яе (Косаравай) бацька працаваў у гэтым маёнтку.

    Яшчэ расказвала, што ў 1942 годзе Касцел урачыста адзначыў 500-годдзе, значыць заснаваны быў у 1442 годзе. Запомніла гэта, бо ксендз вывесіў плакат з гэтай лічбай (вось што значыць наглядная агітацыя!). Касцел насіў імя святога Роха. Саветы закрылі касцел у 1951 годзе, што вывезлі ў Краснае, што так і прапала. Да сення не могуць знайсці абраза святога Роха.

     Звон ніхто з мясцовых не хацеў знімаць. Прывезлі хлапцоў-шабашнікаў. Катакомбы разбурылі ў 1949 годзе.

     Магу яшчэ дадаць, што пасярэдзіне адлегласці, ад канца (ці пачатку) Палачан да быўшага буракапункта, чуць воддаль ад дарогі (на поўнач) есць сляды земляных інжынерных збудаванняў, (якіх там называлі рэдуты ці як), правільнай геаметрычнай формы насыпы, парослыя дзёрнам. Гэта след вайны, а вось якой 1914 ці 1812 трэба б было школе даследваць.

                                            

  Хутка два гады, як у касцёл быў прызначаны малады ксёндз Сяргей Бараўнёў.     Сёння руіны разабраны і на фундаменце ўстаноўлены крыж-помнік касцёлу, адноўлена магіла загінуўшых падчас Вялікай Айчыннай вайны, “грабовец” сям’і Дадэркаў ачышчаны ад смецця і чакае сваёй чаргі на аднаўленне, могілкі таксама набылі прыстойны выгляд.     

Касцёл “пераехаў” у ранейшы будынак калгаснай канторы. Ксёндз распачаў будоўлю новага касцёла. Святыні, схаваныя у прыхаджан, вярнуліся на сваё мейсца, але абраз святога Роха не захаваўся. Яго намаляваў мясцовы самадзейны мастак  Раман Іванавіч Стужынскі, і зараз абраз займае пачэснае месца ў новым прыгожым касцёле .

Груздава. Храм у гонар рызапалажэння Прасвятой Багародзіцы ў Влахерне.

«Так храм оставленный – все храм,

Кумир поверженный – все бог!»

Цудоўнае выратаванне князя Саковіча пасля яўлення яму абраза маці Божай палажыла пачатак  Груздоўскаму храму. Пасля перанясення касцёла ў Аборак на яго месцы некалькі разоў будавалі храм, быў ён то юніяцкі, то праваслаўны. А той абраз Маці Божай Груздоўскай захаваўся і займае сваё месца ў храме. Пакланіцца ёй едуць са ўсіх канцоў зямлі. Айцец Анатоль і служка царквы Антонаў Сцяпан Рыгоравіч, які, дарэчы, будаваў храм у апошнюю перебудову, расказалі многа выпадкаў цудоўных выратаванняў з дапамогай іконы. Жыватворная крынічка пасля эпідэміі халеры была закапана, бо халерныя могілкі знаходзяцца недалёка ад яе і храма пад больш позьнімі пахаваннямі.

Сёння мы ведаем, што ў 1756 годзе царква будавалася як уніяцкі храм, аб чым сведчаць архіўныя дакументы.

З другой крыніцы вядома, што ўладальнік Груздава Дадэрка на свае сродкі пабудаваў праваслаўную царкву Ражства Багародзіцы ў 1761 годзе. А ў 1871 годзе на месцы разбуранай мураванай уніяцкай  царквы была пабудавана драўляная царква ў гонар Рызапалажэння Прасвятой Багародзіцы ў Влахерне. Груздава належала тады памешчыку Ходзьку. У канцы ХІХ стагоддзя тут працавала царкоўна-прыходская школа.

Царква з’яўляецца помнікам народнага дойлідства з элементамі архітэктуры классіцызму, хаця ярка выражанага стылю ўсё ж не мае. Храм складаецца з бабінца (прамавугольная частка перад малітоўнай залай для “аглашэнных”, жадаючых хрысціцца), малітоўнай залы, алтара і званіцы. Над уваходам на двух слупах размешчаны хоры.

З 1869 года царква была прыпісана да Палачанскай і прыход называўся Груздава-Палачанскім.

Прастольнае свята – 15 ліпеня “Груздаўскае Пятра”. Мусіць, таму ў некаторых крыніцах і ў кнізе Кулагіна “Праваслаўныя храмы на Беларусі” царква памылкова названа  Пятра-Паўлаўскай.

Вось вытрымкі з дакладной запіскі ўпаўнаважанага Савета па справах рускай праваслаўнай царквы пры Маладзечанскім аблвыканкаме Казакова «О праздновании храмового праздника в приходе дер.Груздово Молодечненского района Молодечненской области 15 июля 1954 года»:

«К двум часам дня в дер.Груздово собралось посетителей разного пола и возраста свыше 2000 человек. В церкви находилось до 500 человек, внутри церковной ограды также находилось около 500 человек, а за оградой в разных местах находилось около 1000 человек.  Подвод одиноких и парных находилось около 100, велосипедов, лежащих и прислоненных к ограде церкви, было свыше 100, мотоциклов было свыше 5, а легковая машина БТ 36-97 за церковью подвезла двух женщин с девочкой дошкольного возраста и высадила их, в церкви заметил, что обе женщины и ребенок брали свечи и активно исполняли все религиозные требы.

Службу в церкви возглавил благочинный Маевский и вместе с ним служили все остальные священники… На протяжении всей службы священники выступали с проповедями трижды. Содержание проповедей посвящалось религиозному празднику, нравоучению любви к близким и изливались призывы к вере в Бога и Христа и другая галиматья». (Вось так. Сачылі за ўсім, што адбывалася, а заклік любіць бліжняга называўся – “галиматья”! Чаго ж чакаць ад цяперашняй маралі і чалавечых каштоўнасцей?!).

Урэшце рэшт у 1962 годзе Груздаўская царква была зачынена, а калгас выкарыстаў памяшканне для сховішча мінеральных угнаенняў і выглядала яна так,  як на здымку.       У пачатку 90-х гадоў царкоўная абшчына ў Груздаве  была адноўлена.

На сродкі вернікаў царква адрамантавана.Зноў заняў сваё месца цудадзейны абраз Прасвятой Багародзіцы. Дарога ад Груздава да Яхімоўшчыны, мінаючы стары Аборак, праз новы вядзе ў Палачаны. На здымках Груздоўская царква і цудатворны абраз Маці Божай, які выратаваў ад смерці Андрэя Саковіча у 1433 годзе.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Бекіш Міхаіл Осіпавіч, 1949 года нараджэння:

князя Жигимонта был  замок, где теперь находится хмельное поле в начале деревни Литва. В советские времена остатки фундамента выворачивали колхозные трактора.

По речушке Мураванке, которая течёт из Яхимовщины, проходила граница, которая разделяла замки Свидригайлы и Жигимонта. Был и в Полочанах какой-то замок, фрагменты фундамента и сейчас залегают под жилыми домами железнодорожников,   вблизи  ж.д. станции Полочаны. Чьи это были замки ,сегодня определить не представляется возможным. Никто никогда не рассказывал. Оба замка были разрушены во времена удельных войн. В помощь Полоцким князьям присылал Иван Грозный стрельцов, чтобы побить Литвинов.  С ними вместе пришёл и мой пращур, наёмник, венгр Бекиш бить литовцев, был ранен, здесь его выходили местные жители  д. Литва, там и остался. Мой род пошёл от него. Земельные наделы моего прадеда были около замчища, очевидно штурмовал мой предок этот замок. Полоцкие князья за помощь в войне отдали болото местным жителям и до 1950 года оно было людским. На полочанском болоте местные жители всех окольных деревень имели право рубить лозу и ольху, косить сено, пасти скот, ловить рыбу, охотиться, позже стали копать торф. Из лозового лыка, плели лапти летние для косьбы в сырых болотистых местах, некоторые малоимущие и жили с болота. Река тоже была людской, старое название её было «Берёза» или «Бярэзань». Кто её переименовал в «Березину»,  непонятно, почему и зачем? Вручную производились работы по осушке болота, от Оборка на запад был вырыт ров шириной 6 метров. Старики его называли «Падоўжны роў» а мы в своё время называли «Першай рэчкай». «Другая рэчка» была старая природная  река, нетронутое русло,  «Трэцяя рэчка» - это так называемая Хоўхліца, вытекающая от деревень Хохлово и Мацуковщина. Когда прокопали «Первую речку» и кто – неизвестно. Но она уже была на военных картах 1812 года, на ней проходило моё детство: купались целыми днями всей детской ватагой, ловили рыбу удочками и просто руками, загорали до черноты. Всё время летом проходило около воды, если родители не привлекали к работе.

Старики многое рассказывали о войне 1812 года, то что они слышали от своих родителей, точнее об отступлении «Великой Наполеоновской армии». Как в лютые морозы шли и падали люди сотнями по нашим просёлочным дорогам. Остатки Французской армии прошли и по нашей местности, были в Полочанах. Перед отступающими казаки генерала Платова очищали дорогу, угоняли скот, жгли фураж, нанесли очень ощутимый урон местным крестьянам. Шёл поток отступающих по литовской гребле с Юга на Север, и около деревни Борки на них напали  Платовцы. Много погибло с одной и с другой стороны. О том свидетельствовало кладбище около дороги перед Борками с северной стороны. Отступать приходилось на калядницу, в морозы и завеи. Весной 1813 года, когда сошёл снег, местные магнаты обязали селян свозить и закапывать трупы погибших. Каждые 5 лет из Польши приезжал представитель не знаю какого ведомства, заказывал дубовый крест и устанавливал,  это было до 1939 года. Стоял этот крест на горке ещё после войны сороковых годов. В семидесятые годы на дороги понадобился гравий, и на месте кладбища образовался карьер, вывезли на дороги и кости. Когда я разговаривал со сторожем, который сторожил технику, он мне рассказал, что в верхних слоях песка было огромное количество человеческих костей, нельзя было так поступить дорожникам, а местным властям надо было быть более эрудированными и знать всё о своих территориях. Схоранивали погибших отступающих около дорог, никто не свозил на кладбище. Много безымянных могил было после Напалеоновской войны, теперь это кануло в прошлое. Ещё можно в наших краях услышать историю каменного креста, якобы поставил его Наполеон, приметил место, где клад закопан. Многие этот клад искали, да не нашли.

Гісторыя каменнага крыжа.

      Запісала Чаплінская Я.Т. са слоў Шаучэнка Сцепаніды Зіноўеўны з.в.Літва.

                                                                                                            Зіма 1990 г.

    Аканому сніцца гэты камень: “Перавязі мяне на крыжавыя дарогі.”

Не ўзяў унімання. Сніцца другі раз:”Я цябе прашу, перавязі мяне на крыжавыя дарогі.”

Тады аканом паехаў на балота глядзець таго камня. Рос ен паміж двума дубамі. І ен перавез.

Тады бабы сталі хадзіць да гэтага крыжа ў вялікаю пятніцу. Клалі туды лен, грошы. Жабракі хадзілі, малілісяя, забіралі гэта ўсе.

    У Аборку ксендз сказаў на Роха, каб перавезлі да касцела – будзе большая ахвяра.

    Паехалі яны на конях, паднялі крыж на воз. Не бяруць коні. Ксендз кажа: “Запрагайце валоў”. Паехалі на валах. Валы можа б пацягнулі, людзі не падымуць. Там ён і застаўся.

                     Тая ж Сцепаніда (вечная ей памяць) расказвала:

Як былі французы у тым жа балоце, гаварылі, было закапана было 60 пудоў золата.

Можа ў 1955 годзе прыязджалі французы, шукалі з Тынкевічам ( з Яхімоўшчыны). Стары Тынкевіч вадзіў, паказваў, але не найшлі.

Другая гісторыя крыжа.

Бекіш М.О.

-  В старинные времена люди иногда завещали хоронить себя в облюбованном месте на своей земле. Скорее всего мы имеем такой случай. Каменный крест – это памятник на одинокой могиле. Стоял он около дороги, которая соединяла деревню Полочаны с деревней Лебедево, по которой полочанцы ездили на базар и в магазины, где торговали евреи. До Отечественной войны 1941 года там их было много. Чтобы везло в дороге и на базаре, бросали к кресту мелкую монетку, крестили лоб и ехали дальше. На старых картах времен Отечественной войны 1812 года крест этот был нарисован на опушке леса в трех дубах. В него в верхнюю часть был вделан металлический кованный крест, ( в пятидесятых годах он пропал). Стоял бы он на своем законном месте и по сей день, да время все перекроило по - своему. В 1905 году в Полочаны стали съезжаться люди из России, Украины, Белоруссии. Ставили палатки около деревни, копали землянки под жилье, тысячами людских голосов зашумела наша деревенька. Постройка железной дороги – дело досель невиданное и очень интересное для Полочан. Всякое строительство начинается с земляных работ, премудрость для трудового люда небольшая: бери побольше и кидай подальше. Самые большие участки Молодечно-Лида были насыпаны в обеих горловинах станции Полочаны, много тысяч кубометров земли перевозили тачки и повозки. Ручной труд ценился неплохо. Крестьяне Полочан, Лапинцев, Черепов, Оборка да и всех окольных деревень стали стекаться на стройку. За световой день человек с лопатой получал 3 рубля, с конем и повозкой – 5 рублей, не бедной была Россия. Деньги такие для мужика были большая честь, за 5 копеек в деревне можно было пообедать.

    С северной стороны Полочан был прекрасный лес с дубами, пошел он весь под топор, верхнее строение пути требовало хорошей древесины. Шпалы чесались прямо там, где пилили стволы, остальное шло в огонь. Не было кому позаботиться об одиноком кресте, завалили его на землю, засыпали, так он и пропал, правда, на время. После вырубки леса, раздали крестьянам наделы земли для раскорчевки, на местном наречии это звучит так «драць карчы» и местность эта стала называться «Драница». Получились после раскорчёвки шнуры селян. Одна семья из деревни Кобылки (теперь Зоренька) пахала свой шнур, сломали соху один год, на другой год случай повторился, решили валун выкопать и выкатить. Выкопали и опешили. Что делать? Крест из камня и в верхушке какие-то буквы. Закопать - грех. Оставить на своем наделе – полное неудобство. Решили, что у пана Свинтарецкого  земли много. (Дело это было до 1939 года). Ночью, тихонько погрузили этот памятник на повозку, перевезли к правому рукаву «Черемухова рова» и под большим дубом поставили. Прошло небольшое время, пошли по деревням слухи из земли вырос крест, произошло чудо. Всегда людям хочется чуда и верить в него. Кто помнил об этом кресте, помалкивали, как есть, пусть так и будет. После Католической пасхи в пятницу потянулись к кресту с подношениями люди. Ходят люди дорогой, которую выбирают сами, стали топтать панские посевы. Пану это сильно не понравилось. И опять вопрос. Что делать? С таким вопросом обратился Свинтарецкий к оборковскому ксендзу. Почему не помочь богатому и влиятельному? Пригнали пару волов с волокушами, погрузили и потащили к дороге, но пошел дождь, почва глинистая и парнокопытные стали скользить. До дороги дотащили, скатили. По приказу пана была подана пара лошадей, но время было позднее, паробки устали, повозка пароконная, высокая, не смогли люди погрузить камень. И остался крест до следующего раза. Ничего так долго не существует, как временно сделанное. Стоит и сейчас этот каменный крест около дороги. Карабель Григорий посадил около него липки, сейчас это большие деревья. Когда-то вокруг этого креста была деревенька «Дерновка». При отступлении наполеоновских войск она была сожжена и уничтожена. Остальные деревни остались целыми. Я задался целью прочесть надпись на камне, верхние буквы выбиты тонким стальным резцом, каллиграфия письма грамотного человека, а вот остальное? Буква К очевидно означала имя, следующие Т и Р хорошо видны , следующие буквы можно прочесть, получается Т Р А  Е В Ч   между  В и Ч  буква И , должно быть место после буквы А достаточно, чтобы вместить еще одну или две буквы и получилась бы фамилия  ТРАСКЕВИЧ. Траскевичи на местных землях жили здесь  из покон веков, и земли с северной стороны Полочан покупались и продавались, владельцы менялись. Скорее всего этот старинный памятник принадлежит роду Траскевичей.

                   О восстании 1863 года люди ничего не рассказывали.

Пасля далучэння гэтых зямель да імперскай Расіі вёска Палачаны была ў складзе Ашмянскага павета Віленскай губерніі. У 1866 годзе — цэнтр маёнтка і 66 жыхароў. Але ўжо ў 1880 годзе ў Палачанах насельніцтва павялічылася больш чым удвая і склала 155 жыхароў. Палачаны — цэнтр воласці. Тут знаходзілася валасное ўпраўленне, народнае вучылішча, праваслаўная капліца, піцейны дом, непадалёку вінакурня. У канцы 19 стагоддзя ў Палачанах было 25 двароў, а колькасць насельніцтва павялічылася да 180 чалавек.

Праваслаўная царква пабудавана ў 1899 годзе дбаннем Ашмянскага царкоўнабудаўнічага камітэта. Будынак каменны, на такім жа падмурку. У 1899 годзе за кошт мясцовых сродкаў быў капітальна адрамантаваны. У 1912 годзе сцены і столь былі распісаны свяшчэннымі выявамі. Роспіс зроблены маслянымі фарбамі. Прыход асвечаны ў імя Ражства Прасвятой Багародзіцы. На царкоўнай сядзібе былі дамы для святароў і царкоўных служыцеляў, пабудаваныя на казённыя грошы ў 1893 і 1909 гадах і з'яўляліся ўласнасцю царквы. Царкве належала таксама Груздава-Палачанская царкоўнапрыходская школа.

Паглядзіце, як выглядала вёска Палачаны ў параўнанні з другімі вёскамі сельсавета ў 1900-ым годзе.

У 1900 гадах

деревни

дворов

мужчин

женщин

д. Груздово

20

81

84

Блудово

14

56

49

Сечки

14

57

55

Гаевцы

7

31

44

Хотьма

3

3

3

д. Пузели

21

85

79

Груздовка

8

35

43

Оборок

23

93

100

Лапинцы

24

98

101

Черепы

5

22

20

Полочаны

14

59

71

Кобылки

37

148

154

Пропасти

4

19

14

Схолино

6

25

24

Литва

56

225

198

 

 

Ажывіла вёску чыгуначная станцыя, якая будавалася ў першыя гады XX стагоддзя на лініі Пецярбург-Варшава. Чыгуначныя рабочыя і некаторыя парабкі, сялянская бедната   ў часы рэвалюцыі 1905 - 1907 гадоў аб’ядналіся ў мясцовую падпольную групу РСДРП. Да іх даходзілі і забароненая літаратура, улёткі, газеты. У пашане былі творы Багушэвіча, Цёткі, Коласа, Купалы. Апошні тады працаваў сам у суседняй Яхімоўшчыне. Палачаны яму былі добра знаёмы.

 Бекіш М.О.:

           -Тысячи людей стали съезжаться к Полочанам, шли пешком, ехали на повозках. Ставили палатки, копали землянки, устраивали временное жильё. Начались тяжёлые, но хорошо оплачиваемые земляные работы. Начали строить железную дорогу, Лібава-Роменскую «чыгунку», от Молодечно до Лиды. Из Полочан, Литвы и окольных деревень шли на работы и местные жители. Пришли на строительство и большевики.

   В деревне в 1905-1907 годах действовала большевистская ячейка. В сентябре 1907 года собрались люди смотреть на пышущее паром чудо, страшно дымящееся и бегущее по стальным рельсам. Пошёл обкаточный паровоз.

Через 7 лет началась Империалистическая война, набрали молодых парней и мужиков на войну мирные рельсы стали военными, построили в Полочанах склады оружейные,  патронные и артиллерийские с восточной стороны от станции. Построили госпиталь через дорогу от кладбища. С северной стороны от станции были построены землянки для грузчиков и медперсонала, после войны местные подоставали брёвна с накатника на дрова. Ямки и теперь остались, их называют «Русскими окопами». Ещё дальше в поле были выкопаны глубокие рвы, на дне которых уложили рельсы, их называли тупиками, туда загоняли вагоны для погрузки и разгрузки. Во время военных действий из-под Барановичей привозили раненых, там был фронт. Грузили вагоны снарядами, патронами, винтовками и отправляли обратно на фронт. Стояли и формировались недалеко от станции военные части, обучались и ехали железной дорогой воевать. Местные жители почему-то рассказывали о казаках, о Донских, Кубанских и Черкесских, даже помнили цвет формы и погон, разных казачьих принадлежностей. Много интересного рассказывал Белан Макар Павлович.

  Раненных лечили, как могли, медицина была не та что теперь, от госпиталя на болото, к воде была проложена узкоколейка. Раненых возили на вагонетках мыть. Очень много раненых умирало, кладбище было рядом. Выкапывали братскую могилу, на дно стелили простыни, складывали умерших штабелями, накрывали простынями и так закапывали. Наше Полочанское кладбище в архивах стало называться «Солдатским кладбищем». В 1914 – 1916 годах Полочаны были военным городком. По домам четырёх деревень были расквартированы драгуны, был лётный отряд, аэродром находился между Кораблями и дубровкой, часто на железнодорожной станции останавливался бронепоезд. Об этом свидетельствуют фотографии из коллекции Владимира Лиходедова, помещённые в СБ 23 февраля 2007 года. На православном кладбище есть памятники военным деятелям той поры. Весь этот городок почему-то назывался  «Северной помощью». Местные жители прекрасно уживались с военными, жили, можно сказать, одной большой семьёй. Приходили к солдатским кухням, ели вместе с военными, солдаты никого не обижали, дети проводили возле военных всё своё свободное время, часто получали гостинец – кусок синего сахара, это для детворы было счастьем. В те времена сельская детвора не располагала информацией о конфетах.

Интересная находка, свидетель тех событий,  была сделана Шалимой Борисом Ивановичем на огороде: жетон санитара Всероссийского земского союза, уполномоченного десятой армии.   

 Был у отца старый друг и земляк Змитрук Карташевич, люди называли его торфмейкером. Он заведовал торфяными разработками для спиртзавода, что в Яхимовщине. В 1919 году забрали его на империалистическую войну, а вернулся он домой после 1920 года. Человек – история. Рассказывал про окопную войну 14 –го года, про революцию и установление Советской власти в Питере. Во время гражданской войны воевал на Южных фронтах, форсировал Севаш. Попал в плен к батьке Махно, прослужил у него два месяца, сбежал с другом из России. Служил у Блюхера.

  Когда я вернулся из армии в 1976 году, мне посчастливилось поговорить с этим человеком. Встретились мы на похоронах и сидели рядом на поминках. Поведал он мне историю своей гимнастёрки: «Ведь я, сынок, её с Блюхера снял». Полководец держал перед солдатами речь про новую жизнь, про равенство и братство. А Змитрок возьми ему да и скажи: «Ты, начальник, вон какую рубашку носишь, суконную, а я воюю в нательной рубашке, вот вам и равенство.» Ничего не говоря, снял Блюхер с себя гимнастёрку и отдал солдату, на, мол, носи, у меня ещё одна есть.

  Помню я ту офицерскую гимнастёрку тёмно-зелёного цвета. Всегда по праздникам одевал  дед Змитрук свою реликвию, подпоясывался офицерским ремнём и приходил к моему отцу в гости в Полочаны. Интересно было послушать рассказы о прожитой жизни.. Он слушал Троцкого, Ленина. Вот однажды говорит он отцу: «Знаешь, Бекиш, а ведь недолго продержится власть коммунистов, мы не увидим этого, а все они (показал на меня с братом) это увидят.» Когда пришла перестройка и развалился Советский Союз, часто мы с братом вспоминали этот разговор. Малограмотный, простой крестьянин предвидел, да и не только предвидел, точно знал, что власть большевиков недолговечная. А почему? Долгую жизнь прожил Карташевич. Много повидал.

 Когда умер, положили ему в гроб его самую дорогую реликвию – Блюхеровскую гимнастёрку.

  Ещё опишу одну легендарную личность.  Был такой  Петрусь Павловский, житель деревни Полочаны. Имел две деревенские клички « Тэвус» и  «Анальфабет». Это редкость, а вот одну деревенскую кличку имели многие. Участник Империалистической войны, участник революции, в Гражданскую вернулся домой, не захотев больше воевать, надоело. В царской армии был разведчиком. Рассказывал иногда о  пройденном пути .  Не раз приходилось ему брать языка.   Был награждён тремя Георгиевскими крестами, к четвёртому был представлен, но по случаю революции не пришлось получить золотой крестик. Слушал Ленина, многих ораторов. Когда на кого был злой, ругался, обзывался «анальфабетом.»

Я у него спрашивал: « Дед, где ты слышал такое слово?» Он отвечал: « От Ленина!»

  Меня заинтересовало, что это за слово такое? И  вот, однажды, читая Хемингуэя, о войне в Испании, встретил я слово  «анальфабетос». Посмотрел перевод.   Означало оно -  безграмотный, дурак. Был  Петрусь очень физически сильным человеком.( Стоя на возе, одной рукой длинными двухрожковыми вилами брал, поднимал  и клал на воз сноп жита.) Так что языка в  окопную войну брал один.

  Привёз он домой не богатство, а книги по медицине. Пробовал, читая ту литературу, даже лечить людей, особенно молодых женщин.

После его смерти разошлись те книги, мне не пришлось их видеть.

 Какая-то странная особенность была у таких людей, которые прошли тяжёлый жизненный путь. Они никогда не стремились к богатству. Таким был и Сильванович Лука Антонович, полный Георгиевский кавалер, и люди которые повоевали в Отечественную, были ранены. Кусок Хлеба  есть и слова Богу. Жизнь, здоровье - это счастье, остальное всё прах, так они и говорили.

                                                                                                                  



Comments