Grassen

Grassenfamilie

De grassenfamilie is een van de soortenrijkste plantenfamilies op aarde. Er bestaan ongeveer 8000 soorten. Leden van deze familie komen op alle werelddelen voor. Gras groeit zelfs op Antartica.


Het ontstaan van gras

Tot voor kort ging men er vanuit dat dat gras ca 55 miljoen jaar geleden ontstond. De nieuwste ontdekkingen van  fossielen van dinosaurussen uit het krijt wijzen echter naar 65 miljoen jaar geleden. Aan de bouw van de dinosaurussen en sporen uit hun maag viel af te lijden dat ze gras gegeten hebben.  De grassen zijn ook familie van bamboe en rijst.


Bouw van grassen

Grassen zijn als gras goed herkenbaar: ze hebben een vrij karakteristiek bouwplan. Sommige kenmerken bevinden zich aan de stengel en het blad, andere aan de bloem en aan de bloeiwijze.

Stengel en blad

De stengel is meestal hol tussen de knopen (een verdikking van de stengel). Onder andere mais en de Europese hanenpoot hebben echter een gevulde stengel.

De bladen staan in twee tegenoverstaande rijen ingeplant op de knopen. De bladen zijn lang en smal. In de lengte van het blad lopen vaak ribben. De bladbasis, het eerste deel van het blad, vormt zich kokervormige rond de stengel. Naar boven toe wordt het blad platter. Aan het begin van het blad zitten vaak zachte haartjes.


Aartje

Grassen zijn windbestuivers. Ze gebruiken dus de wind om hun zaden te verspreiden en hebben geen insecten nodig. Daarom zijn hun bloemen klein en onopvallend. Er zijn geen felle kleuren of mooie vormen nodig om insecten te lokken. De bloemblaadjes zijn niet felgekleurd: de bloeiwijze is vaak groenig, bruinig of doorschijnend en vormt veel stuifmeel. Vrij veel mensen vertonen een allergische reactie tegen stuifmeel: hooikoorts.

De aartjes vormen een centraal en kenmerkend onderdeel van de bloeiwijze van grassen. Een aartje kan één of meer bloemen hebben.


 

Bloeiwijze

De aartjes kunnen op verschillende wijzen de bloeiwijze vormen. Die bloeiwijze bevindt zich altijd boven in de plant en vormt het meest kenmerkende onderdeel van de grashalm. Die bloeiwijze bestaat vrijwel altijd uit meer aartjes, maar het kan soms voorkomen dat die maar uit één enkele aartje bestaat.

De aartjes kunnen samen een aar vormen. Een aar wil zeggen dat de aartjes bij elkaar op een rij bovenaan de stengel staan.  Maar ze kunnen ook in een pluim gegroepeerd zijn. Dan ontspringt aan het verlengde van de grasstengel op verschillende punten zijtakjes. Aan deze zijtakjes kunnen de aartjes zitten.


Gras als voedsel

Het blad met al of niet een stukje stengel wordt door grazende dieren gegeten en de zaden vormen zo'n 80% van het voedsel van de mens. Een aanzienlijk deel van de rest van ons voedsel wordt gevormd door de grazende dieren die ook weer van gras afhankelijk zijn. De afhankelijkheid van de grassenfamilie bedraagt zo'n 95% van de menselijke voedselbehoefte. Vegetaties waar grassen in domineren worden graslanden genoemd. Met andere woorden zonder gras zouden mensen niet kunnen overleven op aarde.

Waarom is het begraasde gras zo succesvol? Dat is omdat het zijn investering voornamelijk onder de grond houdt. Het slaat zijn voedselvoorraad in zijn wortels op. De groei ontstaat in een verdikking net boven of net onder de grond. Dit maakt dat het helemaal niet erg is wanneer een grazend dier alle sprietvormige bladeren boven de grond opeet, want het kan binnen korte tijd door uitstoeling weer nieuwe bladeren vormen vanuit de energiereserves in de wortels. Ook een steppebrand deert het gras niet.

Het gras vormt een soort symbiose met de grazende dieren, door een wederzijdse afhankelijkheid: de dieren zijn afhankelijk van het gras, maar het gras ook van de dieren, want die dieren eten niet alleen al het gras op, maar ook de andere planten, die anders hoger zouden groeien dan het gras en het zonlicht zouden wegnemen. Daarbij bemesten ze het gras.

De mens kan geen gras verteren. Hij bezit namelijk geen verteringssappen waarmee hij gras kan afbreken. Planteneters kunnen dit wel, dankzij de aanwezigheid van micro-organismen in hun maag-darmkanaal. Bij herkauwers, zoals de koe, het schaap, de wisent, de bizon en de gnoe vindt deze microbiële vertering plaats in de voormagen . Bij andere planteneters zoals paard en olifant, vindt deze fermentatie plaats in de dikke darm.

De mens eet alleen de zaden van grassen. Die bevatten geen cellulose, maar hoofdzakelijk zetmeel. Soms kunnen de zaden tot wel 20% suiker bevatten, zoals bij suikermais, waarvan de onrijpe zaden als groente gegeten wordt.


Toepassingen van gras

In de vorm van grasvelden wordt gras al eeuwen door de mens gebruikt. Grasvelden dienen uiteenlopende doelen: van decoratie van tuin, (wordt dan gazon genoemd) of park tot het gebruik als sportveld, zoals een voetbalveld. Op de laatste manier komt gras nogal eens in het nieuws, denk hierbij bijvoorbeeld aan de moeizame totstandkoming van een goede grasmat in de Amsterdam ArenA.


Spelt

Spelt is een plant uit de grassenfamilie uit het geslacht Tarwe  Spelt wordt beschouwd als een primitieve tarwesoort. Het is een graansoort die reeds vóór 7000 v.Chr. verbouwd werd.


Geschiedenis 

Archeologische vondsten tonen aan dat deze primitieve graansoorten, zo'n 6000 jaar geleden, verbouwd werden in Perzië, Mesopotamië en Turkije. Circa 5000 v. Chr. verscheen spelt in de Nijldelta, waar in de Egyptische koningsgraven tarwe terugvonden is. Omstreeks dezelfde tijd werd vanuit Azië via de Balkan de akkerbouw naar Midden-Europa gebracht; ook in Zuid-Limburg is bij opgravingen spelt gevonden.  Ook bij Romeinse opgravingen wordt spelt gevonden, onder meer in Voerendaal bij een Romeinse villa. De Romeinen waardeerden spelt vanwege de goede eigenschappen van het speltmeel of bloem. Tot in de middeleeuwen was spelt een wijdverbreide graansoort. Vooral in Zwaben (Bodensee, Federsee) was spelt zeer geliefd. De benedictijnse abdis Hildegard von Bingen schreef in de 12e eeuw dat spelt alles bevat wat de mens nodig heeft om te leven: Spelt maakt deugdelijk bloed, geeft een rein gemoed en de gave van blijmoedigheid.

Na de middeleeuwen werd spelt verdrongen door gewone tarwe, omdat die een hogere opbrengst heeft en niet gepeld hoeft te worden. Spelt is namelijk een bedekte graansoort, maar in tegenstelling tot gerst en rijst zijn de kafjes niet met de korrel vergroeid. Bij deze twee graansoorten worden de korrels tijdens het 'pellen' geraspt. Spelt moet na de oogst gepeld worden om het kaf van het koren te scheiden. Dit pellen gebeurt tussen twee, van zandsteen gemaakte molenstenen, de ligger en de loper. De stenen mogen niet te dicht over elkaar lopen, omdat anders de korrels stuk gemalen worden. De spelt kan ook gepeld worden met een pelmachine. Spelt heeft een brosse aarspil, waardoor gemakkelijk oogstverliezen kunnen optreden.


Weer in opkomst

Bij de biologische landbouw is er belangstelling voor de teelt van spelt omdat het weinig bemesting nodig heeft en een goede resistentie heeft tegen ziekten. De zogenaamde harde korrel heeft een hoog gehalte aan gluten, wat gunstig is bij het bakken van brood. Vanwege dit gluten is spelt niet geschikt voor mensen met allergie tegen gluten. Doordat het graan nauw verwant is aan tarwe is het doorgaans ook niet geschikt voor mensen met tarweallergie. Er is ook kritiek geweest vanuit de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen op de duurzaamheid van spelt als voedingsgrondstof. Spelt heeft aanzienlijk meer landbouwgrond nodig dan moderne tarwesoorten om dezelfde opbrengst te leveren.


Teelt

Spelt stelt minder eisen aan de grond dan tarwe. Spelt moet weinig bemest worden. Spelt wordt gezaaid vanaf begin oktober tot eind oktober op een rijafstand van 13 - 16 cm. Per hectare is aan zaaigraan ongeveer 200 kg ongepelde spelt nodig. De plant wordt ongeveer 130 cm hoog. In de eerste helft van juni komt de plant in aar en begin augustus kan met een maaidorser geoogst worden. Door de brosse aarspil kan gemakkelijk oogstverlies optreden. Onder goede omstandigheden kan een hectare spelt tussen de 4 - 7 ton ongepelde spelt opleveren. Na het pellen blijft 60 - 70 % over, dus 2,4 - 4,9 ton graan.


Speltproducten

Bieren

Een aantal bieren heeft spelt als belangrijkste graansoort. Het wordt onder andere gemaakt door brouwerijen in België en in Nederland. Spelt zorgt voor een bleke kleur en een stevige, frisse en volle smaak.

Andere producten

Speltmeel, speltbloem en speltbrood zijn vaak te verkrijgen bij natuurvoedings- en reformwinkels. Speltmeel en speltbloem zijn ook te verkrijgen in de molenwinkels van korenmolens. Ook steeds meer bakkers bieden minimaal een soort speltbrood aan, en soms speltkoekjes. Van spelt wordt ook macaroni en andere soorten pasta's gemaakt. Met het kaf kunnen kussens worden gevuld.

Gebruik

In recepten kan de genoemde hoeveelheid tarwemeel of bloem door dezelfde hoeveelheid speltmeel of speltbloem worden vervangen. De hele (rijpe) speltkorrel kan ook gebruikt worden bij de warme maaltijd als vervanger van rijst. In Duitsland wordt spelt als Grünkern, dat is de onrijpe gedroogde graankorrel, in onder andere soep gegeten.


Gazon (grasveld)

Een gazon is een veld met kort gemaaid gras, meestal  bij een huis. Een gazon wordt onderhouden, door het regelmatig maaien van het gras, zodat het op een beperkte hoogte blijft en de meeste andere planten geen kans krijgen zich op het gazon te vestigen. De kunst van het aanleggen van gazon is in Engeland ontstaan. Natuurlijke graslanden werden kort gehouden door grote kudden schapen, die de bodem aanstampten en bemestten. 


Oorsprong

In de Tudortijd (1485-1603) was het hebben van een gladgemaaid veld voor balspelen een statussymbool. De Engelsen hielden erg van het houden van spellen zoals rugby, cricket en voetbal.  Een mooi net veld is dan van belang voor het speelplezier. Dus hielden ze hun velden kort gemaaid en werden hier voor het eerst speciale maaiers voor aangezelt. Doordat er heen en weer wordt gemaaid, ontstond het beroemde Engelse streep- of dambordpatroon.

Nu staat vooral in de VS het gazon hoog in aanzien. Terwijl in Engeland gazons vooral op landgoederen werden aangetroffen, zijn de Amerikanen ze ook gaan gebruiken bij hun eigen tuinen. In 2004 bezat dit land 130.000 km² gazon, waaraan jaarlijks 30 miljard dollar wordt besteed.


De juiste plek voor een gazon

Sommige grassen willen bijna overal groeien, maar goede soorten hebben een hekel aan slechte groeiplekken. Men zal rekening moeten houden met schaduwen van bomen en gebouwen. Ook de grondsoort bepaalt in sterke mate de keuze van het soort gras. Een zware en vochtige grond vraagt een ruwere grassoort, dan een lichte, goed gedraineerde grond. Zeer zure of kalkrijke aarde verlangt een speciaal grasmengsel. Een echt mooi gazon krijgt men na een goede grondbewerking. De ideale bodem voor een gazon wordt gevormd door vijf centimeter zand met daarboven dertig centimeter goede rijke aarde op goed afwaterende ondergrond.


De vorm van het gazon

De vorm van een gazon moet passen bij de stijl van de tuin en van het huis. Vierkante en rechthoekige vormen passen bij formele tuinen, maar kunnen saai zijn. Vloeiende en ronde vormen geven een meer natuurlijke en ontspannen indruk. Ovalen en cirkels kunnen heel aantrekkelijk zijn. Een ingewikkelde vorm maakt het maaien moeilijker.


Grassoorten

Veel gebruikt voor het aanleggen van een siergazon is een mengsel van gewoon struisgras en roodzwenkgras. Voor een speelgazon wordt vaak een mengsel van Engels raaigras en roodzwenkgras gebruikt. Eventueel kan bij een speelgazon ook veldbeemdgras toegevoegd worden. Vooral in schaduwplekken zal roodzwenkgras gaan domineren. Bij weinig bemesten en weinig betreden zal roodzwenkgras ook meer naar voren komen. Bij veel belopen zal Engels raaigras en/of veldbeemdgras meer op de voorgrond treden.


Kunstgras

Wie een gazon wil met zeer weinig onderhoud, kan voor kunstgras kiezen, dat op basis van het tapijt tuftprincipe gemaakt wordt.



Wilde grassen aan de waterkant


De Steppen van Mongolië zijn eindeloze graslanden.

De steppen in de lente Sommige andere planten laten tussen de grassen door hun bloemen zien.

De vruchten van verschillende graansoorten.

Van graanzaden wordt brood gemaakt. Tarwe wordt het meest gebruikt omdat de opbrengst van tarwegraan het hoogst is en de zaden makkelijk te malen zijn tot meel.

Een tarweveld


Op de logo's van biermerken staat vaak graan afgebeeld omdat dat het hoofdbestandsdeel is. De vrucht in het midden is hop, een andere plant die voor het maken van bier wordt gebruikt.

Een veld met spelt


De Egyptenaren verbouwden al Spelt

Een molensteen voor spelt moet precies de juiste groeven hebben om het spelt wel te spelten maar niet te pletten.

Spelt graan dat gespelt is. Het kan nu gemalen worden om brood van te maken of los gegeten worden.

maaidorser


Een pak Speltkoekjes

Een net Engels gazon

Een partijtje cricket in de 18e eeuw.
Een siergazon

graszaad voor een speelgazon

Voor wie niet kan wachten op graszaad zijn er graszoden.


Comments