[ΟΠΙΔΟΥ]

Ιστορία επί χάρτου:
Καρφιτσώνοντας μαρτυρίες και γεγονότα στο ανάγλυφο μιας γειτονιάς



Η Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης Δουργουτίου συστάθηκε και λειτούργησε στα πλαίσια του Dourgouti Island Hotel, μιας ενότητας δράσεων στην προσφυγική συνοικία του Νέου Κόσμου – Δουργουτίου, που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της ομάδας παραστατικών τεχνών Όχι Παίζουμε. Σκοπός της ομάδας ήταν η χωρική αποτύπωση της ιστορικής πληροφορίας, η οποία συλλέχθηκε τόσο από την βιβλιογραφική έρευνα της ομάδας όσο και από την συνεργασία της με την Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Δουργουτίου, με απώτερο στόχο την δημιουργία ψηφιακών χαρτών για το Δουργούτι. Η Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης ήταν διεπιστημονική και διατομεακή, αποτελούμενη από ιστορικούς, γεωγράφους, χαρτογράφους, σκηνοθέτες, κατοίκους της γειτονιάς και μέλη της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Δουργουτίου, γεγονός που εκ των πραγμάτων διευκόλυνε αρκετά τις διαδικασίες συλλογής και επεξεργασίας της «πρώτης ύλης» των χαρτών. Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος και με βάση την εμπειρία μας, σημειώνουμε ότι θα ήταν χρήσιμο να υπάρχει στον στενό πυρήνα της Ομάδας Ιστορικής Χαρτογράφησης ένας web developer.

Γιατί «Επί χάρτου»;

Η χωροθέτηση της πληροφορίας, η τοποθέτηση δηλαδή στον πραγματικό χώρο γεγονότων, διηγήσεων ή σημείων αποτελεί σημαντική εργασία που μπορεί να βοηθήσει μελλοντικούς ερευνητές της γειτονιάς. Ωστόσο, στην Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης Δουργουτίου, υπήρξε εξ αρχής ο σκοπός και η φιλοδοξία ο κύριος αποδέκτης των παραγόμενων χαρτών να μην είναι (αποκλειστικά) οι ιστορικοί επιστήμονες, αλλά κυριότερα οι κάτοικοι και οι επισκέπτες της γειτονιάς. Η χαρτογράφηση με την συγκεκριμένη μορφή αποτελεί, από μια άποψη, μια άλλη μορφή εκλαϊκευμένης ιστορίας. Ο χάρτης είναι ένα αντικείμενο για το οποίο έχουμε αναμνήσεις από τα παιδικά μας χρόνια (χάρτης του χαμένου θησαυρού, χάρτες των πειρατών κλπ), αλλά και ένα χρηστικό αντικείμενο που γνωρίζουμε και έχουμε χρησιμοποιήσει όλοι. Με την απεικόνιση της ιστορίας μιας γειτονιάς σε χάρτη, φιλοδοξούμε να δημιουργήσουμε μια άλλη μορφή ιστορικής αφήγησης για την γειτονιά, περισσότερο προσιτή στο ευρύτερο κοινό. Ο χάρτης μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο και για τον κόσμο να περπατήσει την γειτονιά, να συμπληρώσει, να επαληθεύσει, να φανταστεί. Η αποτύπωση της Ιστορίας σε χάρτη μπορεί να συμβάλει στην αλλαγή της αίσθησης που επιλέγει ο επισκέπτης της γειτονιάς να εσωτερικεύσει, καθώς η ιστορική μνήμη και η συσχέτισή της με τον υπαρκτό χώρο μπορεί να βοηθήσει στην αποδέσμευση του τόπο από αρνητικές εμπειρίες, ειδήσεις, φήμες κλπ. Η αλλαγή αυτή στην συνείδηση της γειτονιάς, τόσο από κατοίκους, όσο και από επισκέπτες, μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για ουσιαστική αλλαγή των συνθηκών διαβίωσης και της αντιμετώπισης των απλών, καθημερινών προβλημάτων.

Οι ψηφιακοί χάρτες μπορούν είτε να ενσωματωθούν σε έναν «ιστότοπο γειτονιάς», όπως εν τέλει στο δικό μας παράδειγμα, είτε να υπάρξουν ως αυτόνομος ιστότοπος ή εφαρμογή. Μια κίνηση τέτοιας μορφής, πέρα από τα όσα αναφέρθηκαν, παράλληλα συνεισφέρει στην εξωστρέφεια της γειτονιάς, στην δημιουργία της ταυτότητας της, με ότι παράλληλα οφέλη μπορεί να φέρουν αυτές οι διαδικασίες στους κατοίκους της.

Καρφιτσώνοντας γεγονότα

Η πρώτη φάση της Ιστορικής Χαρτογράφησης έχει τα χαρακτηριστικά της κανονικής ιστορικής έρευνας, καθώς έχει τα χαρακτηριστικά βιβλιογραφικής έρευνας, με αναζήτηση σε δημοσιευμένη και αδημοσίευτη βιβλιογραφία, αρχεία, εφημερίδες, επιστημονικές και φοιτητικές εργασίες. Η βασική της διαφορά με μια αντίστοιχη, αυστηρά επιστημονική προσέγγιση έγκειται στην διατομεακή σύνθεση της ομάδας. Η διαδικασία σχεδιάστηκε με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να εκπονηθεί και από απλούς πολίτες, χωρίς εξειδικευμένες επιστημονικές γνώσης, με την καθοδήγηση ή όχι ιστορικών. Σε αυτό το πρώτο στάδιο, και ίσως πριν την αρχή της συλλογής του υλικού, είναι απαραίτητο να γίνει ο χωρο-χρονικός περιορισμός της έρευνας. Στην περίπτωση του Δουργουτίου, ορίσαμε συγκεκριμένους δρόμους ως «σύνορα» της περιοχής μελέτης, και το 1922 (χρονιά ορόσημο για προσφυγική συνοικία) ως χρονολογία – αρχή της έρευνας.

Μετά την συλλογή του αρχειακού υλικού, αρχίζει η επίπονη διαδικασία της αξιολόγησης του αλλά και της χωροθέτησης του. Σαν Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης, προσπαθήσαμε να τοποθετήσουμε την πληροφορία στο σημείο που ανήκει με την μεγαλύτερη ακρίβεια, κάτι που δεν κατέστη δυνατό για το σύνολο του συλλεγμένου και εξεργασμένου ιστορικού υλικού, καθώς υπήρχαν αρκετές ενδιαφέρουσες ιστορίες να διηγηθούμε, οι οποίες δεν μπορούν να ταυτιστούν χωρικά, όχι τόσο λόγω ελλειπούς πληροφόρησης, όσο λόγο της ίδιας τους της φύσης (όπως, λόγου χάρη, ένα απόσπασμα από ένα λογοτεχνικό έργο, που εκ των πραγμάτων δεν ταυτίζεται απόλυτα με τον πραγματικό χώρο). Σε αυτές τις περιπτώσεις, αποφασίσαμε να δράσουμε δημιουργικά, βρίσκοντας τόπους στο παρόν που μπορούσαν να φιλοξενήσουν και να δώσουν υπόσταση σε τέτοιου είδους πληροφορίες.

Σχετικά με την αναπαράσταση της πληροφορίας στον χώρο του χάρτη, δοκιμάσαμε διάφορους τρόπους γραφιστικής απεικόνισης και διάφορα μέσα, όπως κείμενο, εικόνα, βίντεο, ήχο, καθώς και συνδυασμούς των εποπτικών μέσων, καθώς στόχος μας ήταν, πέρα από την μετάδοσης της πληροφορίας, το αποτέλεσμα να είναι καλαίσθητο, φιλικό προς τον χρήστη και προσιτό για τον μέσο επισκέπτη (πραγματικό ή ηλεκτρονικό) της γειτονιάς. Κομβικής σημασίας σημεία σε αυτό το στάδιο αποτελεί ή όσο το δυνατόν εγκαιρότερη απόφαση για την μορφή των χαρτών (από γραφιστική μορφολογική άποψη), καθώς και το ζήτημα των πνευματικών δικαιωμάτων. Πέρα από το ζήτημα της επιστημονικής και ερευνητικής δεοντολογίας, που μας υποχρεώνει να είμαστε λεπτομερείς όσον αφορά τις πηγές, υπάρχουν τεκμήρια (ιδιαίτερα αρχεία video ή ήχου), των οποίων η αναπαραγωγή, ιδιαίτερα μέσω διαδικτύου, απαγορεύεται μέσω διαδικτύου. Σε αυτό το στάδιο, ίσως είναι καλό ένα άτομο της Ομάδας Χαρτογράφησης να λάβει τον ρόλο του «ερευνητή πνευματικών δικαιωμάτων», ελέγχοντας τι μπορεί να αναπαραχθεί και τι όχι, εξασφαλίζοντας τις σχετικές άδειες και φροντίζοντας για την ακρίβεια των βιβλιογραφικών και φωτογραφικών πηγών. Καρφιτσώνοντας τις ιστορικές πληροφορίες στο χάρτη, μια από τις προκλήσεις που αντιμετωπίσαμε είναι τα στοιχεία της γειτονιάς που έχουν αλλοιωθεί με την πάροδο του χρόνου (κατεδαφίσεις, ρυμοτομήσεις κλπ). Ειδικά σε ό,τι αφορά το Δουργούτι, το ανάγλυφο της γειτονιάς έχει αλλάξει τόσο δραματικά που εκτός συγκεκριμένων εξαιρέσεων δε θυμίζει σε τίποτα την αρχική μορφή της γειτονιάς. Επιλέξαμε συνειδητά να χρησιμοποιήσουμε την τωρινή μορφή της γειτονιάς, μιας και σκοπός μας είναι να ταυτιστεί με τον χάρτη ο σύγχρονος χρήστης, κάτοικος, επισκέπτης της γειτονιάς Καρφιτσώνοντας μαρτυρίες

Η συνεργασία με την Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Δουργουτίου και η πρόσβαση που είχαμε στο πρωτογενές υλικό που είχε συλλέξει (συνεντεύξεις) αποδείχθηκε καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξη και την μορφή των χαρτών. Αρχικά, μέσω της αλληλεπίδρασης με την ΟΠΙΔΟΥ μπορέσαμε να εμπλουτίσουμε τους χάρτες με πληροφορίες και υλικό στο οποίο διαφορετικά δε θα είχαμε πρόσβαση. Αυτός ο παράγοντας αφορά την ίδια την φύση της Προφορικής Ιστορίας, τα γεγονότα και τις μαρτυρίες στις οποίες δίνει έμφαση, οι αφηγητές στους οποίους δίνει φωνή, και τα ιδιαίτερου χαρακτήρα τεκμήρια τα οποία συλλέγει, τα οποία αποδείχθηκαν πολύ χρήσιμα και πλήρως αξιοποιήσιμα για το εγχείρημά μας. Ακόμα, οι συνεντεύξεις της ΟΠΙΔΟΥ βοήθησαν την Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης στην επαλήθευση τόπων και τοποσήμων που συνήθως δεν απασχολούν την «επίσημη» ιστορίας, όπως για παράδειγμα την θέση και την μορφή καφενείων, πάρκων, σχολείων, σπιτιών κλπ. Η συνολική «από τα κάτω» προσέγγιση της προφορικής ιστορίας μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ομοιάζει αρκετά με την αντίστοιχη προσέγγιση που κι εμείς ακολουθήσαμε. Η ιστορική χαρτογράφηση μιας γειτονιάς στην οποία έχουν δραστηριοποιηθεί ομάδες προφορικής ιστορίας είναι ευκολότερη υπόθεση, τόσο γιατί καθίσταται ευκολότερη η επαλήθευση στοιχείων και γεγονότων, όσο και γιατί από τις μαρτυρίες αυτές καθ’αυτές μπορούν να προκύψουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες χαρτογραφήσεις. Ακόμα σημαντικότερο, μια ομάδα προφορικής ιστορίας μπορεί οπωσδήποτε να αποτελέσει «φυτώριο» μελών για μια αντίστοιχη Ομάδα Ιστορικής Χαρτογράφησης.

Τι σχεδιάστηκε τελικά στο Δουργούτι;

Η ενασχόλησή μας με την ιστορική χαρτογράφηση του Δουργουτίου ξεκίνησε τον Οκτώβριο – Νοέμβριο του 2014, για να ολοκληρωθεί ουσιαστικά την αρχή του καλοκαιριού του 2015. Το χρονικό διάστημα που δαπανήθηκε θα μπορούσε να είναι μικρότερο, αλλά αυτό θα απαιτούσε εντατικότερους ρυθμούς εργασίας.

Λόγω του περιορισμένου χώρου της γειτονιάς, αλλά και των πολλών πληροφοριών, χωρίσαμε το υλικό μας σε 4 θεματικές ενότητες, προκειμένου να μην καταλήξουμε σε χάρτη που θα είχε δυσκολίες στην ανάγνωσή του. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην διαδικασία της συλλογής των πληροφοριών η δουλειά ήταν περισσότερο συλλογική, η επιμέλεια κάθε ενότητες αποφασίστηκε να γίνει ατομικά, από ένα άτομο για κάθε ενότητα. Οι ενότητες αυτές ήταν οι ακόλουθες:

α) Δουργούτι και Τέχνη
β) Δουργούτι και Πολιτική
γ) Καθημερινότητα στο Δουργούτι
δ) Κοινωνική στέγαση στο Δουργούτι

Από αυτές τις θεματικές ενότητες, δύο ολοκληρωμένοι χάρτες έχουν ήδη ανέβει στον ιστότοπο http://www.dourgouti.gr/, τον οποίο επιμελείται το Dourgouti Island Hotel. Λόγω της πληθώρας των σημείων ενδιαφέροντος σε κάθε θεματικό χάρτη και των σχεδιαστικών περιορισμών του, υπάρχει «απόθεμα» επιμελημένων πληροφοριών, ώστε οι χάρτες να μπορούν να ανανεώνονται ανά τακτά χρονικά διαστήματα, προκειμένου να διατηρούν το ενδιαφέρον τους.

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας της ιστορικής χαρτογράφησης, μας προσέγγισαν οι Clio Muse. Η εφαρμογή Clio Muse έχει επίσης χαρτογραφική λογική και διηγείται ενδιαφέρουσες και διαφορετικές ιστορίες για εκθέματα μουσείων. Καρπός την συνεργασίας μας είναι μια ψηφιακή βόλτα στο Δουργούτι, η οποία βασίζεται στο υλικό της ιστορικής χαρτογράφησης και βρίσκεται εδώ: http://cliomuseapp.com/new/travelling-in-dourgouti/ Κατά τη διάρκεια της ενασχόλησής μας με την γειτονιά, υπήρξε έντονος προβληματισμός σχετικά με την διατήρηση του site, των χαρτών αλλά και του υπάρχοντος αρχείου που πρόεκυψε, ζήτημα που δεν έχει ακόμα δυστυχώς λυθεί. Θεωρήσαμε και θεωρούμε ότι η ιδανική συνέχεια ενός τέτοιου εγχειρήματος μπορεί να έρθει πλέον μόνο από το ενδιαφέρον της ίδιας της γειτονιάς για τη διατήρηση, την ανανέωση και την επέκταση των χαρτών και του αρχείου.