ARTYKUŁY‎ > ‎INNE‎ > ‎

ISLAM A NIEWOLNICTWO


Islam and Slavery, przekład: Iman

Religii islamu często zarzucano bycie systemem, który zaprowadził i zalegalizował niewolnictwo jako system społeczny, i stąd też, oskarżano islam o łamanie pierwszej zasady ludzkiej wolności. Takie wyobrażenie sugeruje, z jednej strony, brak poprawnego rozumienia ducha i praw islamu, a z drugiej, wskazuje na nieznajomość wszystkich systemów społecznych, które dominowały przed powstaniem islamu.

Od samego początku należy stwierdzić, że islam nie zapoczątkował systemu społecznego zwanego niewolnictwem. Islam nie był jedynym porządkiem społecznym i duchowym, jaki widział świat. Poprzedziło go mnóstwo systemów religijnych i nie-religijnych, które zaprowadziły i praktykowały niewolnictwo. Niewolnictwo istniało wszędzie i w wielu ekstremalnych formach przed zaistnieniem islamu.

Greccy filozofowie uważali, że niewolnictwo jest stanem naturalnym; bo z natury, mówili, niektórzy rodzą się niewolnikami, a inni rodzą się, by być wolnymi i panami. Judaizm i chrześcijaństwo również praktykowały niewolnictwo. Ściśle mówiąc, było ono systemem, od którego zależała gospodarka wielu narodów.

Nie byłoby zatem rzeczą mądrą, by jakikolwiek reformator próbował obalić niewolnictwo od razu, za jednym zamachem, bo w przeciwnym wypadku spotkałby się z ostrym sprzeciwem i brakiem posłuszeństwa ze strony społeczeństwa. Mądrym i skutecznym posunięciem było zatem, z jednej strony, uznać niewolnictwo w jakiś sposób i ograniczać jego źródła, a z drugiej - otworzyć szeroko bramy, przez które niewolnicy mogli uciec z niewoli. Właśnie taki mądry sposób postępowania przyjęła religia islamu.

Można więc powiedzieć, że islam uznał niewolnictwo, bynajmniej nie namawiając człowieka do posiadania niewolników, tylko akceptując tym samym system, który już wcześniej istniał. Niewolnictwo został zaakceptowane na pewnych warunkach i z pewnymi ograniczeniami; mówię ‘tym samym’, gdyż islamskie uznanie niewolnictwa było pośrednie, a dopełniło się poprzez wymagania, jakie islam nałożył na niewolnictwo. To właśnie doprowadziło do uznania niewolnictwa w sposób, który następnie, na dłuższą metę, miał doprowadzić do jego zniesienia. Mądrość takiej polityki jest oczywista, gdyż osiągnęła ona swój cel, nie dając odczuć społeczeństwu gwałtownej zmiany w systemie społecznym; dała również szansę ludzkości na przejście z jednego stanu rzeczy do drugiego; w ten sposób stała się rodzajem stopniowego i pokojowego rozwiązania, łatwego do zaakceptowania i łatwego do osiągnięcia.

Przed i w trakcie powstawania islamu, drogi, jakimi można było nabyć niewolników, były liczne. Wystarczy sięgnąć po jakiś znany podręcznik do socjologii, by dowiedzieć się, jak wielka była ich liczba: w przypadku popełnienia określonego typu zbrodni, z człowieka czyniono niewolnika; jeśli się zadłużył i nie mógł spłacić długu, czyniono z niego niewolnika; jeśli człowiek był biedny, mógł sprzedać siebie lub jedno lub więcej spośród swych dzieci, i w ten sposób stawali się niewolnikami; jeńcy wojenni – zarówno cywile jak i obcokrajowcy stawali się niewolnikami; i ci, którzy zostali wzięci jako łup stawali się niewolnikami. Takie środki były wystarczające, by liczba niewolników rosła z każdym dniem; a w niektórych krajach niewolnicy przewyższali liczebnie ludzi wolnych.

Jednakże islam ograniczył drogi niewolnictwa i odrzucił je wszystkie poza dwiema, które podtrzymał, ale na pewnych warunkach: niewolnictwo na drodze dziedziczenia i niewolnictwo na drodze wojny. Aczkolwiek warunki nałożone na te typy niewolnictwa doprowadziły do jego zniesienia. Jednym z warunków pierwszego rodzaju niewolnictwa (na drodze dziedziczenia) były, iż ojciec dziecka niewolnicy nie był jej panem, a jeśli tak było, wtedy dziecko stawało się automatycznie człowiekiem wolnym, a niewolnica nie mogła być sprzedana lub przekazana w inne ręce, aż do śmierci jej właściciela, po której stawała się całkowicie wolna. Warunek ten wystarczył, by wyzwolić wielką liczbę ówczesnych i potencjalnych niewolników; i nie wolno nam zapomnieć, że wielu uczonych i przywódców we wczesnej epoce islamu było synami niewolnic, które zyskały sobie wolność poprzez urodzenie synów właściciela.

Warunki ograniczające niewolnictwo na drodze wojennej, można pokrótce opisać w ten sposób: po pierwsze nie może to być wojna prowadzona przez muzułmanów przeciwko muzułmanom; jeśli muzułmanie walczą ze sobą, jeńcy obydwu stron nie mogą stać się niewolnikami. Po drugie, wojna nie może być wojną nielegalną: musi być ogłoszona dla Sprawy Allāha. Podsumowując, islam nałożył na niewolnictwo na drodze wojny wiele warunków, które miały doprowadzić do stopniowego zmniejszania niewolnictwa, jeśli nie całkowitego zniesienia.

Faktem historycznym jest, że przed islamem istniała tylko jedna droga do wyzwolenia niewolnika i była to wola właściciela: lecz właściciel, w wielu przypadkach, nie był całkowicie wolny, by uwolnić niewolnika. Przed tym musiał wykonać pewne prawne i religijne zadania, które nie były łatwe; i czasem karany był grzywną za pogwałcenie zasad dobra społecznego. Wszelkie wysiłki i pragnienia wyzwolenia niewolników były w rzeczywistości poddane zniechęceniu. Jest to całkowicie sprzeczne z duchem i prawami islamu, bo religia ta otworzyła wiele bram, przez które niewolnicy mogli uciec i uzyskać wolność, i otworzyła te bramy na całą szerokość, i w żaden sposób nie odciągano właścicieli od wyzwalania niewolników. Co więcej, islam uznał akt wyzwolenia niewolnika za jeden z najlepszych uczynków, poprzez który człowiek zdobywa sobie wieczne szczęście, bo jedną z dróg, na której człowiek bezpiecznie omija wszelkie przeszkody

{... jest uwolnienie niewolnika lub nakarmienie w dniu głodu sieroty spośród krewnych lub biedaka znajdującego się w nędzy. A także - być spośród tych, którzy wierzą, zachęcają się wzajemnie do cierpliwości, zachęcają się wzajemnie do miłosierdzia. Ci - to towarzysze prawicy.} [Koran, 90:12-17]

Nie prawdą jest zatem mówić, że islam ustanowił lub był odpowiedzialny za ustanowienie niewolnictwa; właściwym jest stwierdzić, że była to pierwsza religia, która podjęła kroki potrzebne do jego zniesienia. Z powyższego wynika, że wszystkie rodzaje wolności, którymi cieszą się i o które walczą dziś nowożytne społeczeństwa, zostały całkowicie objęte i zrealizowane przez religię islamu, na długo przed powstaniem nowożytnych państw.

Natura islamu jest całkowicie demokratyczna; uznaje on wolność jednostki i wolność publiczną; szanuje wolność myśli; zabezpiecza wszystkich tych, którzy wierzą we władze; drwi z tych, którzy nie używają swego rozum i intelektu; zabrania przymusu, jeśli chodzi o wiarę i nie nawołuje do niczego więcej, jak do rozumowania i łagodnego nawoływania. Gdyby pozostawiono go samemu sobie, nigdy nie podniesionoby jednej ręki na niewiernego. Lecz nie jest winą islamu, że musi się bronić i używać tej samej broni, którą jest atakowany.

W islamie ludzie nie są traktowani jak pionki, którymi można kierować, zmuszać je i uważać za niezawodne; mają prawa, które są dużo większe niż prawa świeckie, a przede wszystkim mają prawo być osobami, które się liczą, które mają coś do powiedzenia w sposobie, w jaki chcą, by nimi rządzono, które tworzą związki, które darzą szacunkiem siebie i swoich ludzi, co tłumaczy ich istnienie.

[Streszczone za : "The Essence of Faith in Islam", A. D. Ajijola]
Comments