Jazy i śluzy

Wrocław - Jazy i Śluzy - Mapa Wrocławskiego Węzła Wodnego
autor: Małgorzata Książkiewicz

Jaz

Jaz to konstrukcja piętrząca wodę, by utrzymać stały poziom wody w rzece. Dlatego statki i barki mogą swobodnie płynąć i nie osiąść na mieliźnie. Jazy pozwalają również regulować ilość wody w korycie rzeki w razie powodzi. 
Wrocławskie jazy zaczęto budować już w XVI wieku (jaz Szczytniki). Miał za zadanie skierować większą ilość wody w stronę centrum miasta. Dzięki temu zapewniono ciągłą drożność drogi wodnej. Po 1945 roku jazy miały konstrukcję kozłowo-iglicową, tzn. wodę zatrzymywano za pomocą iglic (drewnianych drągów o średnicy około 10-15 cm), które ustawiano gęsto w specjalnym stelażu w poprzek koryta rzeki. Stefan Kowalczyk, długoletni pracownik stopnia wodnego Bartoszowice, wspomina jak wyglądała praca przy ustawianiu iglic:
(… )Położyć i postawić taki jaz, to był problem. Koło bramy, koło portierni, stoi „pies”, to jest taki wózek na czterech kółkach i z jednym dużym kołem u góry. Służył on do stawiania jazu. Jaz miał sto dwadzieścia metrów i składał się ze złączonych ze sobą kozłów jazowych. Jak się podciągnęło jeden taki kozioł, to szedł drugi, a za nim kolejne. A później łapało się łańcuch, przypinało do liny i korbami… dawaj! Potrzebnych było wielu ludzi żeby postawić ten jaz. Tam było zawsze sześciu ludzi. Jak się go stawiało i uszczelniało, to już była cała zmiana, bo było przy tym dużo roboty. Musiałem patrzeć na to i uważać na BHP, to było bardzo ważne.
Wrocławskie jazy (do zaznaczenia na dołączonej mapie):
  • Jaz Bartoszowice
  • Jaz Opatowice
  • Jaz Zacisze
  • Jaz Szczytniki
  • Jaz Psie Pole
  • Jaz Różanka
  • Jazy Macieja
  • Jaz Klary
  • Jazy przy elektrowniach wodnych
  • Jaz Rędzin

Plan konstrukcyjny jazu Rędzin. 
Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Przygotowanie do składania jazu Różanka.
FOMT

Jaz Bartoszowice.
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu

Jaz Opatowice. Archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu.
Fot: Z. Łabędzki 
– 12.11.1983


Jaz Psie Pole.
FOMT


Jaz Rędzin.
Archiwum Mariana Mokwy

Składanie jazu Różanka.
Zbiory Prywatne Janusza Fąfary

Śluza

Śluza żeglugowa to budowla hydrotechniczna mająca na celu umożliwienie pokonania różnicy poziomów wody na rzece przez jednostki pływające. Składa się ona się z komory i dwóch par wrót. Działanie śluzy polega na tym, że statek wpływa przez jedną parę wrót do komory, która następnie zostaje szczelnie zamknięta. Potem, w zależności od potrzeby, poziom wody w komorze zostaje podniesiony lub obniżony. Po wyrównaniu się poziomów w komorze i w kanale wylotowym wrota zostają otwarte i statek może płynąć dalej.
Pierwsze śluzy powstawały w XVII w. jako konstrukcje drewniane. W XVIII w. wykorzystywano już cegły i kamień. Najstarsze tego typu konstrukcje we Wrocławiu to śluzy Piaskowa i Mieszczańska, a najdłuższe – Rędzin I i Rędzin II. Śluza Różanka, dzięki systemowi zamykania górnych wrót za pomocą tzw. segmentu opuszczanego pionowo, jest unikatowym obiektem w skali kraju.
Na obszarze Wrocławskiego Węzła Wodnego znajduje się 10 śluz:
  • Śluza Bartoszowice 
  • Śluza Opatowice
  • Śluza Zacisze
  • Śluza Różanka
  • Śluza Miejska
  • Śluza Szczytniki
  • Śluza Piaskowa
  • Śluza Mieszczańska
  • Śluza Rędzin I
  • Śluza Rędzin II
Rędzin, Śluza nr 1 na Odrze (1919 r.) – plany konstrukcyjne. 
Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Pociąg holowniczy podczas opuszczania wody w śluzie. 
FOMT

Cumowanie w śluzie przy „niskiej wodzie”.
Zbiory Prywatne Janusza Fąfary.

Wyjazd pociągu holowniczego z komory śluzowej. Syn, pod czujnym okiem ojca, uczy się trudnej sztuki obsługi holu.
Zbiory Prywatne Janusza Fąfary.

Wciąganie barek do komory śluzowej (Wrocław– Rędziny).
Zbiory Prywatne Janusza Fąfary.

Wyjście barki ze śluzy Różanka.
FOMT

Widok na wrota dolne śluzy Opatowice przed 1945. W tle widoczny tzw. most Wysokich Masztów.
 
Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu.
Comments