O DIVINO SAINETE de Curros Enriquez

INTRODUCIÓN

 

CANTO I

CANTO II

CANTO III

CANTO IV

CANTO V

CANTO VI

CANTO VII

CANTO VIII

 

INTRODUCCIÓN 

Á mocedade gallega
O Autor

Sinto no peito us afogos
que parece que mo morden
sete ducias de cans dogos.

Dis que son remordementos
dos meus pecados a miles,
das miñas culpas a centos.

Culpas de home mal cristiano,
pecados de herexe, tales
que non lies val zuruxano.

Pra me curar bebín ágoas,
pisei herbas, recei tríos,
biquei Santos, vertín bágoas,

Non hai festa ou romaría
onde empanado non fose.
¡Nunca topei milloría!

Pra me librar deste estrago
fun ver o Cristo de Ourense,
tomei a manta en Santiago.

Quedei de noite ó recio,
coséronme os Evanxelios,
solagáronme no río...

¡Prós males de que eu me doio,
dicen os que ben o saben
que hai un curandeiro sóio!

O curandeiro está en Roma
Vou ver se me da saúde...
Vou ver se o pulso me toma.

Xa miña nai mo decía:
"¿Onde has de ir, boi que non aras
senón á cortaduría?

"Tanto saber traite cegó;
mais, ou morres condanado,
ou tes que volver ó rego.

"Olla que o tempiño foxe,
i é ben pra mañán non gardes
o que poidas facer hoxe.

"Que a morte non nos avisa,
e se ha levarnos cubertos,
que non nos colla en camisa".

¡Tina de ser! ¡Diolo quixo!
¡El, que criou dun arroto
todas as cousas, sin lixo!

Nunca outra tal se ha de veré:
¡Curros camino de Roma
entoando o Miserere!

¿Pero hei ser sempre un brasfemo,
un xudío, un relaxado,
de Dios azoute? ¡Ora o demo!...

¿Quen, necesitado délas,
non merca saúde e groria
por unhas cantas cadelas?

Todo vai caro na vida;
a groria é que anda barata
como a sardiña manida.

Certa literata fea
mercouna dando a Aristarco
un bico tras dunha cea.

A un usureiro con sorte
custoulle... perdoar inxurias...
ñas boqueadas da morte;

¡I é que neste tempo infame
a Crítica anda saída
i os santos morren de fame!

O inferno a min non me atrapa:
cómpreme unha pouca groria
e voulla comprar ó Papa.

É un viaxe de recreo.
¿Quen folga de vir comigo
de León XIII ó xubileo?

Connosco irán moitas xentes:
abades, monxas, beatas...
¡Xuro a Dios que hemos de ir quentes!

¡Que rosario, compañeiros,
de contas de amancebadas
con deces de putañeiros!

***

Mais todos van compunxidos,
todos como eu apenados,
chorosos i arrepentidos.

¡Milagre santo e profundo,
fillo do nobre deseo
de ver a Dios... e ver mundo!

Como xa a gracia non baixa,
non hai modo de ir pró ceo
se o tren non nos fai rebaixa.

Esa rebaixa está feita.
¡Tolo de quen pra salvarse
tal ocasión no aproveita!

Mentres o camiño dura
hei de vos cantar cantares
dunha non vista hermosura

***

Triadas, miñas triadas,
que levades os tres fíos
das frechas envenenadas:

Miñas triadas valentes,
¡rachade os aires fungando
como fungan as serpentes!

Ladrade, mordede, ride:
onde haxa virtú, bicade;
onde haxa vicio, feride.


CANTO I

Era o Nadal: noite fría
iba pechando entre nubes
que un vento forte tanguía.

Desertas prazas e rúas,
Madrí estremélase todo
do Norte ás ráfagas crúas.

No meu capote embrullado
eu iba, cal sempre, triste,
por longa estrada enfiado.

Pensando coa testa ó peito
naqueles que nesta noite
non teñen lume nin leito,

Cando, na inmensa negrura
de sombra que me envolvía
como nunha sepoltura,

Escoitei mainiño e quedo
grave romor de parola
que me arripiou de medo.

"¡Ai do que busca a verdade
da fe co candil mortizo,
que nunca deu craridade!"

"¡Aido que en sombras camiña!
¡Ai do que quer facer caldo
e non ten unto e fariña!"

"¡Ai do que as festas condena,
e quer millorar as xentes
fuxindo delas con pena!"

Asi unha voz me dicía,
que un longo, invisible coro
lentamente repetía.

Era un coro resoante,
como un piñar que removen
as témporas do levante;

Coro en que hai xordos queixidos,
estralos de gallas secas
e de corazós partidos;

Afagos de suaves brisas,
berros de gorxas abertas,
notas de afogadas risas.

De forte facendo gala,
erguín a testa soberbo
e perguntei: -"¿Quen me fala?"

I avoz tornou: -"Non cho digo
se antes sobre a cruz non xuras
ir, onde eu vaia, comigo".

-"Xurado está, se é por eso,
que hoxe por xurar en falso
a ninguén che levan preso".

Así falei; voz extraña
berrou neste medio tempo:
" ¡ Adiante a Santa Compaña!"

E us brincando, outros ausortos,
mirei pasar en ringleira
unha procesión de mortos,

E sentín nas pedras duras
ruxir de zocos, sandalias
e talares vesteduras.

Da procesión marcha diante
o que falara primeiro
e detrás un redobrante.

De tempo en tempo parando,
¡racataprán! -xordamente-
¡racataprán! -vai dobrando.

De insana curiosidade
levado, seguín ós mortos
pola densa escuridade,

E fomos con paso incerto
da ancha gándara arcosa
atravesando o deserto.

Alá lonxe, fulgurantes,
asomellando dous soles
fixos e parpadexantes,

Relocían no hourizonte
dous discos roxos, que finxen
os ollos dun mastodonte.

-" ¿Onde esta xente me leva?'',
pensaba eu, indo ás palpadas
polo camino de treba.

"¿Volvereime tolo agora,
ou pillaríanme as bruxas?...
¡San Silvestre!, ¡meigas fóra!"

I o tambor que ó par levaba:
¡racataprán! -solasmentes
¡racataprán! -contestaba.


***

De pronto parouse o coro,
volveuse pra min o guía
i acenoume con decoro.

Detiven entón a pranta
e topeime a campo aberto
nunha pranura que espanta.

Diante de min, encurvado
sobre unha caxata, un vello
da pelresía tocado,

Ollábame fito a fito
cos seus grandes olios de aguia,
dun cristicismo infinito.

Coroza viste e monteira;
de sol é feita a súa cara,
de lúa súa cabeleira,

E ten nos beizos gallegos
as sexipedalia verba
dos grandes tráxicos griegos.

-"Mortal que hastra aqui chegache
con ánemo forte e rixo,
comprindo o que me xurache,

"Se o teu arroxo non mente,
e como eres de arriscado
eres de agudo e prudente;

Ti, que buscas sin paría,
consolos prós disgraciados
e prás almas alegría;

"Ti, meu coitado San Bode
de escepticismo repreto,
que quere creer... e non pode;

"Ti, que ves nun mesmo día
nacer Dios e caer morto
de inania canto Dios cría...

"I a expricarte non acertas
deses contrastes as causas,
pra ti entre sombras cobertas;

"Disponte, que vou levarte
onde todos os misterios
han deixar de atormentarte,

"I onde, da razón coa axuda,
non máis che estrocen a ialma
os negros dentes da duda".

***

I esto dito, o bon do vello
calouse, e extendendo o brazo
mentres me fita de esguello,

Mostroume foncha, sonora,
detrás del borbolletando,
xigante locomotora.

Rubindo estonces, con modos,
dos sete vagós que leva
ó derradeiro de todos,

Tendeume a mau de contado,
fíxome entrar e mandoume
que me asentase ó seu lado.

Cal can que obedece ó dono
senteime e vinme entre xentes
que topenexan co sonó.

Alá fóra, no entretanto,
erguidas as maus pró ceo,
os mortos en doce canto:

-"¡ Decote honorado sea
o vello vate -cramaban-,
que os patrios eidos recrea!

"Téñao Dios no seu agrado;
e pois vai por lan a Roma,
¡ que non torne trasquiado!...

"¡Groria a Añón! -en altas preces,
¡groria a Añón! -berraron todos;
¡groria a Añón!" -por catro veces;

E todos de novo oíndo,
o ¡racataprán! da caixa,
¡racataprán! -fóronse indo.

***

Pegou de súpeto un pulo
o tren, e con movimiento
primeiramente de arrulo,

E logo con desatados
epilépticos esforzos
de tigres encadeados,

Comenzamos a xornada,
mentres no ceo rompe a lúa
a rir nunha carcaxada.


CANTO II

-¡Mestre Farruco!... ¿El é certo?
¿Ti aquí? ¡Nunca Dios me dera!
¿Estou soñando ou desperto?

-Ignórasme, ¿no é verdade?
Trátannos tan porcamente
por esa inmortalidade...

I eso que, dendes que rouco
de cantar, morrín de fame,
funme repoñendo un pouco.

-¿De fame? -Sí, meu querido.
-¿Ti, autor dos Himnos a Patria
como outros non teño lido?

-Foi trance un pouquiño forte;
pero, queiras que non queiras,
ti non has ter millor morte...-

Tal foi o noso saúdo.
Añón sorriu tristemente
i eu quedei pasmado e mudo.

Volto ó fin do meu espanto:
-Mestre-dixen-, ¿por que causa
da sorte te laias tanto?

Se tan mal che foi na vida
que un ben tepache morrendo,
¿querías paz máis comprida?

-¡Ogallá se me deixara
nesa paz dormir decote,
que estonces non me queixara!

Máis, se o que dormindo engorda
lle vas furgar ñas orellas,
¡verás de que xenio acorda!

A min tamén me furgaron...
¡Quitarme a vida era pouco
i hastra o sono me quitaron!

-Tenme intrigado a túa coita
e se contarma quixeras,
folgárame. -Pois escoita.

***
O vate tomou alento,
mesouse a barba, e moulando
polo baixo un xuramento,

Continou: -Morto en Castilla,
fun do hospital para a cova
levado nunha angarilla.

Un amigo verdadeiro,
amparo meu moitas veces,
o bon Euxenio Monteiro,

Do meu tránsito avisado
iba tras do meu cadavre
máis que eu morto e desolado.

De certo que el non soubera
da miña final batalla
a loita sinistra e fera;

Se dela conta eu lle dira,
cal me redimiu dos foros
da fame me redimirá.

Na foxa común collido,
caieu sobre o morto a terra,
caieu sobre a terra o olvido,

I eu naquel silencio manso,
gocei pola vez primeira
unha miga de descanso.

Del na inconsciente delicia
estaba, cando entre sonos
sentín mentarme en Galicia,

E por permisión do alto
fun dende a Corte hastra Ourense,
como unha lebre, dun salto.

Nunha rúa solitaria
pareime: reunida en xunta
a mocedá literaria,

Da miña morte doida
propúñame honras, proposta
por todos adimitida.

¿Por todos dixen? Pois minto,
da casa en que esto pasaba
presentouse no recinto

Un home, e en berrando: "Negó
O meu sufraxo e ese herexe",
calouse... Ese home era un crego.

-¡Celo quizáis!... -Non, cubisa.
¡Negoume as preces, coidando
non lle pagaran a misa!

Xusto castigo do Ceo,
que fai dun réprobo un santoe troca un xuez nun reo,

Ise home, que a morte ampara,
pídeme hoxe a oración mesma
que el en vida me negara.

I Añón, dobrando a cabeza,
gardou a autitú piadosa
dunha alma que sofre e reza,

E vinlle a mirada franca
desfeita en bágoas que escorren
mollándolle a barba branca.

¿Choraba de certo, ou ría?
Quen a Añón non conecese,
dudaría..., dudaría...

-Vela ai tes-ende acabando
tornou- por que eu me queixaba
da falta de paz en que ando;

Pois déndesde esa aventura
non podo topar sosegó
na calma da sepoltura.

-Di, i agora, ¿en que se emprea
túa autividade? -elixeume
por capitán a Estadea,

E vou déla acompañado,
ensinándolle os camiños
da vida ó que anda extraviado.

-¿Non está en pena túa xente?
-Non : esa miña Compaña
é a dos santos de Oucidente.

Viriato, ise patriotismo;
Prisciliano, ise bon senso;
María Pita, ise heroísmo;

Macías, o amor mal pago;
Feixoo, a cencia perseguida;
Vesteiro, da fe o estrago;

Ises compatriotas nosos,
que en procesión me seguiron,
despedíndome chorosos,

Todos ises i outros tantos
que non canoniza a Igrexa,
sonche os verdadeiros santos.

-¿Santos, e non van contigo
a Roma? -Non lies fai falla,
porque non temen castigo.

-¿Logo estamos rodeados..?
-Dunha gavilla de crentes,
non tren dos Sete Pecados.-

A tal escoltar, a orella
zumboume e colleume o espanto
que entre os lobos sinte a ovella.

E páledo como a morte
vendóme Anón: -¿Que che pasa
pra te poner desa sorte?-

Díxome; i eu: -Non é nada
-repriqueille-; pero coido
que hemos ter mala xornada.

-¿Levas a muller? -De parto
deixeina na casa. -¿Levas
diñeiro? -Non teño un carto.

-¿Fas conta de herdar? -Apuros.
-¿Tes boa sona? -Do peorciño.
-¡Boh! Entón estamos seguros.

-¡Soségate, home!¿Entre un groso
exército de romeiros
temes ladrós? ¡Vanidoso!

¿Que pode haber que te escoza
se nin tan siquera levas
bulsa chea ou muller moza?

-¿Pero esta xente é tan mala?
-Excelente. ¡Vaicheboa!
Xusga pola desta sala.

-¿Quen son?- Sonche os Preguiceiros,
que vindo tarde ó traballo
queren cobrar os primeiros;

Sonche os que gustan das troitas,
e como lles gustan, tentan
pescar coas bragas enxoitas.

-Ai tes Mella, un mal letrado.
-De xuez botoume á cadea.
-Pois por eso é maxistrado.

-Ai tes Cesáreo Rodrigo.
-Sendo obispo excomulgoume.
-Será Papa, meu amigo.-

E por seus nomes chamando
a cada un, foime o Mestre
moitas xentes persentando,

Desas que na humana liza
a facer o ben chamadas,
fan sempre o mal... por priguiza.

Añón quedouse calado;
ergueuse, choscoume o ollo
e do meu brazo agarrado,

Por un pasadizo interno
levoume ó vagón segundo,
círcolo dun novo Inferno.


CANTO III

Mentres á nosa visita
dábamos comenzo, a máquena
roda furiosa e crepita.

I a través dunha vidreira
ollando, vin que xa tiñamos
atravesando a fronteira.

Dos carrís por ambos lados
a vella térra das Galias
ergue os petoutos nevados,

I en aldraxante palique
dinnos ó pasar as xente:
Bonjour, messieurs fanatiques.

Alritado a tal exceso,
queixeime a Anón do saúdo.
Dixo: -Pois eche un progreso;

Que en non moi lexanos prazos
o tren francés recibíase
en España a trabucazos.

***
Nesto no vagón segundo
entramos; sai dalá dentro
un cheiro tan nauseabundo

Que, non querendo asfixiado
morrer, busquei o moqueiro,
pero ¡tíñanme roubado!

-Non pases da porta, tente
-acrecentoume o poeta-:
da Envidia estás frente a frente.

E convén que non te colla
por diante: este monstro vive
somentes do que desolla.

Agradecido ó consello
pareime e púxenme á escolta
por non desgustar ó vello,

Chegando hasta min, sombría,
entre aquel tafo que afoga,
unha extraña algarabía.

Anque a desputa era brava,
caín na conta ben logo
que das letras se trataba,

E como das letras vivo,
dinme a axexar, de tal sorte
que esto collín que aquí escribo:

****

-Dígame, miña señora:
¿é certo que na súa térra
renace a poesía agora?

-Boubas que ceiben ó vento
catro soñadores tolos...
¡Non lle hai tal renacemento!

-Non haberá; mais non quita
pra que Castelar o afirme.
-Xa lie eu tirei da lavita

En certa ocasión... ¡Ten gracia
eso de chamar poetas
a esas rans da Democracia!

-Non me maltrate o grande home..
¡El, ó fin, nas apuradas
é o que nos da un pouco nome!

Dalguén sei que, tras de rirse
dil e dos seus ideales
cando quixo redimirse

Do olvido, sentouno á mesa,
fixoo falar... i a eso debe
valer o que val e pesa.

-Se eso que di vai comigo
mente. Eu brillo con luz propia.
-Morra o contó... -¡Mente, digo!

I en demostra de que mente,
faga o favor de ler ise
tomo, e despois escarmente.-

E de súpeto escoltando
un tumbo, baixei os ollos
e vin a meus pes, rolando,

Un libro da nova escola
que cheira a Carulla a légoas
e fede que apesta a Zola.

-¿Convenceuse? -Estou ferido
polo argumento, que é forte,
mais non estou convencido.

Eu sosteño, e traio probas,
que Galicia esperta; dígao
a autora de Follas novas.

-¡Valente choromiqueira!
Poetas dese feitío
cómpranse a centos na feira.

Fai anos que un mala peza
quixo coroala en vida
i eu tireillo da cabeza.

-Agora comprendo o gusto
con que lle rezou pola alma...
-Honrar ós mortos é xusto.

-Ese deber todos temos;
pero inda mais xusto acho
que ós vivos non deshonremos.

Mais, á ilustre padronesa
deixando, pois hastra coido
que de mentala lle pesa,

Diga e perdoe: ¿ises vates
que mostran tantos alentos
para os modernos combates;

Ises Novos e Labartas,
ises Lagos, esas pelras
que surxen á luz en sartas;

Esa xeneración nova
de parleiros rousinoles...?
-Cantan... como Xan da Cova,-

Non quixen oír máis nada.
-Vamonos -rogueille ó Mestre-,
¡ou fago unha xudiada!-

I atravesando aquel triste
lugar, cobil dunha fera
que a nadia a seu par resiste,

Mentres coa rabia maúla,
metímonos no terceiro
departamento -o da Gula.

-Antes de entrar -con amargo
acento indicoume o vello-,
que teñas calma che encargo;

Porque vas ver cousas tales
que nin nas noites de febre
tes soñado outras iguales.

A fame negra aquí mora;
vai con tento, que o seu dente
vivos e morios devora.
Entrei no vagón, e diante
de min presentouse a escena
maís atroz e repugnante.

Montón de frades noxentes,
ouscenos, crasos, cebados,
de longas uñas e dentes,

Con rudo ranxer de moas
botan a parva, engulindo
cal torpes serpentes boas.

Chocoume da xente aquela
a feroz voracidade,
que ergue o estómago de vela.

I expricarma non sabia,
cando oín que un dos viaxeiros,
convidándome, dicía:

-¿Querme acompañar? Sin gana
cómeselle esto. -¿E que é eso?
-Un pouco de carne humana,

Mesmo de xunto á rileira;
nunca saio sin un toro
de Murguia na fiambreira.

-Mercé, non levo apetito.
-Matámolo a paus nantronte
¡i élle bocado exquisito!

Non ben houbo iste acabado
saltou outro: -Ó señor halle
de gustar máis o pescado.

Se asi for, por sorte, apreixe
un bocadiño siquera
de Manuel Anxel... -¡Bon peixe!

-Da Cruña caieu na praia:
úsanse alí unhas traíñas
de onde non se ergue o que caia. ..-

I así, pra min extendendo
anacos do seu almorzo,
todos fóronme ofrecendo

Con crianza e fidalguía,
talladas de Oxea, Vicetto,
Lamas, Pondal, Rosalía...

***

Mirando aqueles horrores,
vendo qué trato merecen
os artistas i escritores,

Suspirei con triste xesto:
"¡Pardiola! ¡Non val a pena
de amar a patria pra esto!"

Atento Anón ó meu dito
—Ten conta —ouservou—, ten conta
con non alzares o grito;

Que se esta xente soubera
quén eres ti, que a censuras...
¡non che arrendo a que che espera!

¿Coidabas outra caricia
outer da que outemos todos,
dos críticos de Galicia?

Pois, meu amante, vai vendo...—
i Añón amostroume un frade
que iba os meus osos roendo.


CANTO IV

A tal mirar, sentín noxo
de ter nascido gallego,
e de odio e cólara roxo,

Xurei desquites croeles
daqueles monstros, e quixen
irme a puntapés contra eles.

Desta arrautada cativa
libreime logo, rompendo
a chorar a bágoa viva.

Non sintía os propios axes:
pros que ten limpa a concencia,
vítores son os ultraxes.

O que eu de veras sintía
era ver daquela sorte
homes de tanta valia,

Que inda nacendo no mouro,
no mouro foran alzados
sobre pedestrales de ouro.

¡Que extrañeza! ¡Que castigo,
segar o toxo no sulco
onde semeamos o trigo,

I alí donde a xuventude
agotou seu nobre esforzo,
ver erguerse a ingratitude!

-¡Benia ós que, despois de feita
a sembra, pechan os olios
sin agardar a colleita,

Que, ó fin, eles son felices
como vos na vosa tomba,
doce Mármol, tenro Elices!...

***

-¿Logo choras? ¡Ti toleas,
ladrón! -díxome meu guía-
Métete en vidas alleas,

Mete; verás qué bon pelo
sacas, meu bravo Quixote,
en pago dése teu celo.

Deixa arar o gando, prenda;
por ningén ponas a cara:
quen teña tenda que a atenda.

Pois de redentor o uficio,
sobre de estar en desuso,
leva sempre ó sacrificio.

Vaia, reponte, non chores;
eso de chorar é propio
das especies inferiores.

A cada tempo o que estila;
i hoxe o corazón humano
fel, que non bágoas, destila.

Ergue esa cara, resfrega
eses olios: a morriña
é enfermedá que se pega,

I a morriña i os teus versos
sonche a mesma cousa; dígano
certos poetiñas perversos.

***

I

I Añón, turra que te turra
de min, levoume a rempuxos,
cal can que a loitar se azurra,

A un vagón, onde con pía
gravedá, mulleres i bornes
cantaban a letanía.

Un fervor tan verdadeiro
vendo: -¿Entre que xentes estamos?-
pregunteille ó compañeiro.

I el, que xamais se adimira:
-Entre fauciosos vencidos
-dixo- que estoupan coa ira.

-¿Fauciosos? Semellan crentes.
según a atrición que mostran.
-¡Madía! Vense impotentes.

Dalles en vez de rosarios
fusís, e témelles menos
os lobos máis sanguinarios.

Seus rezos sonche disfraces;
repara ben no que dicen,
verás do que son capaces.-

Fixándome entón no canto,
notei non ponen no rezo
ningunha virxe nin santo,

I os ollos baixos e inmobis,
meten un xefe carlista
entre dous ora pro nobis.

"Arre demo coa xentiña...
¡Calquerase arrima a ela!",
pensei pola conta miña.

Mais se é tan ruin e dañada
esa tropa: -¿Como é -dixen-,
como é que vai tan calmada?

-A Ira verdadeira, enxebre,
nunca muda a cor do rostro,
non da berros, nin pon febre.

Vive no peito encollida
como un tigre, e cando salta,
do salto estroza unha vida.

Se queres ver onde chega
a que istes gardan na alma
e de que maneira os cega,

Escoita... -En aquel momento,
parando o tren, abouxoume
un cramor grande e violento:

¡Morra Umberte! ¡Viva o Papa!
Tal era a voz estrondosa
que de cen gorxas se escapa.

Achegueime á ventanilla
i en térra italiana vinme;
na estación de Vintimiglia.

-¡Salve -de entusiasmo cheo
excramei-, patria sagrada
do Dante e de Galileo!

Feitos polvo i en anacos
os teus membros, posta a tuneca
en cen xiróns e buracos;

Os teus fillos perseguidos,
queimados teus patriarcas,
todos teus bens recollidos;

Ceibados os catro ventos
os ósos dos teus maores,
afogados teus lamentos;

Dos Papas triste cautiva,
baixo seus pes sempre morta,
pero tamén sempre viva;

Ti, nun traballo grorioso
de quince sigros, traballo
cal ningún outro espantoso,

Recolliche gota a gota
todo o teu sangue vertido,
e volto en guerreiro o ilota,

Dende a ergástola retache
teus verdugos i, arrumbados,
liberta te levantache.

Ti, dos cabales de Atila
debaixo da ferradura,
que canto toca aniquila,

Recolliche a túa coroa
e maldixeche a salvaxe
civilización teutoa.

Ti, cando por toda a térra
o corno feudal soaba
chamando as naciós á guerra,

Convirtindo en estandarte
O vello sudario griego,
proclamache a Cencía e o Arte;

I en tanto que nun divino
reprandor inunda os ecos
o sol de Tomás de Aquino,

O verbo audaz de Xordano
penetra o misterio, oculto
sempre ó pensamento humano,

A forma en Rafael estrala
¡i hastra a pedra, ó golpe rudo
de Miguel Ánxele, fala!

Dende entón, ti tes dos pobos
o sacreto, ti o candado
i a chave dos tempos novos.

¡Ouh patria, das patrias tempro,
quen do teu mal adoleza
cúrese co teu exempro!

***

-Hasme de ir moi caladiño
-interrompeume aquí O Mestre-,
ou déixote no camino.

Ser serio é cousa precisa:
¿Non ves que cantos te oíron
esterníllarse de risa?

Olla, nesta nosa edade
gustan os cantos dos cegos,
mais non os da libertade.

 

I o conto é que xa debías
saber o que tran consigo
esa clas de sinfunías...

Eu por min, que, ¡malpocado!,
fun grande amigo dos servos,
téñoche xa escarmentado.

Trinta anos de pita choca,
sempre co cloc-coto-cloc,
da libertado na boca,

Non che me valeron nada;
i en vez de pitos, quiteiche
de graxos unha bandada.

Libertado, patria, adianto...
¡Boh! ¡Déixate de toleiras,
hom! Vai rezar a outro santo.

Non contes estrelas mortas;
que podía ser que contándoas
che bata a miseria as portas.

***

Dixo, e do vate o sarcasmo
escalafrioume todo,
e do meu nobre entusiasmo

Vin apagarse a enerxía,
cal se apaga un ferro aceso
chapuzado en ágoa fría.


CANTO V

Murchos os dous i abismados,
púxose de novo en marcha
o tren dos Sete Pecados.

A noite a bo andar caía
e de esparexer tratando
a miña malencunía,

Asomeime a unha vidreira
i o cheiro aspirei que mandan
a touza e mais a silveira.

Ráfagas dos altos cumes,
¡canto entón me gorentaron
os vosos puros perfumes!

Gratos perfumes da serra,
¡canto entón me recordastes
os cheiros da miña terra!

Naquil celaxe promizo
que o azul profundo tapaba,
naquil paisaxe invernizo,

Vin algo do aterimento
do meu nativo curruncho
i a el se foi meu pensamento.

Mais na probé patria miña
son máis tristes os crepúsculos,
eterna dor alí aniña;

Que anque unha grande ermandade
hai entre todos os pobos
que buscan a libertade,

Pola vereda que avanza
cara os seus nobres destinos,
perdoando a comparanza,

Italia marcha dereita
e Galicia trenqueleando
como unha vella tolleita.

***
Velliña que andas a gatas,
sin que teñas quen te axude
¿cando has tirar coas caxatas,

I airada, valente, forte,
porás e pe no pescozo
dos que te firen de morte?...

***
Para atallar a corrente
das miñas negras ideas
paseime a mau pola frente,

I achando os dedos lixados
dun polvo branco e miúdo,
volvinme pra todos lados

E vin a Añón na faena
de peneirar entretido
cunha peneira pequena

Por sobre min un farelo
que me tiña enfarelado
dende os pes hastra o cabelo.

-Olla o que fas, que me lixas,
i entrar limpo quero en Roma...
-Se é por eso, non te afrixas;

Outros van máis emporcados
que ti e saen que da vicio
de limpos e de lavados.

Leva forrado o caledro
á Cibdá Eterna; escurricha
no diñeiro de San Pedro

Toda túa honrada probeza,
e volveraste pra casa
nobre e santo, nunha peza.

De algún petrucio gallego
sei eu que, sin ter un carto
pra mandar tocar a un cego,

Pillou, non sei con que trapa,
unhas cantas onzas de ouro,
foise a Roma a ver o Papa.

I alí, súa orixe caótica
perdendo, fíxose ó punto
fidalgo... de raza gótica.

-No, pedricar ben pedricas;
pero inda non me dixeches
por que istes polvos me apricas.

-Esto que contigo fago
hate librar, si Dios quere
i a Virxe, dun gran estrago.

-¿Pero é fariña ou é sénica?
-Non te apures; simpremente,
unha precaución hixiénica.

***

E sin me dar máis resposta
Añón, sempre do meu brazo,
téndose en pe a moita costa,

Entrou comigo de novo
noutro vagón ás escuras,
negro cal boca de lobo.

Nada alí dentro se vía,
tapada a luz por un númaro
da Fe, morta parecía.

Máis polo que eu escoltaba,
entre aquela escuridade
gran rebulicio reinaba.

Sentín solouzos, acentos
de piedá, ferventes rogos
entre afogados lamentos;

Ais de pena e de tenrura,
suspiros de amor i azoutes
de maus sobre carne dura.

" ¡ Como é sabia a Providencia
-pensei-, que me trai ó cabo
a un lugar de penitencia!

"Non, non é o mal tan profundo.
¡Inda hai arrepentimento,
inda hai virtude no mundo!"

I aconchegando a cabeza
pra dormir, pois tiña sono,
i o sono é media manteza,

Enterrei todo o cogote
nun respaldar suave e quente
como de lan ou nescote.

Mais non ben tina pechado
os ollos, topeime preso,
de ambos os remos trabado,

I en menos tempo que o exprico
sentín na meixela esquerda
un roce extraño... Era un bico.

"¡Congrio! -berrei-, ¿quen se astreve..,?"
E sin poder facer forzas,
frió como a mesma neve,

Esconxurei o enemigo,
palpei e apresei..., ¡ que diaño!,
o que apresei... non o digo.

Da lámpara neste instante
caieuse ó chau o periódeco,
i ó seu resprandor brilante

Vinme -¡a contalo resisto!-
entre os brazos dunha dona,
que me tomaba por Cristo.

Volvendo os ollos en torno,
na miña propia autitude
descobrín no espacio morno

Cen beatas e beatos
rufando místicamente
como na xaneira os gatos;

Os cuales, volta ás alturas
a mirada compunxida
das murillesas figuras

En grupos de xeito vario,
mais todos en cruz, facían
daquel lugar un Calvario.

Eu, que outra tal nunca vira,
adimireime as primeiras;
pero, mira que te mira,

Notando en forza de olladas
que iles fan de crucifixos
i elas de crucificadas,

E vendo que, ó fin i ó cabo,
polas fendas que se abrían
non traspasa ningún cravo,

Peguei un brinco terrible,
i abrindo por aquel bosque
de Belfegor paso libre,

Dixen: -¡Atentado ó demo?
Í eles: --¡Fóra o alcanforado!
-berraron-, ¡fóra o brasfemo!

Añón, que agardaba á porta,
preguntoume: -¿Que hai, meu rolo?
-¿A ti que raio che importa?

Repriquei- ¿Vésme enfadado?
¡ Bon modo de agradecerme
o de terte peneirado!

-¿Pra que me metiche aí drentro?
-¿Para que? ¿Pois logo infrinxiche
cecais algún mandamento?

-Eu non. -Pois a min mo debes;
porque se a pecar chegaras,
inda con pecados leves,

Non che valeran recetas
humanas pra te curares
de enfermedades... sacretas.


CANTO VI

Diante de nós, entrámentes,
do Mediterráneo as olas
crechas e forforescentes,

Da praia dende as áreas
veñen sobre o tren que pasa
cuspir, de coraxe cheas.

Detrás quedábase Niza
eos seus alcazres de mármor,
envolta en néboa sombriza,

E de Génova o sagrado
cemiterio, onde Mazzini
dorme satisfeito e honrado.

Os reis negáronlle acobo
en vida. Os Papas trouxérono
errante de pobo en pobo;

Mais iras e teimas tantas
non privaron que hoxe o mundo
adore súas cinzas santas.

¡Laudemus viros gloriosos
Homines magna virtude!...
excramei saudando os osos

Do apostóle da unidade,
i Añón, dobrando os xoellos
dixo asistindo: -¡É verdade!-

E posto en pe de contado
cal si de aquel homenaxe
estivese apesarado,

Tornou: -A virtú i a groria
son sóio dignas de laude,
sancionadas pola Historia.

Catón para o mundo enteiro
pasou por un gran romano,
e foi un grande usureiro.

Shakespeare, o poeta ogro,
ise soñador, na granxa
de Avon daba gando ó logro.

Cervantes, que inda hoxe pasa
por probé, en Madrí era dono
non menos que dunha casa.

San Rosendo, bispo e asceta,
tido por célibe, agora
resúltanos... cunha neta...

Pois se inda os da antigüedade
enganan, ¿que te prometes
dos homes da autualidade?

Da sombra envoltos no enredo,
o sol da crítica agardan,
e pra que luza inda é cedo.

-Unha vida toda enteira
ó patrio ben consagrada
é de por si unha fogueira.

A Historia fará a Mazzini
xusticia-argüín-. ¿Acaso
é il menos que Mazzantini?-

I Añón rosmou: -Desconfía
dos xuícios contemporáneos,
que ten a pasión por guía.-

I entrando no vagón sesto,
fíxome boa a súa tesis
dicindo con mordaz xesto:

-¿Conoces a iste? É un avaro:
prestoume us cartos ó trinta.
-Se pagache... non foi caro.

-¿E iste?... -Tamén. É un libreiro:
pediume un tomo, escribinllo...
Quedóuseme co diñeiro.

-¿I estoutro?... -Por unha leira
vendeu súa filla a un indiano,
como unha vaca na feira.

-Pois ben: ises foraxidos
que á raza humana deshonran,
do mesmo inferno saídos,

Mañán, polo xubileo
do Papa induluxenciados,
irán dereitos ó ceo.

-¿Será verdá? -¡Vaia! E tanto,
que máis dun que hoxe arrenegas
terás que adorar por santo.

O forno da idolatría
católica non se apaga,
i hache de chegar un día

En que rece o repertorio:
"San Bras, pederasta: -tírase
ánema do Purgatorio".

***

Nesta i outras, o poeta
contándome casos varios,
con verba aguda e discreta,

De mulleres malcasadas
que do leito do adulterio
foron para o altar levadas,

E de ladrós i asesinos
que con leigados piadosos
mercaron trunfos divinos,

Meteume no derradeiro
furgón, todo el atestado
de xoias e de diñeiro.

E sinalando as talegas
que están alí amontoadas
con onzas de ouro a fanegas,

Arrodillándose dixo:
-¡Fíncate i adora ó santo
que máis maravillas fixo!

Diante el abátese a serra,
incrínanse reverentes
as potestades da terra,

I en celestes harmunías
fanlle dende o Empíreo salvas
os coros i as xerarquías.

Eu, obedente ó mandato,
quiteime homilde o chapeo;
mais querendo, sin porcato,

Bicar un saco daquiles,
vin que me apuntan coas armas
dúas parexas de civiles.

-¡Se dás un paso, rabeas!-
berroume un deles, deixándome
mesmo sin sangue nas veas.

Recuei entón espantado,
e tras do inmortal poñéndome
pra non morrer fusilado,

Oín que Añón me decía:
-Pra que esto non che aconteza,
non biques, furta outro día.

O ladrón sempre che escapa
con ben: todo ese tesouro
que vai de regalo ó Papa

Éche o furto da protervia,
que da bulsa da Homildade
pasa ó ventre da Soberbia.

Farto de ver cousas tales
iba xa, cando enxergamos
de Roma as cen catredales.

O tren, dos frenos contido,
parou pouco a pouco; oíuse
un abouxador pitido,

I entre nubes pardacentas
de vapor, baixamos todos
do coche a pisadas lentas.

Xa en térra, os romeiros fieles,
rompendo en sagradas cantigas
en Roma entraron; tras deles

Marchábamos nós falando,
de cando en cando sorrindo
e graves de cando en cando.

Xa drento da Cibdá Santa
vendo nunha longa rúa
perderse a xente que canta,

Dixo Añón: -¡Danme trembores
de pensar que han de ir ó ceo
tal fato de pecadores!-

I eu: -Pois se son perdoados,
¡teña Dios misericordia
dos probes homes honrados!

CANTO VII

Cansos lo longo camiño,
pra dar ás forzas reparo
cun par de pingas de viño,

Xa a expedición terminada,
o primeiro que fixemos
foi procurarnos pousada.

Traballo custou, por certo,
topar sitio aqueta noite
onde nos pór a cuberto;

Pois a lexión penitente,
querendo ganar a groria
todo o máis comodamente,

Colléranos a dianteira
e non deixou pra on remedio
pousada... nin pousadeira.

-Deo gratias -Añón dicta
batendo as portas, i en todas
repóñenlle: -¡Andate vía!

-¿Seique non hai hospedaxe
pra nós, Mestre? -interrogueille,
disimulando o coraxe.

-¡Seique non! -¡Outra como ela!
-Roma non quer pelegrinos
sin alforxa e carabela.

Se en vez de brazo baldeiro
trouxéramos del colgado
un cabás cheo de diñeiro,

Outro galo nos cantara...
¿Que muro un cañón non dcita
se bala de ouro dispara?

Hache servir de goberno:
pra irmos ó ceo hoxe en día
compre permiso do inferno.

-Se sei que non collo casa,
non veño. -A Igrexa e a langostra,
alí onde cai, todo o arrasa.

***

Así falando o grorioso,
íbamos por unha rúa
que ó Tibre sai cenagoso,

Cando un mesón vendo a xeito
entramos, e o dono púxonos
forte mesa e limpo leito.

Non puden dormir: sofrira
tanto por todo o viaxe,
tan cativas cousas vira,

Que mil impresiós extrañas
tivéronme toda a noite
pensando nas musarañas.

Pola mañá o pousadeiro
deunos a conta -dez liras;
pero, non tendo diñeiro,

Añón, con papel e pruma
púxose a esquirbir estrofas,
hastra compretar a suma.

-Aí tes -non ben il termina
dille-, e pois que nos tratache
cal reis, colle esa propina-.

I a lira dourada espindo
que trai pendurada ó lombo,
garda-fronteiro do Pindo,

Deulla e foise da hostería,
deixando ó patrón atóneto,
parvo de tanta ousadia.

Con que lle tiña pagado
Añón, non o soupen nunca.
Cecais cun himno... ó papado.

O sacrosanto nagocio
con que León XIII festexa
súa entrada no sazardocio

Chegara xa, i era un dia
de xaneiro condanado
polo cerzo que corría.

A rouca vos das campanas
enchia os aires de estrondos
chamando ás xentes cristianas

E víanse en ringuileiras
xurdir por todas as rúas
os romeiros... i as rameiras.

Todos van pro Vaticano;
alí ten que misar hoxe
o Pontífece romano,

I o santo ritual ordea
que quen queira ser ausolto
é menester que alí estea.

Seguindo a pos da romaxe
Añón i eu repostos, xuntos
i en boa camaradaxe

Da mutua fe pra desmedro
entramos baixo das bóvedas
da catedral de San Pedro.

Aquelo era un grande río
de ouro, de pelras, de rasos...
¡Canta luz! ¡Canto xentio!

Nos vidros dos lumiares
os santos, en mirra envoltos,
cos seus nimbos estrelares,

Pasmados de tal grandeza,
chóscanse o olio, dicindo:
"¡Como ha de ser!..." coa cabeza.

De pronto, por toda a nave
oise un marmullo de asombro
e sigue un silencio grave.

O Papa trepa no estrado,
bota a bendición ó pobo
que o contempra entusiasmado.

E cando os olios se enxerguen
todas as testas se baixan,
todas as nádegas se erguen.

Homillación tan compreta
vendo, quedei sonroxado;
mais, pra calmarme, o poeta:

-É nesa autitú cristiana
-dixo- en que os biólogos fundan
nosa orixen cuadrumana,

Perdida a garra i o rabo
desque a selva primitiva
deixou, pra ser home ó cabo,

Sóio cando a pór se presta
de bruces, mostra o católico
que antes de selo foi besta.

Non botes en saco roto
esta adevertencia, fillo,
pois sei de máis de un devoto

Pra quen toda a cencía é vana
que sempre que ora confirma
a teoría darwiniana.

***

O Papa, nesto, vestido
de albos tisúes e brocados,
de ouro e de pedras cinguído,

Alzou con pulso seguro
a hostia, que a min de lonxe
semelloume un peso-duro.

Voces entón arxentinas
encheron a inmensa cúpula
dunhas notas tan divinas,

Dunha música tan grata,
que parez que a tocan ánxeles
soprando en trompas de prata.

E logo outras voces inda
máis doces e máis soaves,
dunha cadencia máis linda

Sentín, de harmonía tanta,
que de perguntar ó vate
non puden menos: -¿Quen canta?

-¡Quen ha de ser!, ¡malpocados!
Quitoulles a Igrexa o xénero;
non ten nome; son... castrados.

Na loita da santidade
aquí a muller perde... a honra,
i o home... a virilidade-.

Tal dixo Añón, e calouse
a tempo que do Tu es Petrus
o himno xigante escoitouse.

-¡Non! -berrei, fervendo en ira,
encarándome co Papa-.
¡O que che din é mentira!

¡Quen do vilipendio humano
vive, no é Pedro, é Xudas;
non é Cristo, é Diocleciano!

***

Por sorte, canto eu dicía
nadia o entendeu entre aquela
formidabre sinfonía.

Acabada a misa, o Papa
subiu nunhas andas de ouro
que levan cardeás con capa,

I ó pasar polo meu lado
dixome: -Agárdote as doce;
hemos comer un bocado.-

Cáxeque morto de asombro
quedei; consulte! ó vello,
i o vello, encollendo o ombro,

Repricoume: -Acode á cita.
-Non vou soio. -Eu te acompaño.-
E propareime á visita.

CANTO VIII

Os dous agardando a hora
de ir xantar co Santo Padre,
botamos do tempro fóra,

E pra poder aprecíalos,
fomos ver as galarias
da exposición dos regalos.

Canto en sigros dazanove
o temporal poderío
ten arrapiñado ó probe;

Canto se ten apropeado
a garra cardealicia
i o ventre do episcopado,

Alí está, en montós xigantes
de oriental magnificencia
-dende as peiras i os diamantes

Hastra a prata e ouro fino-
enormes bostas guindadas
do católico intestino.

Diante daquela cruxía
de exprendores, onde o mesmo
loce xunta i a porfía

Toda a pompa i a riqueza
que encerra o mundo do arte
ou garda a naturaleza,

Acordeime dos que fozan
na térra, dos que non comen,
dos que non ríen nin gozan;

Do labrego que traballa
pra manter muller e fillos
e dorme en mollos de palla;

Do probé vello baldado,
sin agarimo no inverno,
de porta en porta arrastrado;

Do neno que emporranchiño,
orfo, perdido na fraga,
garda o gando dun veciño;

Do frío lar, que dá medo;
dos hórreos sin grau, das vacas
sin leite, do arado quedo...

E cun amargor sin nome:
-¡Cantos sudan neste mundo
-pensei- pra que folgue un home!

I Añón, cal se me escoitara:
-¿Logo seique tes envexa?
-dixome-; pois ben, repara:

Iste calis esmaltado
desaparecen da igrexa
de Ousende o ano pasado.

Esta custodia esculpida
foi da ermida de Seixalvo,
noites atrás sustraída.

Canto tes diante os teus ollos
débese da fe á ganzúa,
que non respeta ferrollos.

¿E queres con tal grandeza
facer a sorte dos probes?
¡Pois pídeslles boa limpeza!

Contra todo espolio feito
ós pobos cabe interdiuto...
-¿Que entendes ti de Dereito?

Os bens non inventariados
son do primeiro que os pilla,
diquiridos ou roubados.

E se o que os furta acontece
ser xente de sacristía,
o ladrón nunca aparece.

Iniquidá, desacato,
o que queiras...; mais é forza
respetar ó Concordato-.

Asi o meu vello falaba,
cando tivemos aviso
de que León XIII agardaba.

-Vamos alá -dixo o vate;
e correndo unha cortina
de veludo cor granate,

Nun camarín penetramos,
onde xa sentado á mesa
ó Padre Santo miramos.

-Sentaivos tamén -nos dixo;
requeneou catro preces
o pan i as ostras bendixo,

I en tanto unha copa enteira
de viño vello apuraba,
faloume desta maneira:

-Sei quen es: se o non soubera,
o que berrache en San Pedro
craramente mo dixera.

Ti ves, cantor galiciano,
dunha raza que odeou sempre
o predominio romano.

Alá do monte Medulio
nas ladeiras, inda os ósos
relocen, ó sol de xulio,

De teus avós, que, brandindo
contra o Imperio a fouce céltica,
un a un foron caíndo.

Pero dos conqueridores
pasados, dos mortos déspotas,
Césares i Emperadores

O Papa non é o herdeiro:
sonó os reis que hoxe gobernan,
castigo do mundo enteiro.

¡Ai! Olla: por toda a térra
érguese un bafo de morte
que os espíritus aterra.

Naciós de todas as trazas,
homes de todos os crimas,
xentes de todas as razas

Míranse con ollo airado,
búscanse us ós outros i alzan
no aire o puño pechado.

O fillo do Norte, frió,
desputa ó do Oriente, inquieto,
da fronteira o señorío;

Recrama o galo ó xermano
as térras que lie detenta;
do ingrés recea o italiano;

Rifc Amércea coa Europa;
os arsenás funden ferro;
os cuartés dispoñen tropa;

Roda polo espacio un vento
de asolación e exterminio
que escurece o firmamento...

Treme o chau, vacila a roca;
¡rompe en cada peito un ódeo
e un ultraxe en cada boca!

***

I aquí o Papa, outro traguiño
botando, excramou: -¡Que tempos!
I Añón responden: -¡Que viño!

-No medio de loita tanta
sóio hai paz -tornou León XÍII-
no seo da Igrexa santa.

¡E chamádesme tirano
a min, triste prisioneiro
na cárcel do Vaticano!

-Perdóneme súa mercede
-dixen entón-; pero coido
que mentres a Santa Sede

Os bens temporales ame
e insulte coa súa riqueza
os que se morren de fame;

Mentres o Papa, que o trono
das almas herdou somentes,
queira ser do mundo dono,

I a peí do pascoal Carneiro
trocando en coraza, trate
de convertirse en guerreiro,

A obra papal será impía;
non de paz, de turbulencia;
non de orde, de tiranía.

De Cristo a místeca esposa
fixo nefando adulterio,
i a súa falta vergonzosa

Non terá perdón divino
senón cando a Cristo torne
dos brazos de Costantino.

***

Añón pegoume co codo
como quen di: " ¡ Non te escurras!",
e León falou deste modo:

-¡Ah! ¡Como ó teu beizo asoma
o afán do mundo! Ti pides
que o Papa abandone Roma...

¡E ben! Agradarche quero;
deixarei Roma os romanos,
quedareime en coiros...; pero

Cando dos bens me despoxe
que a tradición me legara,
e que gardei hastra o de hoxe,

¿Terá a Igrexa quen lle acuda?
-¡Vinte sigros pedricando
caridade pra esa duda!

¡ Señor ¡ O mundo moderno
non é, como o mundo antigo,
a imaxe viva do inferno.

Os pobos están chamados
a rexilo: cando trunfen,
cando do chau levantados

O himno canten da Vitoria,
volveranse a Dios, i os ceos
resprandecerán de groria.

I entón, Señor, non temades
pola Igrexa, que ela é barca
que flota nas tempestades.

Estas democracias novas
son feitas de amor e gastan
a piedade por arrobas.

¡Amádeas! ¡Que ollen e vexan
que Cristo está da súa parte
mentres loitan e pelexan?

Quédese a rabia pros lobos:
¡Cristo era bon, era homilde!
i a humildá cautiva ós pobos

***

Tal falei. Anón estaba
páledo; volvín a testa
e vin que o Papa... choraba.

-¿Que ten, señor? -¡Esto é feito!-
repricoume; e naquel punto,
erguendo o busto escorreito,

Marmurou: -Ide e anunciade
que o Papa renuncia a Roma
pra vivir da caridade.

Dende hoxe a miña facenda,
todo o que eu teño é dos probes;
que as naciós poñan en venda

Canto for meu; ¡desto en pago
non quero máis, se me dades,
que unha coviña en Santiago!-

Sentinme entón conmovido
tamén; o Papa marchouse,
i eu de Añón sempre collido,

Botei fóra do palacio
e respirei fortemente
o vento libre do espacio.

***

Aquela noite saimos
de Roma eu i o vate. Apenas
os dous no vagón nos vimos

De volta pro chau paterno,
díxenlle: -Mestre, ¿que pensas?
-Que é un gran viño o de Falermo.

-¿Dudas dos votos formales
do Papa? -¡Nunca se compren
os programas liberales!-

Logo de chegar a España,
Añón tornouse ó comando
da súa Santa Compaña,

I eu, do que vin parvo e mudo,
desde entón creo.. ou non creo...
pero dudar, ¡xa non dudo!

 

 

O Divino Sainete foi editado por primeira vez en Agosto de 1888, na Imprenta Ferrer da Coruña


A presente transcripción respeta a ortografía da edición feita pola Editorial Galaxia para a Biblioteca básica da Cultura Galega.