Đại lộ Charner cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 (phần 1)

Đại lộ Charner cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 (phần 1)
Mỗi thành phố đều thường có một đại lộ xuyên trục dẫn đến trung tâm hay nằm trong trung tâm thành phố, nơi có nhiều cơ sở, công trình văn hoá, kinh tế, chính trị quan trọng làm tâm điểm tượng trưng đặc thù cho thành phố. Nếu Paris có Champ-Élysée thì Saigon có Đại lộ Nguyễn Huệ. Đại lộ Nguyễn Huệ được thành lập từ hơn 125 năm nay từ ngày con kinh chạy từ bến Bạch Đằng chảy lên gần cửa thành Saigon (gọi là thành Qui hay thành Bát quái xưa kia thời vua Gia Long), đã được lấp đi để trở thành một đại lộ hoành tráng.

Năm 1887, kinh chợ Vải, từ sông Saigon chạy lên khu vực đường Lê Lợi hiện nay, được lấp trở thành một đại lộ lớn mà người Pháp gọi là Boulevard Charner, gồm con kinh lấp và hai con đường dọc hai bờ kinh, đuờng Charner bên trái kinh và đường Rigault de Grenouilly bên phải kinh. Đại lộ Charner (Nguyễn Huệ ngày nay) trở thành đường rộng nhất Saigon, nơi diễn ra các lễ hội lớn, các cửa hàng và trụ sở các công ty, và các di tích văn hoá lịch sử không kém đường Catinat (Đồng Khởi ngày nay).

Chỉ trong vài chục năm sau khi lấp kinh, đại lộ Charner trở thành nơi buôn bán phồn thịnh không thua kém con đường bên cạnh có lịch sử lâu đời hơn, đường Catinat nằm song song kế bên. Phạm Quỳnh khi đi thăm Nam Kỳ vào năm 1918 đã có nói về con đường Charner và Catinat phồn hoa phát đạt như sau:

Đông đúc phồn thịnh đến nỗi đã phải mở một con đường chạy dọc theo, to lớn rộng rãi hơn nhiều, gọi là đường Charner – tức là tên quan thuỷ quân phó nguyên súy coi chiếc tàu Catinat vào đánh Sài Gòn – để rút bớt cái sức bành trướng đi ít nhiều, mà vẫn hằng ngày hằng phát đạt, không giảm đi chút nào. Các cửa hàng lớn, hàng tây, hàng ta (phần nhiều người Bắc Kỳ), hàng Chà (phần nhiều người Bombay bên Ấn Độ), hàng khách, chen nhau xin xít. Lại thêm có mấy nhà khách sạn lớn, nhà chớp bóng, nhà hát tây, nên chiều chiều cứ tự năm giờ trở đi kẻ đi người lại như nước chẩy. Người sang trọng, kẻ thượng lưu, tất mỗi buổi phải dạo qua đường Catinat một lượt mới là nền.

Những trai thanh gái lịch đất Sài Gòn lấy đấy làm chốn cực phẩm phong lưu. Trên đường thì xe hơi không biết mấy trăm mấy chục mà kể, tiến lên êm như ru, như vô số những làn sóng tự ngoài xa đưa lại, rạt cả bên bờ nhà “Đại lục khách sạn” (Hôtel Continental). Nhất là ngày chúa nhật, sau khi tan lễ nhà Thờ Chánh, không cảnh tượng gì đẹp bằng đường Catinat chừng hồi chín mười giờ. Đàn ông, đàn bà, con trai, con gái, người Tây, người Nam, ăn bận rất lịch sự, ở nhà thờ ra đi dạo qua các cửa hàng, lũ lượt như ngày hội. Thật là nghiễm nhiên ra cái cảnh tượng một nơi đại đô hội, đương buổi quốc dân phong phú, thiên hạ thái bình. Coi đó không ngờ rằng trong thế giới hiện còn mấy nghìn vạn con người đương lầm than trong vòng máu lửa!"

(Phạm Quỳnh, Một tháng ở Nam Kỳ, 1918)

Bài biên khảo này ghi lại những nơi, các địa chỉ có dấu vết của các tiệm, cơ sở, cảnh quan và con người đã để lại ký ức trong người Saigon qua các năm từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Cảnh quan và kiến trúc con đường Charner thay đổi nhiều và biến dạng rất nhanh chóng so với các con đường nổi tiếng khác ở trung tâm Saigon như đường Catinat và đường Bonnard (Lê Lợi).

Ta có thể phân loại lịch sử con đường Charner qua các giai đoạn thay đổi như sau

    • Từ 1861 đến 1887: từ lúc có phố chợ, buôn bán sầm uất qua cảng Saigon được mở cửa tự do, thông thương qua kinh rạch cho đến lúc kinh Chợ Vải được lấp

    • Từ 1887 đến 1920: thời kỳ hoàng kim của đường xe lửa, tramway và khu chợ Cũ chấm dứt và được dời đến chợ Bến Thành

    • Từ 1920 đến 1960: thời kỳ của xe hơi, các cửa hàng xe hơi và cửa hàng bách hoá như Garage Charner, Etablissement Bainier, Grand Magasin Charner (GMC, thương xá Tax)

    • Từ 1960 đến 1990: thời kỳ cận đại với kiến trúc Pháp lần được thay thế

    • Từ 1990 đến nay: Thời phát triển các cao ốc cao tầng với kiến trúc toàn cầu hoá và cảnh quan đặc thù, ký ức lịch sử dần biến mất

Trên đường này có bao nhiêu các công ty và cửa hàng đã xuất hiện và biến mất qua thăng trầm của thời gian và lịch sử. Ngoài ra cũng còn có nhiều nhân vật lịch sử đã có để lại tại đây dấu vết mà ít ai biết hay chú ý đến. Từ Vương Thái, Émile Gsel, Pun Lun (Tân Luân) đến Phan Chu Trinh, Nguyễn An Khương, Cường Để, Roland Garros đã từng sống hay trú ngụ trong một thời gian trên con đường này.

Bài này chủ yếu chú trọng vào 3 thời kỳ đầu từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Thời kỳ chuyển biến từ xã hội cổ truyền, gọi là cựu thời hay cựu trào đến thời kỳ tư tưởng văn hoá Tây phương (qua người Pháp) hay tân trào. Lịch sử và sự thay đổi trên con đường Charner ở Saigon phản ảnh lịch sử những gì mà xã hội, kinh tế, chính trị Việt Nam đã trãi qua. Tìm hiểu lịch sử của một con đường cũng là tìm hiểu một góc cạnh lịch sử ở cấp con người, cấp địa phương với các chi tiết có giá trị nhân văn độc đáo hơn lịch sử cấp lớn hơn như lịch sử quốc gia.

Đường Charner từ 1861 đến 1887.

Tờ Le Monde Illustré năm 1864 (8) có tả chợ Saigon như sau và kèm theo bản khắc vẽ độc đáo về hình ảnh khu chợ bên cạnh sông Saigon và kinh Chợ Vải như sau

Một chợ ở Saigon

Tường trình tại chỗ

Các tin tức mới nhất, mà chúng tôi nhận được từ Nam Kỳ cho thấy rất là thuận lợi, các binh lính của chúng ta, sau khi đặt được sự cai trị của Pháp trong xứ này, giờ đang làm việc rất cực nhọc cũng như trước đó để mang nền văn minh của chúng ta đến vùng đất giàu có và màu mỡ này.

Thành phố Sài Gòn, nơi cư trú của chính quyền quân sự và dân sự cao cấp, được hưởng lợi nhiều nhất qua sự tiếp xúc hàng ngày giữa người châu Âu và tập hợp pha trộn của các dân bản địa và ngoại lai làm cho một thành phố càng đặc sắc hơn.

Thành phố Sài Gòn, mà chúng ta đã nói thường xuyên có dân số vào khoảng 180.000 người, trong đó có 10.000 người Hoa. Chợ Saigon lớn đáng kể và các thương gia ở chợ thường xuyên cung cấp thực phẩm đầy đủ các loại nhất. Chợ này nằm trên một khu rộng lớn, gần bờ sông Donnai (Đồng Nai) (*), sông này được kết nối với khu vực sông Mei Kông (Cửu Long) bởi một con kinh, và do đó được đặt làm thủ đô của vùng đất chúng ta làm chủ ở An Nam để thông thương với Vương quốc Cam Bốt mà chúng tôi đã có nói đến trong số báo vừa rồi. Các mặt hàng chính mà người ta tìm thấy ở chợ Saigon bao gồm ngũ cốc, rau quả đủ các loại, gạo, đường, dứa, trà, hạt tiêu, dừa, và đủ tất cả các loại trái cây của vùng nhiệt đới."

LEO BERNARD-JULIEN.

(*) Chú thích dịch giả: thật sự là sông Saigon ngày nay

hinh-1
Hình 1: Một góc chợ Saigon, 1864.

Khu vực Saigon-Chợ Lớn xưa kia có rất nhiều người Hoa làm ăn sinh sống mà đa số là từ Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến. Ngay trung tâm Saigon gần sông Saigon, trên các con đường dọc các kinh rạch như Kinh Chợ Vải, kinh Cầu Sấu, v.v. là những gia đình thương gia người Hoa sinh sống. Dọc kinh cầu Sấu có đường “rue de Canton” (đường Quảng Đông, ngày nay là đường Hàm Nghi) để chỉ là nơi này có rất nhiều người Quảng sinh sống làm ăn.

Vì thế ta không lạ gì khi trong giai đoạn thuở ban đầu ở trung tâm thương mại Saigon quanh Chợ Cũ có nhiều hoạt động văn hoá của người Hoa. Ông Charles Lemire có tả cảnh Hội thuyền rồng, phong tục của người Quảng Đông, nhân dịp tết Đoan Ngọ (5 tháng 5 âm lịch) như sau :

“Ở Saigon mỗi năm đến ngày 15 tháng tám (*) có cuộc đua xuồng rất lý thú. Trên sông Sài Gòn, rộng từ 300 đến 400 mét chảy qua thành phố, hai mươi chiếc thuyền dài xếp thẳng hàng, nhọn và được trang trí với lá cờ; phía trước thuyền là một đầu rồng bằng carton vẽ sừng hoặc dây râu antenne dài bằng sắt; đằng sau (desinit in piscem, như một người đàn bà đẹp có đuôi cá) là đuôi của con quái vật. Những chiếc xuồng rất hẹp mà hai người đàn ông khó có thể ngồi vừa trên cùng một hàng ghế trước. Các thuyền này được làm nguyên mảnh từ một thân cây, và các cạnh thuyền chỉ vừa cao hơn mặt nước.

Ba mươi người đàn ông được dồn chặt chẽ trong những chiếc thuyền mỏng manh và chờ đợi các tín hiệu. Một tiếng đại bác nổ từ tàu đô đốc, các trống và cồng chiêng lập tức đáp ứng và các ghe đã miệt mài thi nhau vượt sóng, tranh vận tốc. Bạn sẽ tin rằng minh đã nhìn thấy các con rắn, các con rết kỳ thần trượt nhanh trên mặt nước. Các tay đua chèo thuyền ở trần đến thắt lưng, da của họ tái xám, cơ bắp căng phồng; họ được trang bị với các mái chèo ngắn và khi chèo làm nước sông sủi bọt. Những âm thanh từ các nhạc cụ kỳ lạ, những tiếng kêu hoang dã làm ta mơ tuởng như cuộc tấn công của hải tặc, thường rất phổ biến ở các vùng biển này.

Nhưng đây này, một chiếc xuồng không may đụng phải một cột buồm của tàu Duperré, lật úp, và tất cả các thuỷ thủ đoàn lõm bõm trong nước. Người ta nói rằng các quái vật ở biển gặp phải con rắn biển lớn; người ta nghĩ đến họ là những người chìm tàu chiến đấu chống lại một con cá voi.

Chỉ trong vòng một giây thuyền được lật ngửa lại, trên gợn sóng, mọi người leo nhanh lên thuyền và các người chèo thuyền tiếp tục tranh đua, một trong số họ dùng xô nước lá cọ múc nước đổ ra khỏi thuyền. Các thuyền bắt đầu quay lại, các tiếng đập trống tăng gấp đôi. Một chiếc đến cột cờ, được dùng làm điểm đích kết của cuộc đua và là nơi mọi người tập hợp: chiến thắng, chiến thắng vòng đua ! các thị trưởng người An Nam, đứng trên nóc ghe của họ hay ở trên bến hổ trợ cuộc đua và cổ động người của họ.

Các người Hoa châm lửa đốt các bánh pháo treo trên cột cây tre. Trống, cồng chiêng, pháo nổ, các tiếng kêu gọi lạ kỳ, đây là sự biểu hiện niềm vui cũng như đau khổ của các dân tộc này”. 

(*) Chú thích của dịch giả: Thật ra là mỗi năm
vào ngày 5 tháng 5 âm lịch tức là Tết Đoan Ngọ)

hinh-2
Hình 2: Đám rước rồng – Saigon 1865 theo tập san Le Monde Illustré ngày 29/7/1865
Chợ trên bến (Bạch Đằng) dọc sông Saigon.

Theo tập san “Le Monde Illustré” của tác giả ký tên là Julien, có nói về một đám rước hội lễ rồng vào năm 1865 ở Saigon như sau

Mỗi năm ở tất cả các nước nơi có người Trung Quốc sinh sống, đều có diễn hành lễ rước Rồng. Lễ hội này được tổ chức tại Sài Gòn bởi mỗi bang hội của người Hoa, các bang hội này được thành lập ở ngay tại xứ Saigon này, lễ rước rồng của bang Quảng Đông không nghi ngờ gì nữa là lễ rước rồng đẹp nhất, và vì thế là đại diện tiêu biểu cho những gì ghi trong bài viết này.

Những đám rước này rất đáng chú ý bởi sự phô trương của những bộ trang phục, dụng cụ và trang trí đủ các loại; người Hoa chủ yếu muốn người châu Âu thấy được sự phong phú của các ngày lễ của họ và họ không ngần ngại chi tiêu hết sức để cho người khác thấy được sự rực rỡ hào quang của ngày lễ của họ: ngày hôm đó họ mặc đồ phù hợp cho nhân vật mà họ đại diện, và những bộ trang phục, lụa vải cài hoa và vàng, rất đắt tiền, và chỉ một đám rước này thôi chi phí của họ đã lên đến 8000 piastres, tương đương với 48000 tiền franc của chúng ta.

Các bà chúa thần nữ tôn thờ được đóng bởi các cô gái trẻ, họ mặc những gì mang đặc tính của vai trò mà họ đại diện và gắn kết, có người thì ngồi ở trên kiệu, hoặc có người đứng trên cây, ở những vị trí rất độc đáo. Hình vẽ (trong bài này) sẽ cho bạn thấy hai trong số các vị trí của các cô này: cô đầu tiên, một cô gái trẻ được đặt ở cuối một nhánh cây mà không thấy có phương tiện hỗ trợ nào rõ ràng và người thứ hai, một cô gái trẻ cầm ở tay một thanh gậy dọc ngang trước mặt mà ở cuối thanh gậy cân bằng một đứa trẻ; tất cả điều này là hoàn toàn sắp xếp và làm thích thú các khán giả người Á châu.

Điều mà bạn cho là những tiếng ồn chói tai của pháo nổ, tiếng trống, chiêng, tù và, và nhiều thiết bị khác, là điều không thể có. Nhưng người Hoa thực sự sinh ra tiếng ồn và khi mà họ muốn bày tỏ niềm vui của mình hay cảm xúc nào, thì họ cầm một cặp chũm chọe khoảng 50 cm đường kính, một cây đàn guitar và sáo hay một trống nhỏ và sử dụng với tất cả sức mạnh của mình để tạo ra âm nhạc du dương này, mạnh nhất và quan trọng hơn hết là đánh càng lâu càng tốt.

Ở đầu đám rước rồng có rất nhiều người Hoa mang cờ hiệu hình tam giác và các lọng che hình trụ. Các lọng dù che này là thiêng liêng và chỉ các quan hạng cao nhất mới có quyền được dùng; đi sau những người hầu mang lọng che này là một đám đông chơi âm nhạc cuồng nhiệt mà tôi đã nói ở trên và các kiệu mang đầy đồ ăn, như nguyên cả con heo rô ti để ăn trong chùa, trái cây đủ các loại hoặc bánh mứt.

Đằng sau những lương thực là những người mang vũ khí, đủ các loại vũ khí cũ và mới được dùng ở Trung Quốc như giáo, mâu, cung, tên, dao lớn, chuỳ, cây đinh ba, vv, vv

Tất cả đám đi rước này được xen kẽ với các cá nhân luôn tay đốt pháo nổ, những đứa bé người An Nam muốn nhìn thấy đám rước cho thật gần và vì thế nhận các pháo nổ vào người nhưng tất cả đều không làm chúng sợ; tinh thần Pháp chắc đã thâm nhập vào chúng trước khi vào gia đình của chúng nên chúng làm mặt nhăn nhó và làm cử chỉ chọc các người Hoa mà có thể được trẻ em của chúng ta ở Paris đồng chấp thuận.

Tôi sẽ không kể cho bạn một dãy các ông thần và bà thần sau đám rước, tôi sợ là sẽ kể quá dài và vì thế tôi đi ngay đến phần cuối cùng của đám rước, đó là con rồng vĩ đại, con rồng dài khoảng 30 đến 35 mét chiều dài, nếu không nói là dài hơn, và con rồng được khoảng hai mươi người Hoa khiêng mang; ở phía trước, người ta nhử con rồng với một quả cầu bằng thép bóng láng, mà con quái vật này cố làm hết sức mình để nuốt quả cầu này bằng cách lắc qua lại lúc phía bên phải lúc phía bên trái, nhưng người khiêng quả cầu biết tránh được cái chụp của con rồng và liệng quả cầu qua phía khác cùng lúc le lưỡi mình chọc con rồng. Những người khác khiêng rồng chỉ bắt chước sự uốn lượn của con rồng theo phong cách để làm sao mà từ xa khán giả tin rằng con rồng đi theo đám rước như đi dạo bộ.

Hai người Hoa mang quả cầu và đầu rồng được thay thế cứ mỗi 15 phút; Tôi có thể đảm bảo với bạn là hai người này rất cần và có nhu cầu lớn để được thay thế."

JULIEN.

Kinh lớn hay kinh Chợ Vải được lấp vào năm 1887. Dự định lấp kinh đã được bàn cãi từ những năm đầu thập niên 1860s sau khi Pháp đã chiếm Saigon. Lý do chính kinh được lấp là do vấn đề vệ sinh và y tế. Do sự chống đối từ các nhà buôn bán kinh doanh dọc hai bờ kinh, sống nhờ hàng hoá di chuyển bằng ghe thuyền, nên mãi đến năm 1887 kinh mới thật sự được lấp. Đa số các nhà kinh doanh buôn bán dọc hai bờ sông và ở chợ Saigon (Chợ cũ) là người Hoa và người Ấn.

Sau khi kinh được lấp thành Boulevard Charner (đại lộ Nguyễn Huệ ngày nay), các cửa hàng thương mại vẫn phát triển nhưng dần dần sau này người Pháp và người Việt bắt đầu hiện diện cạnh tranh với người Hoa, Ấn. Cả hai con đường, “rue Catinat” (Đồng Khởi) và “Boulevard Charner” đều là con đường kinh doanh thương mại quan trọng ở Saigon nhưng Đại lộ Charner vì to lớn hơn nên đường Charner cũng là nơi có tổ chức nhiều lễ hội lớn ở Saigon như ngày lễ quốc khánh 14/7 của Pháp và ngày lễ hội rước rồng của người Hoa.

Ngày nay ta còn có thể thấy lại một vài cảnh quan của kinh Chợ Vải, hai con đường dọc kinh (đường Charner và Rigault de Genouilly) và nhà cửa, hàng quán trước năm 1887 (khoảng 150 trước đây) là nhờ những hình ảnh cực kỳ quí hiếm của nhà nhiếp ảnh tiên phong ở Nam Kỳ, ông Émile Gsell, đã chụp và may mắn còn tồn tại.

hinh-3

Hình 3: Saigon 1870s (Ảnh Emile Gsell) – Kinh lớn hay kinh Chợ Vải. Cây cầu bắc ngang kinh nối đường “rue de l’Eglise” (“rue d’Ormay” sau này, Mạc Thi Bưởi ngày nay) và Rigault de Genouilly (bờ phải kinh) bên phải hình với nhà thờ (sau này là toà nhà hoà giải, Justice de Paix) ở đường Charner (bờ trái kinh).



hinh-4a
(a)
hinh-4b
(b)

Hình 4: Saigon 1870s (Ảnh Émile Gsell) - Ảnh chụp từ nhà trên đường Rigault de Genouilly chụp ra hướng cảng Saigon. Toà nhà lớn đầu đường Charner cạnh sông Saigon là nhà của ông Wangtai (Vương Thái). Trong toà nhà bên cạnh, ở số 7 đường Charner là cửa hàng nhiếp ảnh của ông Pun Lun (Tân Luân). Đây là ảnh của nhà nhiếp ảnh Émile Gsell, người chụp các bức ảnh rất xưa ở Saigon và ở đền Angkor trong đoàn thám hiểm sông Mekong lên Vân Nam của Pháp.

Lúc này trên hai con đường dọc bờ kinh đã có nhiều nhà kinh doanh và một vài trụ sở của các công ty thương mại. Công ty Compagnie française des tramways de l’Indo-Chine (CFTI) có văn Phòng (Bureaux, et caisse), số 12, rue Rigault-de-Genouilly (sau khi kinh được lấp, đường Rigault-de-Genouilly và Charner nhập lại thành Boulevard Charner, Nguyễn Huệ ngày nay).

Người Hoa nổi tiếng ở Sài Gòn - Chợ Lớn cuối thế kỷ 19 là ông Cheung Ah Lum (Trương Á Lâm, hay Zhang Peilin, Trương Bội Lâm). Cũng như ông Ban-hap (Vạn Hoà, tên thật là Gan Wee Tin hay Nhan Vĩ Thiên), người Pháp gọi ông là Wang-Tai (王太, Vương Thái). Wang-Tai là tên công ty ông lập ở Sài Gòn sau khi ông đến từ Hồng Kông vào năm 1862 để giao các tàu buồm (junks) mà một sĩ quan người Pháp, đại diện cho chính quyền Pháp mới thành lập ở Sài Gòn, đã đến Macao trước đó vào năm 1860 để đặt hàng đóng các tàu từ công ty của ông ở Macao. Sau khi giao tàu xong, ông quyết định ở lại định cư hẳn tại vùng Sài Gòn - Chợ Lớn. Có kinh nghiệm ở Hồng Kông khi người Anh đến ở đó để lập thuộc địa, công ty Wang-Tai đi ngay vào kỹ nghệ xây cất, thiết lập các xưởng gạch và xây các nhà kiểu Âu châu khi người Pháp còn chân ướt chân ráo. Các nhà này được cho mướn cho chính quyền Pháp và Phòng Thương mại mà ông là một hội viên từ lúc ban đầu. Ông trở thành phát đạt và giàu có còn hơn lúc ở Hồng Kông. Bưu điện thành phố, nhà thờ đức bà và toà ngân khố (gần nhà thờ) là những công trình ông trúng thầu xây dựng.

Vương Thái sinh vào tháng 12 năm 1827 tại Trung Quốc. Ông là một thương gia rất giàu có và thế lực, từng giữ chức bang trưởng bang Quảng Đông tại Sài Gòn thời bấy giờ. Theo tư liệu ngân sách do chính phủ Pháp ở Sài Gòn in năm 1876, ông có ba căn nhà cho chính quyền Pháp mướn: một căn nhà ba tầng ngay cảng thương mại Sài Gòn, một căn nhà ở phố Triệu Quang Phục, Chợ Lớn làm văn phòng điện tín và một ở Bình Tây, Chợ Lớn làm bốt cảnh sát.

Các xưởng gạch của ông sản xuất gạch tốt, phục vụ cho nhu cầu của người dân ở Sài Gòn và ở nhiều nơi trong khu vực Nam Kỳ. Trong cuộc triển lãm công nghiệp và nông nghiệp năm 1880, sản phẩm gạch của ông đã giành được huy chương bạc. Ông cũng tham dự triển lãm quốc tế năm 1878 ở Paris với các sản phẩm đồ gốm được sản xuất ở Chợ Lớn.

Ngoài cơ sở sản xuất gạch, đồ gốm, Vương Thái còn có những thửa ruộng lớn được khai hoang ở Phước Lộc để trồng lúa. Bên cạnh đó,Vương Thái còn là một trong những chức sắc người Hoa được kính trọng nhất ở Sài Gòn vì ông không những đã có những cống hiến lớn lao cho cộng đồng mà cho cả chính quyền Pháp.

Công ty Wang-Tai đi vào các lãnh vực khác của kinh tế như mua bán, sản xuất gạo. Ông Zhang Peilin (Trương Bội Lâm) sau được chọn bầu vào công ty China Merchants’ Steam Navigation Company (Công ty hàng hải tàu hơi nước của thương nhân Trung Hoa) để xuất khẩu gạo sang Trung quốc. Đến các năm của thập niên 1880, ông là chủ của nhiều đất đai nhà cửa ở Sài Gòn, trong đó có khu Wang-Tai (la cité Wang-tai), một khu nghèo và dơ mà các người di dân Trung quốc đến Sài Gòn - Chợ Lớn lúc ban đầu cư ngụ chung với gà, vịt, trái cây và các đồ nhập khẩu (4). Năm 1879, ông gởi con ông và một người Hoa Quảng Đông khác là Lưu Chap (Pháp gọi là A Chap hay “Taokhe” Tào Kê Chap) sang Cam Bốt mở tiệm cầm đồ ở Nam Vang. Sau này Lưu Chap là một người giàu có khét tiếng có thế lực ở Nam Vang.

Ông Trương Bội Lâm (Wang-Tai, hay Vương Thái) mất năm 1900, thọ 73 tuổi. Các con trai và cháu nội ông ở Chợ Lớn mang quan tài ông về quê hương, làng Ya-kang, huyện Hoàng Sơn ở Quảng Đông để chôn cất. Rất nhiều người Hoa, Pháp, Việt và quan chức, chức sắc trong chính quyền ra bến tàu để tiễn ông. Sau đó có một con đường ở Chợ Lớn (cité Wangtai) được mang tên ông.

Cạnh toà biệt thự của ông là dinh cơ của một người Hoa giàu có ở Sài Gòn trước thời Pháp thuộc. Người này có các tiệm vải, may đồ, hàng thủ công, sửa giày, sửa đồng hồ và hàng nhập ngoại mà ngay cả người Pháp cũng thường đến mua. Còn vào lúc ban đêm, các ngôi nhà đằng sau biệt thự ông Vương Thái lại trở thành các sòng bạc. Cửa hàng của người Hoa ở đường Catinat, đường Rigault de Genouilly dọc kinh chợ Vải, đường nối đến đường rue d’Adran (đường Hồ Tùng Mậu) thời xưa đều mở đến 9 giờ tối. Đường rue d'Adrian vốn là khu buôn bán tấp nập với nhiều cửa hàng của người Hoa, người Ấn, nằm kế Chợ Sài Gòn cũ. Khu chợ này nằm dọc kinh chợ Vải, nay gọi là chợ Cũ.

Ông Anatole Petiton khi đến thăm Sài Gòn, đã viết về đời sống, sinh hoạt của thành phố trong sách “La Cochinchine française: la vie à Saïgon, notes de voyage” xuất bản năm 1883 như sau :

Khi đi tàu đến cảng Sài Gòn, du khách có thể thấy hai nhà nổi bật là nhà Rồng (messageries maritime) và nhà của ông Vương Thái, xây hầu như ở giữa góc điểm của rạch Bến Nghé và sông Sài Gòn.

Tất cả Sài Gòn đều biết ông Vương Thái. Nhà của ông rất lớn với cột cửa vòng cong và mái hiên (portique), có thể nói nhà ông được coi như là trung tâm Sài Gòn.

Nhà có ba tầng với sân mái hiên. Đây cũng là toà đô chánh thành phố Sài Gòn và là nơi ở của ông thị trưởng. Ông thị trưởng quả là người công chức được chu cấp chỗ ở tốt nhất.”

Cũng theo mô tả của ông Petiton thì kinh Chợ Vải dài khoảng vài trăm thước (gọi là kinh Rigault de Genouilly, sau đổi thành kinh Charner), bắt đầu từ sông đi vào thì ở phía bên phải là các ngôi nhà của người Âu và một vài nhà người Hoa và Ấn (ở Saigon người Pháp dùng từ malabar để gọi người Ấn), bên trái là các ngôi nhà, chợ và những cửa hàng khác của người Hoa.

Kinh chấm dứt ở khoảng nhà thờ. Ở phía trên phần kéo dài của kinh, hai bên có chỗ chơi trò chơi Bowling (một thứ trò chơi của người Anh) rất hợp với việc giải trí lúc chiều tối. Nhà thờ lúc bấy giờ do đô đốc Bonard cho dựng dọc kinh chợ Vải năm 1863 sau khi vừa chiếm xong hoàn toàn Sài Gòn - Gia Định, được làm bằng gỗ và hoàn thành năm 1865. Nhà thờ này chỉ là một nhà thờ tạm thời cho đến khi nhà thờ chính (nhà thờ Đức Bà) được xây.


hinh-5

Hình 5: Saigon 1870s (Ảnh Émile Gsell) – Kinh lớn và dãy phố trên đường Charner gồm các tiệm bán hàng ở tầng trệt và nơi ở ở tầng trên. Cầu băng qua kinh nối hai bờ (trái là đường Rigault de Genouilly và phải là đường Charner). Đường rue Vannier (Ngô Đức Kế ngày nay) chạy ngang hông dãy nhà đi thẳng đến cầu qua hai bên bờ kinh. Cuối toà nhà dãy phố này ở góc phải phía trên hình là toà nhà hoà giải (Justice de Paix) mà trước kia là nhà thờ St Marie immaculée.


hinh-6a
(a)


hinh-6b
(b)

Hình 6: (a) Ảnh (Émile Gsell ?) – Dãy nhà bên trái kinh gần chợ và toà nhà hoà giải (phía phải ảnh) (b) Tranh khắc vẽ năm 1863 - Lễ khánh thành nhà thờ đầu tiên ở Saigon. Nhà thờ này xây bằng gỗ ở vị trí sau này là toà hoà giải Justice de Paix và ngày nay là toà nhà Sun Wah, góc Nguyễn Huệ và Tôn Thất Thiệp.


hinh-7

Hình 7: Saigon 1870s, Chợ Saigon cạnh kinh Chợ Vải, Bên phải, ngang hông chợ là đường rue Vannier (Ngô Đức Kế ngày nay) và đường hông bên trái là rue Amiral Roze (Hải Triều ngày nay). Địa điểm này ngày nay là toà nhà ngân khố.


hinh-8

Hình 8: Bản đồ Saigon 1873 (nguồn manhhai
https://www.flickr.com/photos/13476480@N07/9099981132/)


hinh-9

Hình 9: Saigon - Khách sạn Cosmopolitan,
nhà ông Wangtai (Vương Thái) 1872 -
nguồn: Bs Albert Morice – La revue Tour du Monde 1875 (10).

Nguyễn Đức Hiệp



Tham Khảo


  1. Saigon Republicain, 10/11/1888, A1, N53.

  2. Les Tablettes coloniales. Organe des possessions françaises d'outre-mer, No. 45, 19/12/1888

  3. Claudine Salmon, Tạ Trọng Hiệp, De Batavia à Saigon: notes de voyage d’un marchand chinois (1890), Archipel, 1994, Vol. 47, pp. 155-191.

  4. Nola Cooke, King Norodom’s Revenue Farming System in Later-Nineteenth-Century Cambodia and his Chinese Revenue Farmers (1860-1891), Chinese Southern Diaspora Studies, Volume One, 2007. (http://csds.anu.edu.au/volume_1_2007/Cooke.pdf).

  5. Nguyễn Đức Hiệp, Singapore – Saigon – Hong Kong: Quan hệ thương mại người Hoa từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, http://www.vanhoahoc.vn/nghien-cuu/van-hoa-the-gioi/van-hoa-dong-nam-a/1957-singapore--saigon--hong-kong-quan-he-thuong-mai.html

  6. Charles Lemire, Cochinchine française et royaume de Cambodge, avec l'itinéraire de Paris à Saïgon et à la capitale cambodgienne, Challamel aîné (Paris), 1869

  7. Le Monde Illustré 29/7/1865, A9, T17,N433

  8. Le Monde Illustré 24/12/1864, A8, T15,N402

  9. Nguyễn Đức Hiệp, Saigon đầu thế kỷ 20 đến 1945 : Việt Nam thức tỉnh,
    http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/saigon-111au-the-ky-20-111en-1945-viet-nam-thuc-tinh

  10. Albert Morice, Voyage en Cochinchine pendant les années 1872-73-74, par M. le Dr Morice, H. Georg (Lyon), 1876.

  11. Cochinchine françaises, Procès-verbaux du Conseil colonial, Session ordinarie 1884-1885, Imprimerie du gouvernement, Saigon 1885.

  12. Oscar Chapuis, The last emperors of Vietnam: From Tu Duc tớ Bảo Đại, Greenwood Press, Connecticut, 2000.

  13. Annuaire complet (européen et indigène) de toute l'Indochine, commerce, industrie, plantations, mines, adresses particulières... : Indochine, adresses, 1ère année 1933-1934, éditeurs L. Lacroix-Sommé, R. J. Dickson et A. J. Burtschy, impr. A. Portail (Saigon), 1933.

  14. L'Information d'Indochine. économique et financière, Saigon, 1935, 1936, 1940.

  15. Tim Doling, Icons Of Old Saigon: Établissements Bainier Auto Hall,
    http://saigoneer.com/saigon-buildings/3697-icons-of-old-saigon-etablissements-bainier-auto-hall

  16. Écho Annamite, 22/1/1927, A8, No. 787

  17. Notice historique, administrative et politique sur la ville de Saigon. Publiée par les soins du secrétaire général de la mairie, Impr. để l'Union (Saigon), 1917

  18. Annuaire général de l'Indo-Chine française, 1901, Part 2, 1905, 1906, 1908.

  19. Excursions et reconnaissances, 1882, N14, pp. 372, Imprimerie du Gouvernement, 1882, Paris, Challamel, 5 rue Jacob.

  20. Procès-verbaux du Conseil Colonial, Imprimerie du Gouvernement, Saigon 1883.

  21. Procès-verbaux du Conseil Colonial, Session ordinaire 1885-1886, Imprimerie du Gouvernement, Saigon 1886.

  22. Annuaire de l'Indo-Chine, 1890, T1, pp. 198-199, Imprimerie Coloniale, Saigon, 1890.

  23. Annuaire de l'Indo-Chine, 1897, T1, Imprimerie Coloniale, Saigon, 1897.

  24. Bulletin official de l’Indochine française, N1, P1, 1898.

  25. Recueil du Conseil d’État, 1913, T82, S2.

  26. Nguyễn Thị Minh, “Nguyễn An Ninh: Tôi chỉ làm cơn gió thổi”, Nxb Trẻ, 2005.

  27. Phillipe Peycam, The Birth of Vietnamese Political Journalism: Saigon, 1916-1930, 2012, Columbia University Press.

  28. Le Nouvelliste d'Indochine, 6/3/1937, 1/5/1937, 11/7/1937, 7/5/1939.

  29. Annuaire de la Cochinchine française pour l’année 1870, Imprimerie du Governemnt, Saigon 1869.

  30. Người Lao Động, Đường Nguyễn Huệ hiện đại nhất nước, 30/3/2015,
        http://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/duong-nguyen-hue-hien-dai-nhat-nuoc-20150330232220484.htm