2. Architektura

Najsłynniesze arcydzieła architektury gotyckiej.

Katedry w:
  1. Amiens (1220-1375),
  2. Beauvais (1225, gotyk późny tzw. płomienisty),  
  3. Bourges (1195),  
  4. Chartres (1194-1260),
  5. Reims (1211-1294, gotyk dojrzały),
  6. Strasbourgu,
  7. Paryżu (gotyk wczesny) wraz z cenną także ze względów relikwii  Sainte Chapelle zbudowaną przez Ludwika IX (1243-1248), przykład „gotyku płomienistego”.


ARCHITEKTURA GOTYCKA 

BUDOWNICZOWIE KATEDR

W romanizmie i jego przenoszącej obciążenia ścianie można dopatrzeć się jeszcze jakichś pokrewieństw z mocno stojącą na ziemi architekturą antyku, natomiast architektura gotycka jest już realizacją zupełnie odmiennej koncepcji. Jej konstrukcyjną kwintesencją jest sklepienie krzyżowo-żebrowe, koncentrujące obciążenie całego przekrycia w narożnikach podpartych filarami. Dzięki temu ściana jako element konstrukcyjny jest już zbędna i może być przebita otworami okien. Sklepienie nie przenosi ciężaru przekrycia na filary idealnie pionowo, ale tworzy znaczne siły rozporowe, rozpychające punkty podparcia (czyli zwieńczenie filarów). Do ich zrównoważenia potrzebne są przypory i łęki przyporowe, zabezpieczające filary przed przewróceniem.
Ostrołuk stał się symbolem gotyku, ale nie jest elementem niezbędnym. Jest wynikiem racjonalnie rozwiązanego sklepienia krzyżowego, zmniejszającego siły rozporowe przez zbliżenie kierunku wektora obciążenia do pionu. Ma poza tym ogromne znaczenie estetyczne, zwiększające wertykalizm budowli - jej wyraźną tendencję do pięcia się ku górze.


Ostrołuk w kościele Fontenay, 1118-1147


Opactwo w Fountains, 1132


Bazylika Saint Denis, 1140

Architektoniczny styl gotycki powstał w kręgu benedyktynów, a szczególnie założonego w 1096 r. przez Robert von Molesme zakonu cystersów. Pierwsze klasztory Cystersów powstały ok. 1115 r. w La Ferte, Pontigny, Claivaux, Maromond i Fontenay.


Wielkie okno rozetowe, opactwo Byland, 1135

W kościołach cysterskich pojawiły się prawie wszystkie elementy stylu gotyckiego, zanim powstała budowla wyraźnie odbiegająca stylem od panującego romanizmu. Np. w zachowanej częściowo fasadzie opactwa w Byland (Yorkshire) z 1135 r. widnieje ślad okna rozetowego o rozmiarach imponujących nawet w porównaniu z kościołami dojrzałego gotyku.

Za pierwszą budowlę o cechach wyraźnie gotyckich uważa się bazylikę w Saint Denis, zbudowaną przez benedyktyńskiego opata Surgera ok. 1140 r., a niemal czysty gotyk reprezentuje katedra Notre Dame w Paryżu (1160).


Katedra Notre Dame, Paryż, 1160

W ciągu 20 lat jakie dzielą daty powstania kościołów w Saint Denis i Notre Dame gotyk osiągnął pełną dojrzałość i bardzo szybko zastąpił styl romański, od którego różnił się nie tylko z wyglądu.

 


Katedra w Chartres

Typowa katedra gotycka zbudowana jest na planie łacińskiego krzyża z wzdłużną nawą główną i poprzecznym transeptem. Wzdłuż nawy głównej biegną dwie (rzadziej cztery) węższe i niższe nawy boczne, oddzielone rzędem kolumn wspierających ścianę z oknami zwaną clerestorium. Do rzadkości należą kościoły jednonawowe (katedra Notre-Dame, Saint-Bertrand-de-Comminges). Również rzadziej spotyka się świątynie o równej wysokości naw, tzw. kościoły halowe(Stephansdom, Wiedeń).

 

Długość transeptu jest zwykle większa niż łączna szerokość naw, chociaż czasami nie przekracza jej w kościołach pięcionawowych (Notre Dame, Paryż). W wielkich kościołach angielskich budowano dwa transepty, wschodni (bliższy ołtarza) zwykle węższy i krótszy.
Wschodnia część świątyni w Anglii bywała długa, dwuczęściowa (drugi transept), zakończona prostokątnie, we Francji natomiast zakończenie było wielokątne, otoczone obejściem zwanym ambulatorium i wieńcem kaplic. W kościołach włoskich często tuż za transeptem znajdowała sięapsydowa kaplica (katedra we Florencji).


Katedry w Amiens i Paryżu (Francja), Salisbury (Anglia) i Florencji (Włochy)

 

Przekrój sklepienia kolebkowego i zamykający je łuk mają kształt półkola.
Jeśli przy założonej rozpiętości sklepienia z jego skrajnych punktów wykreślimy dwa półłuki o promieniu równym tej rozpiętości, to łuki te przetną się tworząc tzw. ostrołuk regularny (z wpisanym trójkątem równobocznym).
Jeśli wykreślimy dwa półłuki o promieniu większym niż rozpiętość sklepienia (otworu), powstanie w ten sposóbostrołuk lancetowy - typowa forma gotycka.
Jeśli dwa wykreślane półłuki mają promień mniejszy od rozpiętości sklepienia (otworu), powstanie łuk spłaszczony.
W późnym gotyku zwanym stylem flamboyant (gotyku płomienistym) stosowano łuk o kształcie przypominającym płomień. Powstaje on z czterech półłuków wykreślanych z czterech punktów.
W gotyku angielskim stosowano unikalną formę łuku zwanego łukiem Tudorów. Tworzą go cztery półłuki wykreślane z czterech różnych punktów, ale osie łuków mniejszych leżą na promieniach łuków większych. O kształcie całego łuku decydują proporcje promieni łuków składowych.
Różnice między łukami są głębsze niż różnice w ich wyglądzie. Zbudowane przy ich zastosowaniu sklepienia inaczej pracują i w inny sposób przenoszą obciążenie na podpory.

 


System przyporowy świątyni gotyckiej

Konstrukcja katedry gotyckiej jest niesłychanie finezyjna również dlatego, że nie widać jej we wnętrzu oświetlonej ogromnymi oknami świątyni.
Obciążenie przekrycia ma dwie składowe: pionową, przejmowaną przez filary i poziomą siłę rozporową, która może filary przewrócić. Tym siłom przeciwstawiają się przypory, które mogą mieć formę monolitycznych skarp, albo ażurowych łęków przyporowych, sprowadzających je stopniowo na przypory stojące przy zewnętrznych ścianach naw bocznych (Zwykle zwieńczone sterczynami (fiale,pinakle) i dalej na grunt (dzięki temu zużywa się znacznie mniej materiału budowlanego).
Korpusy budowli gotyckich są otoczone misterną strukturą przypór dając również niepowtarzalne wrażenie estetyczne. Najważniejsze jest jednak to, że dzięki takiej konstrukcji wszystkie elementy wewnętrzne przenoszące wyłącznie obciążenia pionowe mogą być bardzo smukłe, a cała pracująca "maszyna" konstrukcyjna wyrzucona zostaje na zewnątrz. Właśnie dzięki temu uzyskano efekt odmaterializowania budowli.
Wewnętrzna ściana nawy głównej katedry gotyckiej składała się więc z dwóch poziomów: dzielącego nawy rzędu filarów zwieńczonych łukami i podtrzymywanej nimi ściany z oknami. Ponieważ nad nawą boczną znajdował się pulpitowy dach zajmujący pewną wysokość, na wewnętrznej ścianie, środkowy pas wewnętrznej ściany między arkadami a oknami dekorowano tzw. triforium, za którym mogła znajdować się płytka galeryjka.


Sekcja ściany
katedry w Amiens


Katedra Notre Dame w Paryżu, system przyporowy z łękami i przyporami zwieńczonymi pinaklami.

 

Efektem gotyckiej konstrukcji jest budowla bez ścian:
zawieszone w przestworzach sklepienie i wnętrze przesycone światłem przenikającym przez witraże
wypełniające ogromne okna.


Sainte Chapelle, Paryż, 1239-1248

 


Katedra w Reims, 1211-1300

Katedra w Chartres, 1193-1250
Mimo znacznych różnic regionalnych gotyckie budowle sakralne są łatwo rozpoznawalne ze względu na charakterystyczny sposób kształtowania elewacji, będącej modyfikacją romańskiego westwerku. Całość kompozycji (z wyjątkiem może specyficznego gotyku włoskiego) jest monumentalna i tworzą ją dwie potężne wieże flankujące elewację wąskiej i wysokiej nawy głównej.
Elewacja dzieli się na trzy lub cztery poziome pasy. Pas dolny wypełnia portal wejściowy, zwykle trzyczęściowy. Poszczególne wrota mogą prowadzić do przedsionków poszczególnych naw (jak w Reims) lub do narteksu nawy głównej (jak w Chartres).
Tympanon portalu (portali) wypełniony jest najczęściej wielowątkową kompozycją rzeźbiarską z centralną postacią Chrystusa lub Matki Boskiej (lub mniejszym oknem rozetowym).
Nad głównym portalem znajduje się zwykle jedno wielkie, lub pas wąskich okien (w Anglii), a w kościołach francuskich _oraz włoskich i hiszpańskich) najczęściej ogromne okno rozetowe wypełnione kamiennym maswerkiem wiążącym elementy witrażu doświetlającego, ale przede wszystkim zdobiącego nawę główną. Rozet nie spotyka się w budowlach angielskich.
W wielu katedrach nad oknem rozetowym znajduje się opracowany rzeźbiarsko pas kryjący dwuspadowy dach katedry, nad którym górują przebite oknami wieże. Większość kościołów gotyckich projektowana była z wieżami zakończonymi wysokimi dachami stożkowymi lub ostrosłupowymi, jednak albo nie zostały one ukończone, albo zrezygnowano z nich w trakcie budowy, kończąc wieże omurowanymi platformami, albo uległy one zniszczeniu i nie zostały odbudowane.

 

ODMIANY REGIONALNE

We wszystkich krajach styl gotycki miał zarówno pewne cechy wspólne jak i szczegółowe cechy regionalne, a jego istoria dzieli się na trzy fazy:

GOTYK WCZESNY: Francja 1140, Anglia 1170, Hiszpania 1150, Niemcy 1230, Włochy 1230

(St Denis, Sens, Laon, Chartres, Notre Dame de Paris, Lyon, Toul)

W Niemczech opóźnienie we wprowadzeniu gotyku wynikało z bardzo silnej pozycji romanizmu uważanego za styl "narodowy", związany z imperialnymi aspiracjami tamtejszych cesarzy, we Włoszech natomiast gotyk miał mniej monumentalny charakter i nigdy głębiej się nie zakorzenił.

GOTYK DOJRZAŁY: Francja 1200, Anglia 1250, Niemcy 1250, Hiszpania 1230

(Chartres, Amiens, Notre Dame de Paris, Bourges, Reims, Sainte-Chapelle)

Dojrzała odmianę gotyku we Francji określa się jako gotyk promienisty (rayonnant), charakteryzujący się minimalizacją
powierzchni ścian przez ich rozbicie wielkimi otworami okien i elementami architektonicznymi.
Przykładem stylu rayonnant jest Saint Chapelle w Paryżu. W Anglii jego odpowiednikiem był gotyk dekorowany (decorated).

GOTYK PÓŹNY: Francja 1350, Anglia 1350, Niemcy 1350, Hiszpania 1400, Włochy 1300

(Chartres, Amiens, Rouen, St. Maclou, Beauvais)

Późny gotyk nazywany jest we Francji gotykiem płomienistym (flamboyant), w Anglii gotykiem wertykalnym (perpendicular), w Niemczech gotykiem specjalnym albo dziwacznym (Sondergotik), chociaż powinno się go nazwać nietypowym, bo jego cechą była budowa kościołów halowych, oraz użycie zamiast kamienia cegły (gotyk ceglany) w środkach hanzeatyckich (również w Polsce) pozostających pod wpływem niemieckiej Lubeki.
W Anglii niezwykłą cechą stylu perpendicular było stosowanie zamiast sklepień murowanych skomplikowanej, drewnianej więźby dachowej wyeksponowanej we wnętrzu budowli oraz ogromnych okien.
W Hiszpanii na gotyk, podobnie jak na inne style architektoniczne silny wpływ miał mudejar - łączenie "łacińskiego" stylu europejskiego z elementami sztuki islamskiej, zakorzenionej na Półwyspie Iberyjskim od czasów inwazji Maurów na początku VIII w. Zarówno w Hiszpanii jak i w Portugalii powstały także odmiany nie mające odpowiedników w innych krajach, a związane bezpośrednio z rządami konkretnych władców, nazwane gotykiem izabelińskim (Hiszpania) i manuelińskim (Portugalia).
Specyfiką gotyku francuskiego był tzw. Gothique Méridional (gotyk południowy) odznaczający się budową świątyń z wielkimi nawami, pozbawionych transeptu (Notre-Dame-de-Lamouguier, Narbonne, Sainte-Marie in Saint-Bertrand-de-Comminges).

INNE PRZYKŁADY BUDOWLI GOTYCKICH


Bazylika w Asyżu, 1228-1253; Gotyk ceglany, kościół św. Katarzyny, Gdańsk, 1500


Katedra w Lincoln, decorated style, 1235; Pałac Dożów, Wenecja, 1310


Wczesny gotyk angielski, katedra w Canterbury, 1175; Flamboyant, kościół Vendome, 1500


Gotyk manueliński, klasztor Jeronimos, 1495; Późny gotyk włoski, katedra w Mediolanie, 1386


Perpendicular style, katedra w Gloucester, 1350-1380; Dojrzały gotyk włoski, katedra w Sienie, 1215-1263


Westminster Hall, więźba dachowa, 1395-1399; Mudejar, Dziedziniec kolegium w Salamance, 1428-1533


Źródło: http://www.historiasztuki.com.pl/HISTORIA-ARCHITEKTURY-SRED.html


Podstrony (1): Budowniczowie katedr
Comments