Biliwal Söhbéti


 

1. soal: Siz bilen tonunushqumiz bar. Özingiz toghrisida sözlep bergen bolsingiz? 


Jawab: Isim-familem Muhemmed Erdem, 1968-yili Yéngisar nahiyisining Aqqush yézisida tughulghan. Ikki perzentim bar, ularning isimi Misran Erdem we Ipar Erdem. Perzentlirimning isimigha qarapla familimizning Erdem ikenlikini bildingiz. Bu purset bilen familem toghurluq azraq chüshenche bérip qoyushni layiq kördüm. Men Mutellip Sidqining Uyghur Kishi Isimliri dégen kitabidiki famile heqqqidiki bölümini oqughandin kéyin, turaqliq famile qollunishning ehmiyitining heqiqeten chong ikenlikini tonup yétip, jemetimizge turaqliq famile békitishni könglümge pükken idim. Shunga jemetimiz arisidin nami barraq birsining ismini famile qilip ishlitish istiki bilen rehmetlik chong anamdin bowilirimizning ismini sürüshtürdüm . Netijide chong anam aran özining bowisining Edem Chong, dadisining Süpek Chong ikenlikini, ularning shu waqitta kichik baylardin ikenlikini éytip berdi. Bu yerdiki "Süpek" ning Süpürge ikenliki, kishiler qisqartip süpek dep ataydighanliqini éytip berdi, emma "Edem"ning esli toluq atilishini dep bérelmidi. Men Uyghur Kishi Isimliri dégen kitabtin isim izdesh jeryanida shu kitabtiki qedimki Uyghurlar ishletken isim dégen bölikidin Erdem dégen sözni uchrutup qaldim hem menisining edep, exlaq ikenlikini bildim. Shunga "Edem" dégen isim "Erdem" bolishi mumkin dep perez qilip(perizim xata bolishimu mumkin) Erdem dégen isimni 1997-yildin bashlap jemetimizge resmiy turaqliq famile qilip qollanduq.(Kimlik we nopusumdiki familemnimu özgertiwettim)
Men 1986-yili Yerken nahiylik 1-ottura mektepni püttürüp, 1986-yildin 1991-yilghiche eslidiki Shinjang Sanaet Institutining sanaetni aptomatlashturush kespide baklawirliq oqudum. 1991-yili mektep püttürüp shu mektepte xizmetke qaldim. 1993-Yili aptonom rayonluq maarip nazaritige yötkeldim, shundin bashlap hazirghiche maarip nazaritide ishlewatimen. Xizmetke qatnashqandin béri 1995--1996-yili bir yil Shi’an chet'el tili inistitutida In'gliz tilidin bilim ashurdum, 1998--2000- yilghiche ishtin sirt iqtisadiy qanun kespi boyiche aspirantliq dersliklirini oqudum, 2001--2002-yili bir yil Sichuan uniwérsitétida Némischidin bilim ashurdum, 2002-yili dékabirdin 2003-yili dékabirghiche Awistriye Graz uniwérsitétida maarip ilmi kespi boyiche bir yil bilim ashurdum. Xizmetke qatanshqandin béri asasliqi uchur bashqurush, imtihan ishlirini bashqurush we tebiiy pen’ge ait matériyallarni terjime qilish xizmetliri bilen shughullunup kéliwatimen. Ishtin sirtqi qiziqishim: kompyutér we til-yéziq. Eng chong xushalliqim: perzentlirim bilen birge oynash, köngül échish we sayahet qilish.


2.soal: Siz ilgiri misran.com tor békitini qurghan idingiz, Misran tor békiti shu waqitlarda ULY da ishlengen serke tor béketlirining biri idi. Bu tor békitini néme üchün taqap qoyghanliqingizni bekmu bilgimiz bar.


Jawab: Misran.comni taqap qoyushning sewebini sözleshtin ilgiri, uni qurushtiki seweb we meqsetni qisturup qoyay. Men deslepte intérnetke kirgen waqitlirimda Shinjangda Uyghurche tor béketliri yoq idi. U waqitlarda torgha kirgenler asasen chayxanigha kirip paranglishishtin bashqa ish qilmaydiken. Hetta ishxanimizdiki xizmetdashlirimgha intérnetni tonushturup ualrgha torgha kirishni ögitip qoyghan waqtimda, ular deslepte torgha kirse udulla chayxanigha kiretti. Ularning chayxanida bashqilar bilen paranglashqanda internetning ajayip ilghar wasite ikenlikidin hayajanlinip ketkenlikini körgen idim. Torda Uyghurlargha ait nersilerning bar yoqliqini daim izdeytim. Men deslepte tordin "Uyghur" dégen sözni izdep, tosattin Uyghurlargha munasiwetlik bir Xenzuche tor bétini bayqap qaldim. Bu bet del esli Makanim.com ning qurghuchisi Nijat Nejmidinning shexsiy tor béti iken. Uningda kona yéziq bilen ishlengen "Tengritagh Ohgli" dégen bir resimlik logo bar iken, u méning intérnette tunji Uyghurche xet körüshüm idi, shundin kéyin mendimu sap Uyghurche tor békitidin birni qurush istiki shekillen’gen. Meqsidim, qurmaqchi bolghan betke Uyghurlargha munasiwetlik nurghun uchurlarni toplap kirgüzip, Uyghur tordashlargha intérnetning addiyla chayxanida paranglishidighan bir wasite bolmastin uningdin paydilinip nurghun uchurlargha érishkili bolidighan ghayet zor uchur déngizi ikenlikini bildurup qoyush idi.

Eyni waqitta Misran.comni qurushta duch kelgen birinchi mesile yéziq mesilisi boldi, shu mezgillerde Uyghur tordashlar torda Uyghur Latin Yeziqi(ULY) ning her xil waryantlirini ishlitip kéliwatqan iken. U waqitta tor betliride "Angel-2 tili" we "ML tili" dégendek herbir tor békiti öz aldigha birdin "élipbe" layihelep ishletken iken, tordashlar chayxana we e-mailda yene özi bilgenche ishlitidiken. Shu waqitlarda torda Uyghur Xet Alqe Gurupisi qurulghan bolup bu gurupining türtkisi bilen ULY torda deslepki qedemde birlikke kélip uninggha Uyghur Internet Yéziqi(UIY) dep nam bérildi, shundin bashlap bu yéziqni misran.com tunji bolup ishlitip bu bet quruldi.

Bet qurulghan iken, uni köridighan, ziyaret qilidighan adem bolishi kérek. Tordashlarning misran.comni daim ziyaret qilip turishi üchün misran.comda tordashlarni qiziqturghidek mezmun bolishi kérek, buni hel qilish üchün Uyghurlarning medeniyitige ait birqisim matériyallarni topluduq, bezilirini xizmetdashlirimning yardimide kirgüzdim. Emma tordashlarni qiziqturush üchün tor bet mezmuni yéngilinip turishi kérek iken. U waqitlarda torgha kiridighanlar ichide asasen oqughuchilar köp bolghachqa ulargha mas kélidighan sehipiler bolmisa bolmayti, bu zörüriyet bilen Misranda Uyghurche BBS sehipisi échisni oylap, Yuzi BBS 2000ni Xenzuchidin UIY da terjime qilip Misran.comda ishlettuq, shundin bashlap Misranning munazire munbirimu xéli qiziydighan boldi, Misranni ziyaret qilidighan kishilermu köpeydi. Misran.com ning mezmunini dawamliq béyitish meqsidide dostlirimni Uyghur Ereb Yéziqi(UEY) diki matériyallarni UIY gha aylanduridighan programma tüzüp bérishke yardem soridim. Bundaq bolghanda ghayet zor Uyghurche matériyallarni qayta kirgüzmeyla aylandurghuch arqiliq UIY gha aylandursaq maddiy küchimizni tijep qalattuq. Shunga deslepte Aptonom Rayonluq Til Yéziq Komitétidin dostimiz Yasin ependi manga Dos muhitida ishleydighan Huaguang we Sanli sistémisda kirgüzülgen UEY diki thöjjetlirini UIY gha aylanduridighan programma ishlep berdi. Bu eng deslepki aylandurghuch bolup hésablinidu. Kéyinche ULY resmiy birlikke kelgendin kéyin dostimiz Turghan ependi bu programmini Windows muhitida ishleydighan qilip tüzüp chiqti. Bu programma arqiliq Shinjang gézitining kündilik xelqara xewerlirini ULY gha aylandurup misran.comda qererlik élan qilip turduq.

Bu waqittiki tor betliri asasen Frontpage we Dreamwere de yasalghachqa tor bétining mezmunini béyitish, yéngilash we asrash xélila waqit we iqtisad telep qilidighan ish idi. Bu mezgillerde nurghunlighan Uyghurche xususiy tor betler barliqqa kelgen bolsimu bashqurghuchilarning waqit chiqiralmasliqi sewebidin Uyghurche tor betlirining mezmuni, süpiti we sewiyisi bir izidila toxtap qaldi, Uyghur torchilirining bu bash qétiqchiliqini saqaytish, Uyghur tor betlirining sewiyisini yuqiri kötirish meqsidide Abdireyim ependining tewisiyesi bilen ikkimiz birlikte PHPbb munber sistémisi we PHP-Nuke heqsiz portalini Uyghurchigha terjime qilip tordashlarning heqsiz ishlitishi üchün tarqattuq. Abdireyim ependining türtkisi bilen Uyghurche PHP-Nuke ni ishlitip Misranni qayta achtuq, bu mezgilde Misran.com Abdireyim ependining bashqurishida boldi. Misranda PHP-Nuke ni ishletkendin kéyin tor bashqurush ishlirigha köp qolayliqlarni élip keldi. Undin bashqa tordashlarning ULY yaki UEY de ishlen’gen tor betlirini özliri yaxshi körgen yaki adetlen’gen yéziqida körelishige qolayliq bolishi üchün dostimiz Ehmetjan ependi misran.com üchün intérnettiki Uyghurche betlerni torda biwasite ULY we UEY da öz-ara almashturidighan almashturghuch yasap berdi. Bu tor bashqurghuchilargha we tordashlargha qolayliq élip keldi.

Yuqirdiki bayanlardin bir tor békitini yaxshi bashqurush, uni bashqilar yaxshi köridighan, tordashlar daim ziyaret qilip turidighan béketke aylandurush unchiwala asan emeslikini hés qilip turuptimiz, bir ishni qilghan ikenmiz uni yaxshi qilish kérek. Bu jeryanda Abdireyim ependi köp ejirlerni chiqarghan bolsimu, uning oqushi bekla aldirash bolghachqa uning üstige uning bashquridighan yene bir tor békiti( http://uighurdict.uni.cc/ ) bar, hemde hazir tor bashqurushqa bolghan teleplermu yuqiri yeni tor békitini 24 saet küzitip turalmighan teqdirdimu künde dégudek tekshürüp turush kérek, yuqirdikidek talay qiyinchiliqlar tüpeyli Misran axiri taqilip qaldi.


3.soal: Siz we Abdireyim ependi birlikte PHP-Nuke sistémisining terjimisini ishligendin kéyin köpligen tor béketliri bu sistémini ishlitiwatidu (biliwal tor békitimu silerning terjimenglarni ishlitiwatidu). Buningdin sirt Post Nuke we Skype awaz sistémilirinimu terjime qilip tarqattinglar. Portal sistémilirini terjime qilish jeryanida qandaq qiyinchiliqlargha yoluqtinglar? terjimide némilerge diqqet qildinglar? Mushundaq yaxshi sistémilarni terjime qilishqa qiziqidighan we qilishni bashlighan tordashlargha qandaq tekliplerni bérisiz?


Jawab: Intérnet uchqandek tereqqiy qilip kishilerning kündilik turmushighiche bösüp kirip, eneniwiy turmush aditini özgertiwatqan mushundaq weziyette Uyghurlarmu bu pursettin mehrum qalmay, el, weten we millet söyer yashlirimizning köngül bölishi, tirishchanliqi bilen köpligen Uyghurche tor béketliri bariliqqa keldi. Biz mushu yashlirimizning tor béket bashqurush jeryanida bet yasash üchün bihude waqit israp qilishining aldini élish, tor bet yasashqa ketken waqitni bashqa yéngiliqlarni yartishigha, tor békitining mezmunini béyitish, süpitini yuqiri kötürshke we Uyghur torchiliqni tereqqiy qildurushqa ajritishgha yardimi bolsun üchün dunyada eng köp ishlitiliwatqan munber sistémisi PHPbb we PHP-Nuke, Post Nuke qatarliq dinamik tor béket portal sistémilar hemde Skype torda söhbetlishish sistémisini Uyghurchigha terjime qilduq. Bularni terjime qilishtiki yene bir seweb intérnet sahesidiki Uyghurche atalghularni birlikke keltürüsh, qéliplashturush we omumlashturushmu közde tutuldi.

Bu sistémilarni terjime qilishta duch kelgen qiyinchiliq asesen atalghu yasashta boldi. Kompyutér we intérnet saheside téxi Uyghurchigha özleshmigen nurghun atalghular bar bolup, biz atalghularni terjime qilishta Uyghur tilining söz yasash qaidisige emel qilghan asasta yéngi sözlerni yasiduq. Birqisim atalghularni biwasite eslidiki tildin qobul qilduq. Bezi atalghular Uyghurchida alliburun békitilip qélipliship bolghan bolsimu emeliy terjimige kelgende esli tildiki uqumni delmu-del ipadilep bérlemeydighan, ipadilep béreligenliri Uyghurchida söz bolmay bir jümle bolup qalidighan ehwallar kélip chiqti. Bundaq bolghanda programmida eslidiki tilda bir sözgila bérilghan orungha Uyghurche bir jümle söz sighmay, programma ijra bolghandin kéyin bu kunupkilardiki söz-jümliler we eskertmiler toluq körünmigechke ularning menisini chüshengili bolmidi we programmining körkemlikige tesir yetti. Shunga biz terjime jeryanida bir nechche tilning terjimisidin teng paydilinishqa ehmiyet berduq yeni Inglizche, Xenzuche, Némische we Türkche qatarliqlar. Bundaq bolghanda noqul birla tildin mena qoghlushup sözmu söz terjime qilip qélishtin saqlan’ghili bolidiken. Beziler atalghularni choqum herqandaq Uyghur bir körüpla chüshineleydighan qilip élish kérek dep qaraydu, menche bu bir natoghra qarash. Sawatliqla ademning hemmisini öz tilidiki herqandaq matériyalni oqupla chüshineleydu dep qarash eqilghe muwapiq emes. Eger biz Uyghur tilidiki herqandaq atalghuni barche Uyghur xelqi oqupla chüshinelishi kérek dep qarisaq biz xatalashqan bolimiz, bundaq til bir turmush tilila bolup qalidu. Aliy mektepning edebiyat kespini püttürgen, ana tiligha pishshiq bolghan bir kishige méditsinadin bir ilmiy doklat berse uni toluq chühinelishi natayin. Bu normal ehwal, bizningmu hazirqi yéngi atalghularni bir körüpla uni toluq chüshinelmeslikimzmu normal ehwal. Men bir proffésorning "adem ömür boyi yéngi söz öginishi kérek, méning dadam 70 yashtin ashti, shundaqtimu hazir u e-mail, intérnet dégen atalghularni öginiwatidu" dep misal alghinini anglighan idim. Bizningmu ottura mektep we aliy mektepte ögengen söz bayliqimiz téxi yétishmeydu, jem'iyetning tereqqiyatigha maslishish üchün elwette dawamliq yéngi söz öginip turish kérek.

Hazir tordiki yéngiliqlarmu kündin künge köpeymekte. Torgha kirdighan Uyghurlarning köpiyishige egiship bu sahege qiziqidighan kishilermu barghansiri köpeymekte shunga torda ishlitidighan sistémilarni terjime qilishqa qiziqidighan dostlargha tewisiyerim: 1. bashqilar terjime qilip bolghan sistémilarni qayta terjime qilmanglar, bu bir tekrar xizmet hem bu bashqilarning emgikini hörmet qilmighanliq; 2. atalghularni alghanda imkan qeder birliklikni saqlanglar, eger bezi atalghulargha nisbeten bashqilar bilen oxshashmighan qarashta bolsanglar uni emeliy chüshendürüsh arqiliq UKIJ ning munbiride yaki bashqa munasiwetlik betlerde élan qilip ortaqlishinglar. 3. terjime qilghanda birla tildin terjime qilmanglar, sözlerning imlasigha diqqet qilinglar, elwette qérindash milletlerning tilidin paydilansa ünümi téximu yaxshi bolidu. Tordashlar we awam ishlitidighan Uyghurche sistémilarni tüzgüchi qérindashlerge, shirketlerge we UKIJ diki öz xelqi üchün méhnetsiz emgek qiliwatqan tordashlargha tewisiye qilidighinim: 1. bashqilar qilip bolghan sistémilarni tekrar qilmanglar, uni qilishqa serp qilghan waqitta téximu köp yéngi ishlarni qilsanglar uning netijisi chong bolidu. 2. ishligen sistémining ékran uchurlirini UEY we ULY da ishlenglar, bu sistémingiz téximu köp Uyghurlarning paydilinishigha qolayliq élip kélidu we mehsulatingiz ottura asiya bazarliridinmu bir kishilik orun alidu.

4.soal: Bügünki künde dunyada her küni nurghun yéngi atalghular barliqqa kéliwatidu, bu yéngi atalghularni qobul qilish hem Uyghur tiligha qandaq özleshtürüsh jehette oylighanliringizni sözlep bersingiz.


Jawab: Atalghularni qobul qilish we özleshtürüsh herqaysi millet tillirining öz alahidiliki we shu millet etrapidiki muhitning oxshimasliqigha qarap oxshash bolmaydu. Pen-téxnika uchqandek terqqiy qiliwatqan bügünki dewrde nurghunlighan yégi sheyiler meydangha kelmekte. U sheyiler qaysi millet yaki qaysi dölette awwal meydan’gha kelse elwette awwal ashu millet u sheyige öz tilidin isim qoyidu. Bashqa millet u sheyining shu tildiki nami, u shey'ining roli we xususiyitige asasen öz tilida muwapiq bir nam béidu. Bu usul herqaysi tillarning alahidilikige qarap yene oxshash bolmaydu. Emma yenila omumi pirinsip bar bolup barliq tillarda u yéngi shey'ige nam bergende töwendikidek üch pirinsipni asas qilghan:

1) öz tilidin mas atalghu izdesh (hetta yerlik shiwilerdin söz tépish);

2) qérindash tillardin yeni bir til sistémisigha tewe tillardin izdesh;

3) eslidiki tildin biwasite qobul qilish.

Biraq herqaysi tillarda bu üch pirinsipning muhimliq derijisi oxshash bolmasliqi mumkin. Yawropadiki milletler asasen ikkinchi pirinsipni asasliq orun'gha qoyidu, chünki ularning tilliri asasen yéqin bolup, pen-téxnika atalghulirini imkan qeder ortaq ishlitishke tirishidu. Bu, pen-téxnika uchurliridin ortaq paydilinish we u atalghunining téz omumlishishigha paydiliq dep qaralsa kérek. Ular eslidiki tildin söz qobul qilghanda, burun u sözning oqulishini asas qilip qobul qilish pirinsipini qollan'ghan. Yéqinqi dewirlerdin buyan yézilishini asas qilip qobul qilishqa qarap yüzlenmekte. Bu belkim hazirqi uchur dewride yazma matériyallarning köp bolishidin, bundaq bolghanda uchurlardin ortaq paydilinishqa yaxshi sharait yartilidighanliqidin bolishi mumkin. Hazir hetta bashqa tildin qobul qilghan sözlerdiki bezi herpler öz tilida bolmisimu yazghanda eslidiki herpni shu péti yazidighan ehwallarmu mewjut. Bu hem xelqning medeniyet sewiyisi bilenmu munasiwetlik.

Biz Uyghurlar bügünki uchur dewride yéngi meydan'gha kelgen atalghularni öz tilimizgha qandaq özleshturishimiz we maslashturishimiz kérek? Herqandaq til jemiyetning tereqqiyatigha egiship tereqqiy qilip turidu, sözler béyiydu, bezi kona sözler istémaldin qalidu, bu bir muqerrerlik. Uyghur tilini tereqqiyattin toxtitip qoymaymiz dések bizmu yuqiriqi üch pirinsiptin toluq paydilinishimiz kérek. Yéngidin kirgen pen-téxnika atalghulargha öz tilimizdin mas atalghu tapalmighanda uni choqum terjime qilip "Öz tilimizdin söz yasaymiz, uni kishiler körsila chushinelishi kérek" dep u atalghularni Uyghur tilidiki qedimki söz yaki xetmu-xet terjime qilip bir jümlige aylandurup qoysaq bolmaydu. Bu hergüz atalghu bolmay ashu atalghugha bérilgen izahat bolidu. Biz atalghuni atalghu süpitide ishletmey uning ornigha uning tebirini yaki izahatini ishletsek, u waqitta Uyghur tilini hazirqi pen-téxnikining höddisidin chiqalmaydighan bir til qilip qoyishimiz mumkin. Chünki bashqilar bir söz bilen atighan nersini biz öz tilimizda uqumni éniq ipadilesh üchün söz birikmisi yaki bir jümle bilen ipadilishimiz mumkin. Bu u atalghuni hemme adem körupla chüshen'gendek qilghan bilen uning omumlishishigha paydisiz. Xuddi deslepte Kompyuterni "éléktronluq hésablash mashinisi" dep atighan bolsaqmu axirqi hésabta omumlashmay qalghandek aqiwet kélip chiqidu, bundaq misallar bekmu köp. Uyghur jemiyitige kirgen yéngi shey'ining mutleq köp qismi desleptila Xenzuche nam bilien kiridu, u namni biz teshwiqat wastiliri, soda bazarliri qatarliqlardin Xenzuche atilishida anglaymiz we körimiz. Awam xelq u shey'ining Uyghurche ölchemlik atlishini bilmigechke Uyghurche atilishi zörür bolghan waqittta herkim özi bilgenche terjime qilip yéngidin nam béridu yaki Xenzuche atilishini buzupla ataydu. Bu atalghuning Uyghurchisini xéli bir mezgilgiche téléwizorda yaki radioda weyaki gézit-jurnallirimizda körgili bolmaydu, netijide u atalghuning qéliplashqan Uyghurche atilishi békitilip élan qilin'ghanda u kishilerning quliqigha bashqiche anglinip, kishiler deslepte adetlen'gen atilishi boyiche jem'iyette omumliship qalidu, shuning bilen qéliplashqan bu "atlghu" kitab, jurnal yüzidila qélip awam xelq özleshturelmey qalidu. Bundaq ehwalning kélip chiqishini, munasiwetlik orunlarning bu xizmetke bek köngül bölüp ketelmigenliki we awam xelqning Uyghur tiligha bolghan mes'uliyetsizlikdin ayrip qarighili bolmaydu.

Xulasilighanda biz awam xelqmu yéngi qobul qilghan we qéliplashqan atalghularni chetke qaqmasliqimiz, uni körüpla chüshinelmiginimiz üchün uningdin waz kechmeslikimiz kérek. Yéngi qobul qilin'ghan bir atalghuni tunji körgende elbette yéngiliq tuyilidu, qulaqqa bashqiche anglinidu. Herbir Uyghur "bu yéngi atalghuni omumlashturush we özleshtürüsh méning burchum" dep bilishi kérek, mushundaq roh we idiye bolghanda Uyghur tili tereqqiy qilidu we béyiydu.


5.soal: Siz we Abdireyim ependi ULY ni teshwiq qilish we omumlashturush jehette asasliq küch chiqiriwatqanlarning biri, ULY ning weten ichide omumlishish ehwali we ishlitilish ehmiyti toghrisida sözlep bersingiz.


Jawab: UEY bilen ULY ning munasiwiti toghrisida W. A. Janbaz ependi xéli tepsiliy toxtuluptu, bu heqte men qayta tekrarlimaymen, peqet uning pikrige qoshulidighanliqimni bildürimen. ULY resmiy birlikke kelgendin kéyin ULY ni birlikke keltürüshning ehmiyitini tonup yetken qéridashlirimizning teshwiq qilishi we aktip ishlitishi netijiside ULY ning intérnet we kompyutér sahesidiki omumlishish süriti xéli téz bolup, tordashlargha we uchur birterep qilishqa belgilik qolayliqlarni élip keldi, biraq jemiyettiki omumlishish ehwali yenila yéterlik emes. Buning sewebi -- kishilerning ULY gha bolghan tonushining yéterlik bolmasliqi(bu heqte Waris A. Janbaz ependim tepsiliy toxtuluptu) we hökümet tarmaqlirining memuriy buyruqining téxi otturigha chiqmasliqida.

Biz hemmimiz obdan bilimiz, Uyghur neshriyatchiliqida yenila Latin yéziqigha muhtaj, “Hazirqi Zaman Uyghur Tilining Imla we Teleppuz” lughiti ikki xil yéziq bilen ishlen'gen, yeni teleppuz qismi 70-yillarda Shinjangda qollinilghan Uyghur Yéngi Yéziqida bésilghan. Qamus neshriyati teripidin neshir qilin’ghan “Uyghur On Ikki Muqami” namliq 13 tomluq kitab ikki xil til üch xil yéziqta yeni UEY, Xenzuche we ULY da ishlen'gen, yene mezkur kitabning ikki tomluq addiy neshiri kki xil yéziqta ishlengen. Undin bashqa birqisim lughetlerdiki izahatlar, Uyghurche ilmiy maqalilerdiki abidiler we tash pütüklerdin élin’ghan neqiller we qedimki Uyghur yéziqlirigha bérilgen izahatlar ULY bilen qisturulghan. Emma yuqirdikilerning köpinchiside birlik yoq, “herkim öz aldigha ish körüsh” boyiche ayrim élipbelerni “layiheligen”. Bu emeliyette asasen aptorning chet til sewiyisi boyiche bolghan, yeni aptor Inglizche ögen’gen bolsa Inglizche teleppuzgha, Rusche ögen’gen bolsa Rusche teleppuzgha, Xenzuchidin bashqa chet tili ögenmigen bolsa pinyin'gha yéqin alghan. Neshriyat orunliriningmu ULY gha nisbeten muqim ölchimi bolmighaqchqa aptorlarning Latin yéziqida bergen izahatlirini tehrirleshke amalsiz qalghan. Netijide hazir neshir qiliwatqan matériyallarda ishlitilgen ULY nahaytimu qalaymiqan. Bulardin körlüp turuptiki biz emeliyette ezeldinla ULY ni UEY yandash qilip toluqlima süpitide ishlitip kéliwatimiz. Mushundaq zörüriyetlerni nezerge alghandimu Uyghur jemiyiti üchün birlikke kelgen ULY kérek idi, shunga uni dadilliq bilen ishlitish, zörür bolghan sahelerde uni dawamliq ishlitish, omumlashturush kérek.

Yéqinqi on nechche yildin buyan dölitimizning tereqqiyati nahayti téz boldi, shuninggha egiship Shinjangning tereqqiyatidimu köp özgirishler boldi. Hazir Shinjangdiki milliy karxanilar kündin künge köpiyip mehsulatliri ottura Asiyadiki qoshna ellerge éksport qilinip xelqara södigha yüzlenmekte. Shunga shirketlerning we mehsulatlarning nami UEY, Xenzuche we ULY da yéziliwatidu, karxanilarning dangliq marka yartishi we xelqaragha yüzlinishi üchün bu kem bolsa bolmaydighan shert elbette(Ülker goruhining mehsulatlirigha qarang). Undin bashqa biz hemnmiz bilidighan Arman, Ihlas qatarliq shirketlirining shundaq ronaq tépip, hazirqidek tereqqiyatqa érishelishi ularning mehsulatlirining süpitining yaxshi bolghanliqidinla emes belki ular milliy karxana, ularning mehsulatlirining süpitining yaxshi bolishidin bashqa az dégendimu Shinjang nopusining köp qismini igileydighan muqim xéridari bolghanliqi, bu xéridarlarning ularni qollighanliqimu yene bir sewebtur. Chünki ularning mehsulatlirida Uyghur tilidiki chüshendürüsh yeni Uyghur nopusining 90% ge yéqin qismini igileydighan Uyghur déhqanlirimu chüshineleydighan chüshendürüsh bar. Bulardin körünüp turuptiki eger mehsulatlirimizni ottura Asiyadiki qérindashlarningmu yaxshi köridighan mehsulatqa aylandurimiz deydikenmiz chüshendürüshlirinimu üch xil yéziqta yézish kérek. Chünki ULY da yézilghan Uyghurche sözlerni ottura asiyadki Uyghurdin bashqa qérindash milletlermu oqup chüshineleydu. Hazir milliy karxanilar ichide, ünsin, yémek-ichmek we girim boyumliri saheside musundaq qiliwatqan karxanilar xéli köp, biraq ularning ishletken ULY da yenila birlik yoq.

Yuqirdiki bayanlardin bilip turuptuqki ULY ni biz ezeldin ishlitip kéliwatimiz hem uni dawamliq ishlitish jemiyet tereqqiyatining éhtiyaji; uning jemiyettiki meniwiy ünümi we iqtisadiy ünümini közde tutqandimu hökümet terepning ULY ni UEY gha yandash qilip ishlitish toghrisida memuriy perman chiqiridighan waqti kélip qaldi déyishke bolidu. Bu xizmetni munasiwetlik funkisiyilik orunlarning waqtida ishlishini, emelileshtürishini shundaqla jem’iyettiki ULY ishlitishtiki qalaymiqanchiliqqa baldurraq xatime bérilishini chin könglümdin ümid qilimen.



Mezkur maqala ilgiri misran.com torbétide élan qilinghan. Muhemmed Erdem ependi teripidin yézilghan maqala bolghachqa bu söhbetke qétip qoydum.
Biliwal




Oqutush métodida saqliniwatqan mesililer we islahat teklipi

Muhemmed Erdem

Oqutush usulini islah qilish- oqutush süpitini téximu yuqiri kötürüp, pütün milletning sapasini yuqiri kötirishni meqset qilidu. Hazirqi milliy maariptiki oqutush usulini élip éytsaq, bu xil usul peqet békinme halettiki bir yönilishlik uqutush usulidin ibaret bolup, uningda iptidaiy, kona we eneniwiy oqutush usulining qalduqliri saqlan’ghan bolup, asasliq alahidiliki shuki, oqughuchilardin oqutquchi ötken dersni qarsigha yadlash tekitlinip, peqet örlep oqush we imtihan’gha taqabil turushni ögitishni meqset qilidu. Bu xil usul oqughuchilarning pikir erkinliki, ijadiyet küchi we yoshurun iqtidarini tunjuqturup qoyidu. Bu, hazirqi maaripning yuqiri sapaliq we köp tereplimilik ixtisas igilirini terbiyielesh telipige maslishalmaydu. Oqughuchilarning her tereplerdin teng tereqqiy qilishigha tosqunluq qilidu. Bu xil kona oqutush usuli bilen terbiylinip chiqiwatqan "ixtisasliq" lirimizning emeliy "iqtidari" we ular keltürüp chiqarghan jem’iyet mesililirini emeliy turmushimizdin misallar élip chüshendürüsh mumkin. Shunga "Bügünki dewirde jem’iyet qandaq kishilerge éhtiyajliq? Jem’iyetning telipige maslishalaydighan ixtisasliq xadimlarni qandaq terbiylep chiqish, buning üchün oqutush métodi zadi qandaq bolushi kérek?" dégendek soallar üstide chongqur mulahize yürgüzüp oylunushimizgha toghra kélidu. Bu meslilerge qanaetlinerlik jawab tépish anchimu asan’gha chüshmeydu. Zörür tépilghanda ichkiri ölkilerning we gherib ellirining bezi ilghar oqutush usulini hazirqi milliy maarip oqutushimizgha islahat teriqiside muwapiq halda kirgüzishimiz we ijadiy yosunda qobul qilishimiz zörür.

Oqutush métodi toghrisida söz échishtin burun kündilik turmushimizda we jem’yette uchrap turiwatqan bezibir mesliler üstide toxtilip öteyli.

Hazir qaraydighan bolsaq toluq ottura mektepni püttürgen oqughuchilar ichidimu birer ruxset sorash xétini yézish toghra kelse uni ölchemlik, qaidilik we qélipqa chüshürüp yazalmaydighanlarmu az emes. Nurghunlighan aliy melumatliq kishilirimizmu yighinlarda, ammiwiy sorunlarda sözleshke yaki doklat qilishqa toghra kelse, sözleshtin tartinidu, jür’et qilalmaydu. Jür’et qilalighanliri rawan sözliyelmeydu. Beziliri démekchi bolghan meqsidini, oy-pikirini özining ana tilidimu toluq chüshendürüp bolghiche shunche qiynilidu. Muwapiq söz-ibariler kallisida derhal ekis étilmeydu. Alayluq, biz kündilik turmushimizda téléwizordin ayrilalmaymiz, uningdin alidighan meniwiy ozuqmu xéli köp, u bizni öydin chiqarmayla sirtqi rengga-reng dunya, hem sirliq tebiet bilen uchrashturup turidu, etrapimizda yüz bériwatqan her xil ajayip-gharayip ishlar hem yette iqlimning yéngiliqliridin waqtida xewerdar qilip turidu. Uyghur tilida körsitilidighan téléwiziye programmilirining türi, mezmunliri kündin-kün ’ge béyimaqta. Lékin déktorlar, riyasetchiler, muxbérlar we ziyaret qilin’ghuchilar ichide ékranda ademni qayil qilghudek sözliyeleydighan, temkin, hazirjawabliri bekmu az. Köpinchisi oylighanliri, démekchi bolghanlirini muwapiq söz-ibariler bilen toluq chüshinishlik qilip ipadilep bérelmeydu. Shundaq yaxshi programmilarmu riyasetchilerning jansizliqi, tétik bashquralmasliqi, sehnidiki temtireshliri, yasalmiliqi seweblik, u programmidin alidighan hozurning yérimigimu érishkili bolmaydu. Eger biz téléwizorda programma we sehipilerning güzel til bilen janliq chüshendürülginini, ziyaret qilin’ghuchining muxbirning sorighan soaligha rawan jawab berginini, riyasetchining sehipini temkin bashquriwatqanliqini körsek, etisi ishxana yaki toplashqan sorunlarda ashu kishini, muxbirni, riyasetchini maxtiship kétimiz, uning natiqliqigha, oy-pikirlirining chongqurliqigha we ishletken söz-ibarilerning güzellikige apirin oquymiz hem hewisimiz kélidu. Kündilik xizmitimizde, yighinlarda doklat qilghuchi ipadilimekchi bolghan meqsidini éniq ipadilise biz u kishidin pexirlenmey turalmaymiz. Emma emeliy turmushimizda bundaq ehwallar nahaytimu az uchraydu. Kishilerde omumiy yüzlük pelsepiwiy tepekkür qilish we logikiliq tepekkür qilish iqtidari kemchil, buning sewebi xéli köp bolsimu asasliq seweb yenila hazirqi oqutush we öginish usulining muwapiq bolmighanliqidin bolghan. Bular kishilerning dadil pikir bayan qilish xarektéri, til bayliqi axirqi hésabta til-edebiyat oqutush usuli bilen zich munasiwetlik. Til-edebiyat öginish we xizmet qilishtiki asasliq qoral. Til-edebiyat oqutush, öginish usuli bashqa penlerni öginishtiki akitipliqigha biwasite tesir körsitidu. Til-edebiyat oqutushi milliy maaripning merkiziy nuqtisi hésablinidu.

Hazirqi oqutush usuli - dersxanida oqutquchi bolsa hemmini belgüligüchi, oqughuchi bolsa mutleq boysun’ghuchi bolup, oqughuchilarning özi oylinish, oylighanlirini erkin sözleshke yétekchilik qilinmaydu. Oqutquchi peqet özini merkez qilghan halda, derisni qandaq ötüshni oylushup, oqughuchilarning qandaq öginishi üstide bash qaturmaydu. Öginish usuli jehettin, hazirqi eneniwi öginish usuli bolsa peqet qobul qilish xarektiridiki öginish bolup, uning alahidiliki oqutquchi özining bilimini oqughuchilargha ögitish, oqughuchi oqutquchi we kitabtinla bilim qobul qilip bilimini béyitishtin ibaret. Bu xil usulda oqutquchi akitip, oqughuchi passip rol oynighachqa, oqutquchining bilim sewiyisi melum jehette oqughuchilarning qanchilik bilim igellishini belgileydu, bu hazirqi matématika oqutquchilirida nahaytimu gewdilik ipadilenmekte. Bu xil eneniwi oqutush we öginish usuli axirqi hésabta oqughuchilarning oqutquchigha tayniwélish, mesililer üstide musteqil pikir yürgüzmeslik, öz pikrini ipadileshke tartinishtek pisxikilarni yétildürüp, ularning ipadilesh, bayan qilish we sözlesh iqtidarining yétilishini boghup qoyidu. Eger bu xil usul dawamlishiwiridighan bolsa, bu oqughuchilarni dersxana we oqutquchidin ayrilghandin kéyin, hetta jem’iyetke chiqqandin kéyinmu özining dawamliq bilim élish, sheyiler üstide musteqil pikir qilish iqtidaridin mehrum qilidu. Aliy mektepke chiqqandin kéyin bashqa bir til muhitigha kirip oquydighan oqughuchilarning chet’el tili öginishige tesir yetküzidu.

Hazir aliy mektepte omumiy yüzlük Xenzu tilida ders ötush yolgha qoyuldi. Aliy mektep basquchi bolsa oqughuchilarning til bayliqini béyitidighan, ularda deslepki ang shekillinidighan muhim bir basquch. Oqughuchilar yéngi bir til muhiti - Xenzu tilini öginip, uning bilen bilim igelligidek sewiyege yétishi kérek. Bu hazirqi tereqqiy qiliwatqan jem’iyetning éhtiyaji. Bundaq bolghan iken oqughuchilarning ana til sewiyesi ashu ottura mektep sewiyeside saqlinip qalidu, hetta chékinip kétishi mumkin. Bu oqughuchilar jem’iyetke chiqqandin kéyin herxil sorunlarda, yighinlarda doklatlarni, nutuqlarni Uyghurche sözleshke toghra kélidu, u dokilatida sap ana tili bilen sözleshte elwette qiynilidu, chünki uning ottura mekteptiki til bayliqi, hazirqi dewrdiki yéngi atalghularni ana tilida ipadileshke ajizliq qilidu yaki demalliqqa ésige alalmaydu. Buninggha ularning dadil, janliq pikir qilalmasliq pisxikisi birliship, netijide ularning sözligen doklati, kichikkine bir meqsetni ipadilesh üchünmu birmunche jümle ishlitishke, bezi sözlerni tekrar ishlitishke mejbur qilidu, hetta girammatikiliq xataliqliridinmu xali bolallmaydu. Shundaq qilip bu dokilat anglighuchilarni biaram qilidighan, kishilerning quliqigha yaqmaydighan bir dokilat bolidu. Shunga hazirqi milliy maaripimizda ottura-bashlan’ghuch mekteplerning til-edebiyat dersi nahayti muhim bolup, u özining rolini toluq jariy qildurishi, oqutquchi-oqughuchilar t éximu ehmiyet bérishi kérek. Hazirqi qéliplashqan oqutush usulining til-edebiyat oqutushigha bolghan selbiy tesirini tedrijiy yoqutushqa aktip küch chiqirish lazim. Bu xildiki mesililerni hel qilish üchün hazirqi oqutush usulini islah qilish, ichkiri we bashqa ellerdiki ilghar oqutush usulini kirgüzish kérek.

1.Oqutquchi-oqughuchilar arisida barawerlik munasiwéti turghuzulishi lazim.

Biz oqutquchilarning dersxanidiki "hemmini belgüligüchi" bolush, oqughuchilarning "mutleq boysun’ghuchi" bolush qalpiqini élip tashlap, oqutquchi-oqughuchilarning barawer bolushini tedriji teshebbus qilishimiz kér ek. Hem barliq oqughuchilargha barawer muamilide bolush, hazirqi peqet siniptiki birnechche elachi oqughuchilarni dep, köp qisim oqughuchilarni qurban qilish bedilige ashu birnechche oqughuchining muweppiqiyet qazinishigha kapaletlik qilishtek usulni yoqitish lazim. Bular oqughuchilarning özini özi bashqurush éngini tiklishige, hemme oqughuchining özige xas iqtidarini jari qildurushigha paydisiz. Méningche bu hazirqi, balilarning eqil buliqini échish, musteqil hayat kechürüsh iqtidarini yétildürüsh, ademning öz-özining qedir-qimmitini tiklesh, yartish iqtidarini yétildürüsh we hemme oqughuchilargha ularning özini tereqqiy qildurishi üchün oxshash purset yartip bérish qatarliq yéngi otturigha qoyuliwatqan adem terbiyilesh yüzlinishige uyghun emes.

2.Oqughuchilarning izdinishchanliq we ijatchanliq rohini qoghdash hem yétildürüshke ehmiyet bérish lazim.
Oqughuchilar izdinish jeryanida sadir qilghan xataliqlarni tüzitish, uchrighan meslilerni waqtida, toghra we ünümlük hel qilishigha yardemlishish, meslining kélip chiqish sewebini ular bilen birlikte tetqiq qilish arqiliq ögitish lazim. Bu arqiliq eng yaxshi öginish ünümige érishish mumkin. Oqutquchi oqughuchilarning qabiliyitige ishench bilen qarisa, ghururugha hörmet qilsa, oqughuchilarda bixeterlik we özige ishench tuyghusi shekillinip andin dadil, erkin pikir yürgüzüshke pétinidighan bolidu. Oqutquchilar dersxanida oqughuchilar bilen bolghan munasiwette özini oqughuchilar bilen barawer orunda qoyup, rohiy dunyasini oqughuchilargha bildürüp, herqandaq meslige yoluqqanda oqughuchilar bilen meslihetliship, herbir oqughuchining pikrige nisbeten muwapiq chüshendürüsh bérip, toghra, yaxshi bolghanlirini qarar chiqirishqa asas qilishi lazim, ulargha pikir bayan qilish we yéngiliq yartish erkinliki, pursiti bérish lazim. Herqandaq ehwal astida oqughuchilargha pikir erkinliki hem pikrige nisbeten hörmet tuyghusi hés qildurush kérek. Öginish usuli jehette oqughuchilarni eneniwi öginish usulini tashlap yéngiche öginish usuligha qarap yüzlendürüsh kérek.

Zamaniwi öginish usulining alahidiliki shuki, u bolsimu tetqiq qilish we mulahize yürgüzüsh xaraktérdiki öginish usuli bolup, ögen’güchilerni tinim tapmay bilim igilleshke ündeydu; undaq bolmighanda bügünki uchqandek tereqqy qiliwatqan üchur dewridiki jem’iyetning tereqqiyat éhtiyajigha maslishalmay qalidu. Bu xil usulda oqutquchi peqet yétekchilik qilish we küzitish rolini oynighachqa, eqliy qabiliyitini yétildürüsh we östürüshte oqughuchining özi birinchi amil bolup ,oqughuchining özining öginish qizghinliqi, aktipchanliqi muhim rol oynaydu . Bu xil öginish usuli oqutquchining bilim sewiyisining cheklimisige köp uchrimaydu.

3.Mekteplerning oqutush pilanigha "ékiskursiye we munazire" dersini kirgüzish lazim.

Ékiskursiye dersini hazirche ottura-bashlan’ghuch mektepning til-edebiyat yaki exlaq ders pilanigha kirgüzse muwapiq bolidu. Mektepler özi turushluq nahiye, sheherning emeliy ehwaligha asasen mewsümlük oqutush pilanigha az dégende ayda bir qétimdin ékiskursiye uyushturishi lazim. Ékiskursiyining mezmuni muziyxana, asare-etiqe, baghcha we chong tiptiki zawut-karxanilardiki pen-téxnika yéngiliqliri qatarliqlarni ékiskursiye qilishni öz ichige alsa bolidu. Ékiskursiyedin kéyin oqughuchilarni özlirining tesiratlirini bayan sheklide yézishqa uyushturush lazim. Bir qisim mekteplerde bu xil oqutush usuli burunla planlashturlup, oqutushning muhim bir terkiwi qisimi qatarida élip bérliwatidu. Bu barliq mekteplerde omumi yüzluk élip bérlishi lazim. Bu arqiliq oqughuchilarning shey’ilerge dadil, musteqil pikir yürgüzish iqtidarini yétildürüshke yéteklesh meqsidige yetkili bolidu, hem bu yene bir tereptin oqughuchilarning wetenperwerlik éngini kücheytidu, shundaqla 21-esir üchün her tereptin teng yétishken yuqiri sapaliq ixtisas igilirini terbiyileshning asasi.

Yawropa elliridiki aliy we ottura mekteplerde „munazire” dersi bolup u oqughuchilarning öz aldigha tetqiqat élip bérish iqtidarini yétildürüshige, k öplep kitab oqushqa yétekleydighan eng ünümlük oqutush usuli hésaplinidu. Bu xil oqutush usulini biz hazirche til-edebiyat dersige qoshumche qilip kirgüzssek muwapiq bolidu. Bular Yawropa elliride uzaq zamanlardin béri qollunulup kéliwatqan ünümlük usuldur, munazire dersi mundaq bolidu: Bu ders her heptide yaki ikki heptide bir qétimdin ikki saet orunlashturulidu. Mewsum bashlinip birinchi saetlik derste oqughuchilarni 4 din 6 giche ademdin guruppilap, her bir guruppa meslihetliship birdin téma békitidu. Bu téma jem’iyettiki herqaysi sahelerge chétilishi mumkin. Békitip bolghandin kéyin, her bir guruppa özliri tallighan témini, tallash sewebini otturigha qoyidu. Oqutquchi bu témilarni xatirlep, kéyinki qétimliq derskiche ularni muwapiq miqdarda tehrirlep chiqqandin kéyin oqughuchilargha élan qilidu. Hem herqaysi témilargha munasiwetlik bolghan matériyallarning tizimlikini teyyarlaydu. Mumkin bolsa u matériyallarni toplap oqughuchilargha ariyet bérilsimu bolidu. Andin oqughuchilarni guruppilar boyiche her qétimqi deriste birdin guruppa özlirining témisi üstide toxtulup, öz pikirini bayan qilidu. Elwette sözleshtin burun guruppilar toluq teyyarliq qilishi kérek, yazma matériyal, munasiwetlik istatistikilar, oqushluq kitablar dégenler. 135 minutluq (3 deris saiti) dersni 4 din 6 giche adem muwapiq orunlashturup, guruppa ezalirining hemmisige sözlesh pursiti berilidu, axirida bashqa sawaqdashlarning soal sorishigha waqit qaldurulidu, bashqiche pikirler bolsa bayan qilishqa, oqutquchining qoshumche qilishigha waqit bérlidu. Démek ders munazire sheklide élip bérilidu. Bu, oqughuchilarning izdinish hem ijatchanliq rohini yétildürüshke, mesililer üstide etirapliq pikir yürgüzüsh iqtidarini yétildürüshte nahaytimu paydiliq. Bu hem oqughuchilarni akitipliq bilen köplep kitab oqushqa yéteklep, ularda bara bara bosh waqitlirini bikar ötküzmey kitab oqush aditini yétildüridu hem aktipchanliqini ashuridu, bu oqughuchilarning til bayliqini béyitishtiki eng ünümlük usul bolishi mumkin. Bizning oqutushimizda emeliy ehwalimizgha asasen hazirche toluq ottura mekteplerde ikki heptide bir qétimdin orunlashturulsa, eger omumiy yüzlük élip bérish imkaniyiti bolmisa tejribe siniplirida sinaq teriqiside yolgha qoysimu bolidu. Aliy mekteplerde, oqutush programmisigha kirgüzülüp buni mexsus ders süpitide tedrijiy yolgha qoyush we omumlashturush lazim.

Omumen qilip éytqanda, hazir saqliniwatqan iptidaiy oqutush usulining qalduqlirini élip tashlap, oqutquchi-oqughuchilar munasiwitidiki barawerlikni teshebbus qilip, oqughuchilarni her tereptin teng yétilishke, oqutush mezmunini serxillashturup, oqughuchilargha dersliktin sirtqi bilimlerni we öz kespidin sirtqi bilimlerni öginishke yéteklesh, kitabiy bilimdin bashqa ulargha qandaq yashash, özini qandaq tereqqiy qildurush hem qandaq bilim igilesh, özini qandaq tonush hem qandaq mewjut bolup turush, sirtqiy muhitqa qandaq maslishish hem kishilik qedir qimmitini qandaq saqlash qatarliqlarni öginishke yéteklesh lazim. Shundaqla milliy maaripni tereqqiy qildurush, oqutush métodini jem’iyetning éhtiyajigha we tereqqiyatigha maslashturush, oqutush métodini dawamliq yéngilash hem türini béyitish üchün maarip sépide ishlewatqan mutexesis, kesip ehlilirining ichkiri ölkilerning hem gherb ellirining ilghar oqutush usulini dawamliq tetqiq qilip, ilgharlirini sinaq teriqiside qobul qilip pütün milletning sapasini yuqiri kötürüsh yolidiki izdinishlirini toxtutup qoymasliqi lazim.