Bu Ishni Hemmimiz Özimizdin Bashlayli


Muhemmed Erdem

Uyghur kishi isimlirining yézilishini, atilishini qéliplashturush we Uyghurlarda omumyüzlük famile qollunush mesilisi toghrisida tetqiqat élip bérish, izdinishlar xéli burunla bashlan'ghan bolsimu, bu ishqa köngül bölidighan orun bolupmu shexislerning az bolghanliqidin, hazirghiche hel bolmay kéliwatqan mesililerning biri bolup qaldi. Peqet herbir Uyghur bu ishni özimizning burchi dep qaraydighanla bolsaq bu nishan'gha yétish anche uzun'gha sozulup ketmeydu.

Uyghur Kishi Isimlirini Qéliplashturush Toghrisida

Uyghurlar isim qoyushqa nahaytimu ehmiyet beridighan milletlerning biri bolup, qedimki Uyghurlar özlirining totém aditi, diniy itiqadi, arzusigha asasen, asman jisimliri, uchar-qush, haywanat, gül-giyalarning namliri, tebiet hadisilirini isim qilip ishletken. “Uyghurlar islam dinigha kirgendin kéyin, kishi isimlirida bir qeder zor özgirish yüz berdi. ”(“Uyghur Kishi Isimliri” 4-bet) Yeni burunqi sap Uyghur kishi isimlirining ornini Erebche, Parische isimlar igilidi. Uzaq tarixiy dewirler jeryanida bu kishi isimlirining shekli, atilishi, yézilishi, menisi qatarliq jehetlerde mas halda yéngilinish yüz bérip hazirqi zaman yéngiche isimlar shekillendi. Hetta menisini éniq chushendurup bérish tes bolghan, kemsitish menidiki we selbi menidiki isimlarnimu ishlitilip kelmekte. Yéqinqi yillardin buyan bolupmu Mutellip Sidiq Qahirining “Uyghur Kishi Isimliri” dégen kitabi neshrdin chiqqandin kéyin nurghunlighan yashlar perzentliri üchün ashu kitabtin paydilinip isim qoyushti. Neshriyat orunliri, radio-téléwiziye orunlirimu Uyghur kishi isimlirining qéliplishishining tézraq emelge éshishigha belgilik töhpilerni qoshuwatidu. Shundaq bolsimu Uyghur kishi isimlirining atilishi, yézilishining qéliplishish süriti bekmu asta bolup, buning asasliq sewebi, bu ishqa munasiwetlik orun bolupmu biz herbir Uyghurning bu ishqa köngül bölishimizning yéterlik bolmighanliqida. Bular töwendiki birnechche terpte ipadilinidu:

1.--Kishi isimlirini atighanda janliq til boyiche özgertip atash bekmu éghir.

Bu xil ehwal Erebche, Parische isimlarda bir qeder gewdilik körülidu; Mesilen:

“Muhemmed“ dégen isimni janliq tilda nurghunlighan kishiler “Memet“ dep ataydu, bir qisim kishiler “Mehemmet“, “Muhemmet“ dep ataydu. Bu isim Xenzuche atalghanda téximu qisqartilip Meymeyti(买买提), hetta yéqinliqni ipadilesh üchün ular Meymey(买买)ge qisqartilidighan boldi. “Muhemmedréhim“ dégen qosh isim köpinche ehwalda “Memetréyim“ dep atilip keldi, qismen ehwalda “Metréyim“ hetta “Memetyérim“ dep atilidighan ehwallarmu mewjut. “Abduraxman“ dégen isim Xenzuchida qisqartilip Abudu(阿布都) dep atilip buninggha asasen Uyghur janliq tildimu “Abudu“ dep atash ehwalliri körülishke bashlimaqta. Bularning bir qisimi ata-anilarning sewenlikidin kélip chiqqan, ular perzentlirini ekilitish, kichik körüsh sewebidin isimlirini qisqartip atap, qisqartilghan boyiche atashqa adetlendürüp qoyghan. Misal alidighan bolsaq bundaq ehwallar bekmu köp. Démek kishiler awwal öz isimini toghra atashni öginishi kérek, andin bashqilarning ismini toghra atashqa diqqet qilish kérek, bu özini hem özginimu hörmetligenlik bolidu.

2.--Uyghur edebiy til bilen janliq til(éghiz til) otturisidiki perqtin bolsa kérek, kishi isimliri éghizda qandaq éytilsa shundaq yazidighan ehwal mewjut.

Bizde “Uyghur tili, janliq tilda qandaq éytilsa, edebiy tilda shundaq yézilidu“ deydighan xata qarash mewjut. Uyghur tili omumi jehettin shundaqtek körünsimu yenila edebiy til bilen janliq til otturisida belgilik perq bar. Bu perq hazirmu mewjut, bu xéli uzunlarghiiche dawamlishishi mumkin. Shunga kishi isimlirini yazghanda atilishi boyiche yazmay, “mesuliyetsizlik, angsizliq tupeylidin kélip chiqqan özgirishlerni bilmeslikke salmastin, belki héchbolmighanda edebiy tilda, jumlidin metbuatta qollan'ghanda, uning toghrisini birlikke keltürüp, omumlashturishimiz lazim.“ (“Uyghur Kishi Isimliri“ 55-bet) Yeni kitabtiki ölchemlik isim boyiche yézish kérek. Bolupmu neshriyat orunliri, radio-téléwiziye tarmaqliri kishilerning isimini yazghanda ölchemlik yézish kérek. Buningda ziyaliylar, metbuat we teshwiqat orunliri bashlamchiliq rol oynishi kérek.

3.--Özimizning ismimizni atash, yézish jehette étibar bilen qarimasliqimiz eng asasliq seweb.

Bizde bashqilar ismimizni sorighanda janliq tildiki atilishi  boyiche éytip béridighan hem éytilishi boyiche yazidighan adet mewjut. Hetta ismining qandaq menege ige ikenlikini bilmeydighanlarmu az emes, mesilen: 2000-yili aliy mektep imtihanigha qatnashqan 22452 neper milliy oqughuchining ismini toldurush ehwalidin élip bérilghan tekshürüsh töwendikiche:(???--- aldidiki isimge qoshulghan bashqa qoshulghuchi yaki qosh isimning ikkinchisini iapadileydu)

Memet+??? ----------410 neper

Memmet--------------15 neper

Muhemmet-----------11 neper

Muhemmed----------6 neper

Mohemmed----------1 neper

Mehmut+???---------93 neper

Mehmud--------------0

Abdi+???-------------822 neper

Abdu+???------------41 neper

Abdü+???------------15 neper

Buningdin körüwélishqa boliduki bizning aliy mektepke kirish aldida turiwatqan, kelgüsi ixtisas igilirimizdinmu özining ismini toghra yazalmaydighanlar xélila köp. Bular oqutquchi- ziyaliylarning bu ishqa köngül bolmigenliki, özimizning  ismimizgha köngül bölmigenlikimizdin dérek béridu. Biz ata-animiz ulughlap ezan bilen tekbir éytip qoyghan isimimizni qedirlishimiz uni toghra atashni, toghra yézishni öginiwélishimiz kérek. Perzentlirimiz we bashqilarning isimini atighanda, yazghandimu shu kishining éytip bergini, yazghini boyiche atishimiz, yézishimmiz kérek.

Démek, Uyghurlar isim qoyushqa yüksek ehmiyet béridighan millet bolsimu, Uyghurlarning diniy étiqadi, ishlepchiqirsh wastilirining özgirishi, jemiyetning tereqqiyati, edebiy til bilen janliq til otturisidiki perqning mewjutliqi, keng ketken Shinjangning herqaysi jayliridiki til shiwilirining oxshimasliqi, ilgiri bir qeder mukemmel bolghan bir isim qoyush qollanmisining bolmasliqi qatarliq herxil sewebler tüpeylidin Uyghur kishi isimlirida nurghunlighan namuwapiq özgürishler yüz bérip keldi. Biz hemmimiz bu ishqa estaydilliq bilen qarap, “Uyghur Kishi Isimliri“ dégen kitabtin ünümlük paydilinip öz mejburiyitimizni ada qilidighan bolsaq, hel bolmay kéliwatqan bu mesile mushu bir ewladta choqum hel bolghan bolatti.

Uyghurlarning Famile Qollinishi Toghrisida

Uyghur kishi isimlirining atilishi we yézilishini qéliplashturushtin bashqa biz duch kéliwatqan yene ikki mesile bar, uning birsi Uyghur kishi isimlirining Xenzuche yezilishini qeliplashturush yene birsi Uyghurlarda famile qollunishni omumyüzlük yolgha qoyush. Bu ikki mesilining birinchisi munasiwetlik orunning küch chiqirishi, köngül bölishi bilen, deslepki qedemde hel bolush aldida turmaqta. Yeni Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq Milletler til-yéziq xizmiti komitéti “Uyghur Kishi Isimlirining Xenzuche Yézilishini Qéliplashturush Qollanmisi” namliq kitab we yumshaq détalni deslepki qedemde tüzüp chiqti. Ikkinchisi nöwette jiddiy hel qilishqa tégishlik mesililerning biri.

Uyghurlarda ezeldin famile qollunush aditi bar idi. “Qedimki Uyghurlar qebile namlirini yaki bowilirining isimlirini öz isimining aldigha qoshup famile ornida ishletken.”(“Uyghur Kishi Isimliri” 76 -bet). Uyghur edib-shairlar, yazghuchilarda ezeldin texellus ishlitish aditi bolup, bumu bir hésabta belgilik famile rolini oynighan. Mesilen Lutfi, Tejelli, Nawa’iy, Atayi, Zelili, Sekkaki dégendek. Burunqi mötiwerler, baylar, ilim-meripetchilermu ezeldin famile qollunup kelgen. Mesilen, hemmizge tonushluq bolghan Apaq Xoja, Ehmedjan Qasimi, Husen Musa Bayow qatarliqlar.

“Hazir bizde atining ismi famile ornida ishlitiliwatidu, bu gerche yaman ish bolmisimu lékin ikkinchi ewladdila özgirip kétip, bir jemetning turaqliq nami bolalmaywatidu”(“Uyghur Kishi Isimliri” 81-bet). Bu emeliyette heqiqiy famile emes. Famile—u bir jemetning menggülük nami. Biz heqiqiy famile qollunishni oylishishimiz kérek. Yéqinqi yillardin béri bu ishqa köngül böliwatqanlar xélila köpiyiwatidu, bolupmu “Uyghur Kishi Isimliri” namliq kitab neshrdin chiqqandin kéyin bu meslige köngül bölidighan yashlar köpiyip perzentlirige yaxshi isim qoyush bilen birge perzentlirini nopusqa aldurghanda famile ornida özining ismini emes belki dadisining, bowisining ismini yaki qedimki Uyghurlar ishletken yaxshi menidiki isimlarni perzentlirining isimining keynige qoshup nopusqa alduriwatidu. Bu hazirqi yashlarning famile qollinishning ehmiytini chüshinishke bashlighanliqidin dérek beridu. Til-yéziq xizmiti komitéti mesulining télévwzorda sözligen nutuqigha qarighanda, mushu birnechche yil ichide Uyghurlarda omumyüzlük famile qollinish ishigha dair tüzüm belgilimilerni chiqarghidek, bu heqte ular munasiwetlik teyyarliq xizmetlerni ishlewétiptu, bu nahaytimu ademni xushal qilarliq bir ish. “Bir millette omumyüzluk famile qollinish mueyyen memuriy permansiz ishqa ashmasliqi mumkin”(“Uyghur Kishi Isimliri” 82-bet), shunga munasiwetlik orunlar choqum bu heqte éniq békitme chiqirishi mumkin. Mushundaq bolushtin ilgiri ziyaliylirimiz, yashlirimiz özige eng muwapiq bolghan famile talliwélishi kérek.

Qisqisi Uyghurlarda famile qollinish ezeldin mewjut bolghan ish, biraq omumyüzlük qollinilmighan. Dunyadiki medeniyetlik milletler qataridin orun élishimiz üchün bu ishqa hemmimiz jiddiy pozitsiyede bolup, ziyaliylar bashlamchiliq bilen, isim tizimlash orunliri bizge famile békitip berishtin burun, öz jemetimizge eng muwapiq kélidighan namlardin famile talliwélishimiz kérek.

Yighinchaqlighanda, meyli kishi isimlirining atilish, yézilish jehettiki özgirishliri, yaki texellus, famile qollinish bolsun, u Uyghur xelqining uzaq muddetlik tarixiy tereqqiyatining namayendisi. Bu jehette saqliniwatqan mesililerni tüzitish, ejdatlirimizning ésil en-enilirige dawamliq warisliq qilisih, uni mukemmelleshtürüsh, qéliplashturush, tereqqiy qildurush biz her bir Uyghurning bash tartip bolmaydighan mesuliyiti hem mejburiyiti. Bu mejburiyetni ada qilish yolida hemmimiz bolupmu keng ziyaliylar birlikte küch chiqiridighanla bolsaq bu ulughwar nishanimizgha uzun'gha qalmayla yételeymiz.

 Famile Heqqide
Bu ishni Hemmimiz Özimizdin Bashlayli

Uyghurche-Xenzuche Tawush Sélishturma Jedwili 维汉译音表

英汉译音表