Famile Heqqide


(Mutellip Sidiqning "Isimni Qandaq Qoyush Kerek" kitabidin élindi)

Famile -- Ortaq qandashliq munasiwitige ige bolghan bir jemetning nam belgisi yaki nesebnami bolup, u, warisliq qilinish - qilish alahidilikige ige. Orp-adettiki bu xil alahidilik milliy medeniyet we milliy pisxikini izchillashturush rolini oynaydu.Insanlarning famile qollinishini bilishi melum nuqtida kishilerning oz-ozini bilgenliki we familining medeniyet tarixidiki rolini chongqur chushen'ganlikini ispatlaydu. 
    Qedimki dewirlerde, kishiler qebililer otturisidiki periqni saqlap qelish uchun oxshimighan belgilerni qollan'ghan, bu tedrijiy yosunda eng deslepki familige asas salghan, qedimki Uyghurlar qebile namlirini yaki bowilirining isimlirini oz ismining aldigha qoshup famile ornida ishletken. Mehmud Qeshqiri Turkiy qebililirining uruqliri toghrisida sozlap kelip: "Bu eytilghan uruqlarning namliri ularning eng qedimki bowilirining isimliridur" degen ("Diwan" 1-tom 80-bet). Uningdin bashqa, herxil renglerni ozige famile qilghan ehwalmu bar idi, orun-jay namlirimu famile qilinatti. Islamiyettin keyin, yuqiri tebiqige mensup bolghan bezi kishiler mexsus atalghularni izchil halda oz isimlirining axirigha yaki beshigha qoshup ishletken, mesilen : Appaq Hoja ewladliri "Hoja sozini famile ornida dawamlashturghan bolsa, Qumul Wang jemetidikilar "Ghazi" sozini ozlirige famile qilghan. Ziyalilar tebiqisi ichide Ereb en'enisi boyiche oz ismi bilen atisining ismi otturisigha "Bin" (oghul) degen sozni qoshup, ozining kimning oghli yaki qaysi jemetning adimi ikenlikini bildurush aditimu yurguzulgen. 
    Uningdin bashqa, Uyghurlarda yene leqeb (leqem) ishlitish aditimu bar idi. U, herqandaq ademning meyli u ziyali bolsun yaki dehqan bolsun oz isim-familisidin bashqa qoyulghan namni korsitidu. Umu bir tereptin famile ishletken'ge oxshap ketidu. 
    Leqeblermu herxil seweb we meqsetler bilen qoyulidu. Mena dairisi jehettin melum bir kishining huner-kespi, chiray-shekli, teqqi-turqi, beden ezaliridiki kozge cheliqip turidighan alahidilikliri, mijez-xarakteri qatarliqlargha qarap qoyulishimu, yer-jay namliri, haywan, uchar-qanat namliridin elip qoyulushimu mumkin. Derweqe, leqeblerning ichide kemsitish, messxire qilish tusini alghanlirimu bar. Emma kop qisim leqebler uzun'ghiche qollinip, waqitning otushi bilen, famile rolini oynap, bir ailining yaki ejdadining nesebnamisigha aylinip ketidu. Birawni izdimekchi bolghan yaqa yurtluq bir kishi uning ismi-atisini surushturse asanliqche tapalmisimu, lekin u kishining leqibi bolghan bolsa, kishiler uni bir nechche ewladini yaki ejdadini sanap bereleydu. Mana bu leqebningmu belgilik roli barliqini korsitidu. Mesilen: Rehim Bapkar, Imin Qotaz, Abla Toge, Tursun Qushqach, Ahmed Tayghan dese, bu xil leqebdiki kishilerning perzentiliri etraptikilerge tezla tonushluq bolidu. Biraq hazir leqebmu kem korilidighan ehwal bolup qaldi. 
    Uyghur edib-shairlirida ilgiridin tartip texellus qollinish aditi bolup, umu leqebge oxshashla kishilerning ikkinchi bir etini ipade qilidu. Emma u asasen qelemkeshlerning eserde qollinilidighan has isimidur. Mesilen: shairlar oz ghezellirining xulase misralirida isim ishlitish ehtiyaji boyiqe ozliri uqun mehsus edebiy leqeblerni qollinip, uni "Texellus" dep atishidu. Bu, Erebchide "Xulasilimaq", "Axirlashturmaq" degen menini bilduridu. Hazirghiche Uyghurlar arisida ishlitilip keliwatqan texelluslar omumen, "Meshrep, Baghrash, Kiroran, Zulpiqar" degendek isimlardin, "Lutfi, Seburi, Tejelli, Suzuk, Yarqin, Otkur" degendek supet sozliridin, shuningdek axirigha "I" qoshumqisi qoshulup, supetleshturulgen "Qeshqiri, Xoteni, Yengisari, Sayrami" degendek yer-jay namliridin yaki supetleshturulgen bashqa isimlardin teshkil tapqan. Nurghun shairlar qedimdin hazirghiche mundaq texelluslarni oz arzusigha asasen, orun, zaman, turmush, jemet qatarliqlargha baghlap estayidil tallighan we qollan'ghanliqtin, axirqi hesabta esli isimdekla keng omumlashqan, hetta esli isimning ornini besip, menggu dawamlashqan. Mesilen: Atayi, Sakkaki, Nawayi, Lutfi,Zelili, Tejelli qatarliq kilassik shairlirimizning nami ularning edebiy texellusliri bilen meshur bolup keldi. 
    Demek, famile qollinish yaki leqeb we texellus ishlitish bizde ezeldin bar idi. Hazir tereqqiy qilghan nurghun milletler famile qollinidu. Bezi doletlerde famile bilen qaide-nizam birla waqitta barliqqa kelgen. Englizlar, Nemislar, Roslar, Henzularning famile qollinidighanliqi hemmige ayan. Mesilen: Xenzularda jem'iy 600 xildin artuq famile bar. Bezi milletlerde gerche famile bolmisimu, emma waqitning otishige egiship ularda haman famile barliqqa kelidu. 
    Yaponlarning famile ishletken waqti anche uzun emes, yeni bundin 100 yil ilgiri ularda famile yoq idi. Peqet az sanliq aqsongekler, chambashchilar, doxturlarningla familisi bar idi. Mengjizj yillirida islahat elip berish arqiliq, Yaponiye hakimiyet beshidikiler: "Her bir Yaponiye puqrasining familisi bolushi kerek", "Bu her bir kishining ada qilishigha tegishlik majburuyiti" degenni otturigha qoyup, omumiy buyruq chiqarghan. Shuningdin keyin Yaponlar jerimane toleshtin ilgiri ozlirige famile tallighan. Muwapiq famile tapalmighanlar isim tizimlighuchilarni teklip qilip, famile tallatquzghan. Isim tizimlatquchilargha ularning turidighan orni, yurti, shughullinidighan kespige asasen famile bekitip bergen. Mesilen: Bir kishi taghliq jayda olturidighan bolsa, uning familisi "Tagh usti" (Shanshang), Qarighayliqta turidighan bolsa "Qarighay asti"(Songshia), etiz arisida bolghan bolsa "Etiz arisi" (Tiyanzhong), Su beshida makanlashqan bolsa "Su beshi" yaki "Quduq usti"(Jingshang) dep atalghan. 
    Ereblermu yeziqta kopinche uch isimdin terkib tapqan bir putun isim-familini qollinidu. Famile qollinish ular eng ehmiyet beridighan adet hesablinidu. Ularda famile uchun tallan'ghan isimlarning bezisi shu shexisning arzusi boyiche melum ish-heriketni ipadilishi mumkin. Shuning bilen bille, melum qush, haywan we orun-jay isimliridin elinishimu yaki ata-bowilirining isimliri qobul qilinishimu mumkin. Mesilen: "Nesuriddin Hesen Shetta" degen isimda "Shetta" (Zemistanni ketkuzdi) famile bolup, u, shu kishi arzu qilghan melum herikettin, "Ehmed Etiyye Seqr" degen isimda "Seqr" (Qarchugha) famile bolup, u qushlarning isimidin, "Selahuddin Muhemmed El Beqeri" degen isimda "Beqer" (Kala yaki Inek) famile bolup, u haywanlar ismidin, "Pethi Muhemmed Kamil", "Muhemmed Mehmud Ebdulwehab" degen isimlarda "Kamil", "Ebdulwehab" lar famile bolup, ular kishi isimliridin elin'ghan. Tungganlarningmu ozigiche famile ishlitish alahidiliki bolup, ularning isimlirining beshigha kopinche "Ma" kelidu. Eytishlarda uning kelish menbi'i "Muhemmed" (Muhemmed Eleyhisalamning ismi) ning bash heripidin ibaret deyilidu. 
    Bezi famililerning qiziqarliq arqa korunushliri bolidu. Eytishlargha qarighanda, Fujuning Chuanzhu baziri dengiz boyigha jaylashqan bolup, qedimki dewirde dengiz yoli bilen Din tarqitish uchun kelgen Ereblerning bir boliki mushu jaygha chushup olturaqliship qalghanken. Shunglashqa bu yerde Musulmanlar (Tungganlar) bir qeder merkezleshken hemde ularning kopinchisi "Tung" we "Ding" famililik iken, "Tung" familisi eyni waqittiki Erebler tikken zeytun derihining, "Ding" bolsa, "Din" degen sozning ahang terjimisidin kelgenken. Shunga Chuanzhu baziri "Situng Cheng" (Zeytun shehri) depmu atilidiken we Kishiler bu sheherdiki "Tung" we "Ding" famililiklerning ejdadini Musulman yaki Ereb dep bilishidiken. 
    Bular, famile ishlitishining belgilik roli we ehmiyitini chushendurup beridu. 
    Hazir Uyghurlarda atisining isimi famile ornida ishlitiliwatidu. Bu gerche yaman ish bolmisimu lekin ikkinchi ewladidila ozgirip ketip, bir jemetning turaqliq nami bolalmaywatidu. Mol medeniyet en'enisige ige bir millet ezaliri uchun familisiz ketiwerish kelgusidin elip eytqanda ejdadini yitturup qoyush, axirqi hesabta ozini yitturup qoyushqa elip baridu. Bezi newrilerning olup ketken chong dadilirini bilmesliki --- yitturushning deslepki amillirining korulushke bashlighanliqini chushenduridu. Atisining ismila fmile ornida ishlitilse, u ,famile bolalmayla qalmastin, belki oxshash isimlarning kopiyip ketishini tezlitiwetidu. Bir sinip, bir idare, bir mehellidila ozining ismimu, atisining ismimu oxshaydighan kishiler uchrap turidu. Birer mektep, kocha yaki birer yezida oxshash isimlar teximu kop tepilidu. Bu xil ehwalda xer turluk alaqe ishliri melum awarichiliq we uqushmasliqlargha uchraydu, isimlarmu sistemiliqqa ige bolalmaydu. Yeni "Muhemmed Tursun" degen qosh isim bilen ozining ismi "Muhemmed", atisining ismi "Tursun" bolghan kishilerning ismini anglashta perqlendurgili bolmay qalidu. 
    Qisqisi, biz perzentlerge isim qoyushqa diqqet qilish bilen bille, famile qollinishini jezmen oylishishimiz kerek. Bu, hazirqi zaman milletlirining qatarida isim neseblik bir medeniy millet bolushimizgha munasiwetlik keng ammiwiliqqa ige chong ish ("Ibrahim Muti ilmiy maqaliliri 403-bet"). Helqning ilim - meripet sewiyisining uzluksiz eshishigha egiship, muqim famile qollinishini ishqa ashurush teshebbusi we bu jehettiki telep kunseri kucheymekte. Meshur Turkog Gabain hanimmu Uyghurlarning famile qollinish mesilisige kongil bolgen hemde bu heqte ozining qarashlirini otturigha qoyup, qobul qilishqa bolidighan ijabiy tekliplerni bergen. Yazghuchi Zordun Sabir Germaniyidiki ziyariti dawamida uni yoqlap barghanda, yazghuchidin:"Siler famile qollinish mesilisini oylashtinglarmu?"dep sorighan. Zordun Sabir: "Beziler hazir bu heqta izdiniwatidu" degende, xanim buni anglap intayin xoshal bolghan hemde: "Bu bek yaxshi boluptu, siz ulargha mening teklipimni yetkuzung, eng yaxshisi siler qedimki Uyghur tilidiki sozlerni ozunglargha isim yaki famile qilip qollininglar. Bu isimlarni siler qedimki yadikarliqlardin her qandaq chaghda tapalaysiler " degen ("Qeshqer Pedagogika Inistituti Ilmiy Jurnili" 1992-yil 3-san). 
    Familini qandaq shekilde qollinish we famile uchun qandaq sozlerni tallash elwette asanla birlikke kelgili bolidighan ish emes. Lekin kishiler oz isimlirigha we famile qollinish mesilisige estayidil muamile qilidighan waqit bolup qaldi. Dunyadiki bashqa milletlerning famile qollinishini omumlashturush tejribisi ispatlap turuptiki, bir millette omumyuzluk famile qollinish mueyyen memuriy permansiz ishqa ashmasliqi mumkin. Shunga, organlirimizning bu heqte eniq bekitme chiqirishigha toghra kelidu. 
    Biz famile qollan'ghanda, ata-bowilirimizning nami yaki ozimiz yaxshi korgen birer namni qobul qilsaqmu bolidu, shundaqla bashqa milletlerning yaxshi usulidin paydilansaqmu bolidu. Uyghur kishi isimliri asasen Erebche isimlar bolghachqa we Ereblerning isim qoyush aditige oxshap ketkechke, familinimu we uning orninimu Ereb usuli boyiche tallash meningche mutleq kopchilikning rayigha, bolupmu tilimiz we orp-aditimizning telep-alahidilikige uyghun kelishi mumkin. Mundaq bolghanda, famile oz ismi we atisining keyinki uchinchi isim (axirqi isim) ornida turidu we uni her bir ewlad dawamliq halda ozining uchinchi ismi qilip qolliniweridu. Ixchamliq zoruriyitidin elip eytqanda ehtimal bu xil shekil anche muwapiqtek korunmesliki mumkin. Biz famile qollinishni ishqa ashursaq, isimlarni qeliplashturushni ishqa ashurush meqsitige shunche tez yeteleymiz, ortaq tirishsaqla, bu ghaye yeqin kelguside realliqqa aylinidu.

 Famile Heqqide
Bu ishni Hemmimiz Özimizdin Bashlayli

Uyghurche-Xenzuche Tawush Sélishturma Jedwili 维汉译音表

英汉译音表