Pismo chińskie

Język chiński należy do chińsko-tybetańskiej grupy językowej. Językiem tym mówi ponad 95% mieszkańców Chin oraz kilkadziesiąt milionów Chińczyków żyjących w innych krajach. W języku chińskim wyróżnia się siedem podstawowych grup dialektów, z których najszerzej rozpowszechniona jest grupa dialektów północnych. Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest dialekt pekiński. Język chiński jest językiem politonicznym. Znaczenie sylaby zależy od tonu, w jakim jest wymawiana. W dialekcie pekińskim są 4 tony, natomiast w kantońskim jest aż 9 tonów.

W 1958 roku oficjalnie wprowadzono alfabet łaciński, zwany pinyin. Jednakże jest on tylko środkiem pomocniczym stosowanym przy nauce znaków chińskich. Wprowadzono także dodatkowe znaki diakrytyczne, pominięte tutaj, dla oznaczenia tonów.


Uwaga: Znakiem ’ (apostrof) oznaczone są spółgłoski przydechowe, ch i zh czyta się podobnie jak cz’ i cz, połączenie ng oznacza n tylnojęzykowe, podobnie jak w języku angielskim.

Znaki pisma chińskiego można klasyfikować w różny sposób. Najprościej można je podzielić na trzy grupy: ideogramy proste (piktogramy), ideogramy złożone oraz ideogramy fonetyczne (fonoideogramy).

Ideogramy proste pierwotnie przedstawiały konkretne obiekty, lecz po liczącej 3500 lat ewolucji pisma chińskiego dzisiaj zwykle trudno dopatrzyć się w nich podobieństwa do przedstawianych obiektów. Ideogramy proste stanowią stosunkowo nieliczną grupę znaków pisma chińskiego. Oto kilka przykładów tego typu znaków:



Dużą grupę znaków stanowią ideogramy złożone. Znaki te składają się z części składowych będącymi ideogramami prostymi oraz elementami graficznymi, które nie są samodzielnymi znakami. Znaczenie całego znaku wywodzi się ze znaczeń jego elementów składowych. Oto kilka przykładów ideogramów złożonych:


Jednakże najliczniejszą grupę znaków pisma chińskiego, obejmującą więcej niż 90% znaków, stanowią ideogramy fonetyczne. Znaki tego typu składają się z dwóch części, z determinatywu i elementu fonetycznego. Determinatyw określa przybliżone znaczenie znaku jako całości, np. znaki określające nazwy metali mają jako determinatyw element graficzny oznaczający “metal”. Determinatyw najczęściej znajduje się z lewej strony elementu fonetycznego, chociaż może także znajdować się nad lub pod elementem fonetycznym, niekiedy z prawej strony lub nawet może otaczać całkowicie element fonetyczny, który wówczas znajduje się w jego środku. Determinatyw często jest zapisywany w skróconej formie, odbiegającej od postaci, w której występuje jako ideogram prosty. Element fonetyczny określa przybliżoną wymowę znaku jako całości. Przybliżenie to jest wynikiem ewolucji języka chińskiego, ponieważ wymowa całego znaku jak i jego elementu fonetycznego, który też jest samodzielnym znakiem, zmieniały się w czasie niezależnie. Oto przykłady znaków zaliczanych do tej kategorii:


Niestety, nie zawsze wiadomo, jaką logiką kierowano się przy tworzeniu znaku. Oto kilka przykładów takich znaków:


Ile znaków liczy pismo chińskie? Największe chińskie słowniki zawierają około 45 tysięcy znaków. Jednakże ogromną większość z nich stanowią znaki przestarzałe, błędne oraz niezmiernie rzadko używane. Swobodne czytanie literatury popularnej oraz prasy codziennej wymaga znajomości 3-4 tysięcy znaków, ale żeby czytać bardziej specjalistyczne teksty należy znać około 10 tysięcy znaków. W 1956 roku rozpoczęto reformę pisma polegającą na uproszczeniu bardziej skomplikowanych znaków. Porównaj kilka znaków w ich zapisie tradycyjnym i uproszczonym:


Powszechnie panuje błędne przekonanie, że w piśmie chińskim jeden znak oznacza jedno słowo. Tak było w odległej przeszłości. We współczesnym języku chińskim jest co prawda wiele jednosylabowych słów zapisywanych jednym znakiem, lecz zdecydowanie dominują słowa dwusylabowe. Słów liczących więcej niż dwie sylaby jest stosunkowo niewiele. Oto kilka przykładów słów liczących więcej niż jedną sylabę:

飛機 feiji - samolot (latać + maszyna)
電話 dianhua - telefon (elektryczność + mowa)
革命 geming - rewolucja (zmieniać + życie)
吸煙 xiyan - palić (wdychać + dym)
地震 dizhen - trzęsienie ziemi (ziemia + trząść)
打破 dapo - rozbić (bić + łamać)
凍死 dongsi - zamarznąć (marznąć + umrzeć)
草木 caomu - roślinność (trawa + drzewo)
共和國 gongheguo - republika (razem + zgoda + państwo)
圖書館 tushuguan - biblioteka (mapa + książka + budynek)
帝國主義 diguozhuyi - imperializm (imperator di + państwo guo + doktryna zhuyi)

Znakami pisma chińskiego zapisywane są także niechińskie nazwy własne oraz słowa zapożyczone z języków obcych. Oto kilka przykładów:

香格里拉 Xianggeli-La - Shangri-La
波蘭 Bolan - Polska
阿斯匹靈 asipiling - aspiryna
馬達 mada - motor

Język chiński różni się bardzo od języka polskiego i innych języków indoeuropejskich. Nie ma tu miejsca na bardziej szczegółową charakterystykę języka chińskiego. Jednakże należy zwrócić uwagę na kilka jego cech charakterystycznych. W języku chińskim nie ma odmiany rzeczownika przez przypadki i liczby. Sufiks liczby mnogiej stosowany jest z zaimkami osobowymi i niekiedy z rzeczownikami określającymi osoby. Liczba mnoga określana jest przez kontekst oraz liczebniki. Nie ma odmiany czasownika przez osoby, liczby i czasy. Czas akcji określany jest przez kontekst lub słowa precyzujące kiedy akcja miała lub będzie miała miejsce. Szyk słów w zdaniu jest jednoznacznie określony. Jego zmiana prowadzi do zmiany roli słów w zdaniu i zwykle całkowicie zmienia sens zdania.
 

Początki pisma chińskiego sięgają XIV wieku p.n.e., czyli czasów pierwszej historycznej dynastii Shang. Pierwszymi jego znakami były znaki wyryte ostrym narzędziem na kościach zwierzęcych oraz skorupach żółwi, które następnie trzymano nad ogniem. Pęknięcia powstałe pod wpływem wysokiej temperatury interpretowane były przez wróżbitów jako znaki wróżebne. Na kościach zapisywane były pytania stawiane wyroczni, a niekiedy także odczytane z pęknięć odpowiedzi. Badania tego pisma rozpoczęto się na początku XX wieku, lecz kilkaset znaków spośród czterech i pół tysiąca, nie zostało jeszcze przetłumaczonych. Pismu temu nadano chińską nazwę 甲骨文 jiaguwen

Następna faza ewolucji pisma chińskiego reprezentowana jest przez znaki pisma odkryte na naczyniach z brązu pochodzących z czasów dynastii Zhou (od XI wieku p.n.e.). Pismo to nazwano 金文 jinwen.

 
Zgodnie z tradycją, w VIII wieku naszej ery kanclerz dworu Shi Zhou sporządził listę wszystkich istniejących znaków i określił formę, jaką odtąd miały one mieć w dokumentach urzędowych. To zreformowane pismo zostało nazwane 大篆 dazhuan - wielkie pieczęciowe. Około 213 roku p.n.e. Li Si, minister pierwszego cesarza Qin Shi Huangdi, zredagował listę 3300 znaków pisma, które nazwano 小篆 xiaozhuan, czyli pismem małym pieczęciowym. Normalizacja pisma przeprowadzona przez Li Si polegała na zmniejszeniu liczby wariantów i uproszczeniu rysunku poszczególnych znaków.

Pismo to zostało następnie zastąpione przez 隸書 lishu, czyli pismo kancelaryjne. Na formę znaków tego pisma wywarł wpływ fakt wynalezienia pędzelka. Pędzelek i tusz używane były do pisania początkowo na tabliczkach drewnianych i bambusowych, później także na jedwabiu. Na tym ostatnim pisano jeszcze po wynalezieniu papieru w II wieku n.e. Papier w dość krótkim czasie wyparł z użycia niewygodne tabliczki drewniane. Najstarszą na świecie drukowaną książką jest Sutra Diamentowa, z 868 roku.

Z pisma lishu rozwinęło się kilka form pisma. Najważniejsze z nich to 楷書 kaishu – pismo znormalizowane, które powstało w IV wieku n.e. Pismo to rozwinęło się ostatecznie czasach dynastii Tang i do dziś pozostało oficjalną formą pisma chińskiego. Drugim ważnym rodzajem pisma jest 草書 caoshu – pismo trawiaste. Pismo to ze swoimi licznymi skrótami i ligaturami (połączeniami znaków) jest szybkim pismem ręcznym, będącym formą kursywy używanej do celów prywatnych. W sztuce stało się jedną z kategorii kaligrafii.

Ilustracja przedstawia ewolucję znaków pisma chińskiego. W kolumnach od lewej strony mamy kolejno znaki inskrypcji wróżebnych jiaguwen, pisma wielkiego pieczęciowego dazhuan, pisma małego pieczęciowego xiaozhuan oraz znormalizowanego kaishu.

 


Pierwszy etymologiczny słownik znaków pisma chińskiego ułożył Xu Shen w roku 86 n.e. w czasach dynastii Han. W trzydziestu zwojach słynnego dzieła 说文解字 Shuowen Jiezi usystematyzował i sklasyfikował 10516 znaków pisma małego pieczęciowego według 540 kluczy logicznych zwanych radykałami (klasyfikatorami). Większość „haseł” słownika jest zapisana pismem małym pieczęciowym, tekst zasadniczy jest natomiast zapisany pismem kancelaryjnym lishu. Wraz z powstaniem tego słownika rozwój pisma chińskiego jako systemu w zasadzie dobiegł końca.

Mówiąc o piśmie chińskim nie można nie wspomnieć o kaligrafii, która jest dziedziną sztuki, równie ważną jak malarstwo. Dzieła kaligrafii wiesza się na ścianach w formie zwojów, tak samo jak obrazy. Kaligrafia jest od dawna nauczana w szkołach równocześnie z nauką pisania. Kaligrafia jest codzienną działalnością artystyczną Chińczyków. Na ilustracji możesz zobaczyć kaligrafię w stylu trawiastym w wykonaniu samego Mao Zedonga.


Kaligrafia ma wyraźny związek z malarstwem. Na chińskim obrazie prawie zawsze widzimy tekst, umieszczony na brzegu lub w rogu, stanowiący z obrazem harmonijną całość. Tekstem tym może być tytuł obrazu, podpis malarza, data, niekiedy wiersz dopasowany nastrojem do tematu obrazu. Malarz mógł też napisać dedykację, jeśli obraz chciał komuś ofiarować lub wykonał go na zamówienie. Rzucającym się w oczy elementem chińskich obrazów są także cynobrowe pieczęcie. Malarz umieszczał swoją pieczęć w jednym z rogów obrazu. Każdy kolejny właściciel stawiał na nim swoją pieczęć, jedną lub kilka. Zwięzły tekst pieczęci, będący często tylko nazwiskiem, przedstawiony jest znakami archaicznymi w piśmi
dazhuan lub xiaozhuan.
 
[梅杰克]