ALIENACJA RODZICIELSKA I JEJ NEGATYWNE SKUTKI, A ZESPÓŁ ALIENACJI RODZICIELSKIEJ (PAS) – PODSTAWOWE RÓŻNICE

Maciej Wojewódka

W związku z występowaniem uproszczeń i nieścisłości marketingowej koncepcji tzw. syndromu (zespołu) alienacji rodzicielskiej (PAS) oraz wykorzystywania ich, a także niektórych nieakceptowalnych w naszej kulturze poglądów jej autora do prób zdyskredytowania, zbagatelizowania i rozmycia problemu - warto zapoznać się z różnicami pomiędzy tą koncepcją, a zjawiskiem alienacji rodzicielskiej i jej różnorodnymi, negatywnymi efektami.

1. Alienacja rodzicielska została określona przez amerykańskiego psychiatrę sądowego – dr Douglasa Darnalla, jako zespół świadomych, bądź nieświadomych zachowań prowadzących do powstawania zaburzeń w relacjach pomiędzy dzieckiem, a drugim rodzicem.

Wnioski wypływające z mojego projektu badawczego Alienacja rodzicielska (PA) - wstępne badania nad problemem i jego skutkami w Polsce wskazują że: problem jest szerszy i że jest to - zespół świadomych, bądź nieświadomych zachowań prowadzących do powstawania zaburzeń w relacjach pomiędzy dzieckiem, a co najmniej jednym z rodziców.

Można do niej zaliczyć zastraszanie dziecka, manipulowanie jego psychiką, postawą, emocjami i przekonaniami, nieuzasadnione izolowanie dziecka od rodzica lub od obojga rodziców, utrudnianie kontaktów dziecka z rodzicem lub rodzicami i utrudnianie uzyskiwania rodzicowi (rodzicom) informacji o dziecku, w tym bezpośrednie negatywne nastawianie. Motywy takich zachowań mogą być różne. Jako alienacja rodzicielska bywa także określany rezultat takich zachowań.

Alienacja rodzicielska może powodować różne skutki, o różnym stopniu nasilenia, nie tylko opisane marketingową koncepcją PAS (nawet w jej skorygowanej wersji). Możemy spotkać się tylko z niektórymi skutkami opisanymi w tej koncepcji lub wyglądającymi jeszcze inaczej.

Alienacja rodzicielska - to przemoc emocjonalna.

Występowania alienacji rodzicielskiej i innych form przemocy wobec dziecka nie można również usprawiedliwiać ewentualnym konfliktem rodzicielskim, który może chociaż nie musi jej towarzyszyć.

Problem nie jest prawnie zdefiniowany w Polsce, ani ujęty w oficjalnych klasyfikacjach międzynarodowych (według stanu na 01.06.2018 roku).

Projekt Alienacja rodzicielska (PA) - wstępne badania nad problemem i jego skutkami w Polsce został objęty patronatem Europejskiego Roku Kreatywności i Innowacji, ustanowionego przez Parlament Europejski, na wniosek Komisji Europejskiej i Rady Unii Europejskiej.

2. Tzw. syndrom (zespół) alienacji rodzicielskiej (PAS), nazywany także czasem jeszcze bardziej nieprecyzyjnie syndromem PAS lub syndromem Gardnera został określony przez innego amerykańskiego psychiatrę sądowego – dr Richarda Gardnera, jako zespół składający się z ośmiu elementów, wywoływany postawą głównego opiekuna (matki).

Zdaniem Gardnera dziecko doznające zespołu alienacji rodzicielskiej odrzuca i oczernia drugoplanowego opiekuna, uzasadniając swoją postawę błahymi powodami, jednocześnie posługując się scenariuszami głównego opiekuna i wykazując fenomen niezależnego myśliciela (czyli wymyśla powody tej niechęci). Nie odczuwa przy tym poczucia winy, rozszerza swoją postawę na całą rodzinę drugoplanowego opiekuna, a jego postawa jest wyłącznie negatywna w stosunku do poddawanego wraz z nim alienacji rodzicielskiej rodzica.

3. Autor koncepcji PAS określa głównego opiekuna (matkę) jako sprawcę alienacji rodzicielskiej. Jednak alienacja rodzicielska może (chociaż nie musi) być także dwukierunkowa lub ukierunkowana tylko w stronę dziecka i głównego opiekuna.

Ponadto dokonujący alienacji rodzicielskiej lub bierni w sytuacji jej występowania - ojciec lub matka mogą sami być narzędziem w rękach innych osób np. swoich rodziców (dziadków dziecka), a także wspomagani w alienujących zachowaniach przez ich rodziców lub jednego z nich, rodzeństwo, prawnika, organizację społeczną, nierzetelnego lub niekompetentnego kuratora, psychologa, biegłego sądowego, sędziego, konstrukcję i funkcjonowanie prawa etc.

4. W praktyce bardzo istotna jest postawa dziecka, co ma znaczenie zarówno podczas kontaktu poddawanego alienacji rodzicielskiej rodzica z dzieckiem, jak i podczas terapii.

Otóż okazuje się, że postawa poddawanego alienacji rodzicielskiej dziecka wobec poddawanego wraz z nim alienacji rodzicielskiej rodzica - może nie być wyłącznie negatywna, jak to zostało przedstawione w pierwotnej koncepcji tzw. zespołu alienacji rodzicielskiej (PAS).

Może ona zmieniać się od negatywnej do pozytywnej albo od negatywnej poprzez pozytywną do ponownie negatywnej, podczas trwania ich wzajemnego spotkania lub nie zawierać otwartej niechęci do poddawanego alienacji rodzicielskiej rodzica.

Ta różnica ma zarazem istotne znaczenie podczas postępowania sądowego, w tym podczas prowadzenia postępowania dowodowego.

Na nasilenie się negatywnych skutków alienacji rodzicielskiej - dla relacji dziecka, z poddawanym wraz z nim tego rodzaju przemocy rodzicem - mogą również wpływać zaburzenia lub/i niewłaściwa postawa poddawanego alienacji rodzicielskiej rodzica.

Warto także wskazać, że powołany w 1996 roku, przez prezydenta Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego (APA) - specjalny zespół do spraw przemocy i rodziny stwierdził niedostatek danych, aby poprzeć koncepcję występowania tzw. syndromu (zespołu) alienacji rodzicielskiej i wykazał niepokój w związku z używaniem tego określenia.

Szerzej problematykę alienacji rodzicielskiej i jej różnorodnych negatywnych skutków omawiam w publikacji – Dziecko, rodzic i rozwód oraz alienacja rodzicielska (ISBN 978-83-939261-2-1).

Z dyskusją na ten temat i z przykładami z tego zakresu można zapoznać się także na forum dla specjalistów z różnych branż, z udziałem osób dotkniętych tym problemem o nazwie Alienacja rodzicielska (portal Goldenline).

Reasumując, PAS jest pojęciem niejednoznacznym, nieprecyzyjnym i nieścisłym. Współcześnie występuje kilka różnych jego definicji, kilka rodzajów PAS, w tym nieprecyzyjnie określonych, co powoduje, że nie jest on jednoznacznym syndromem czy zespołem.

Reakcje poddawanego alienacji rodzicielskiej dziecka mogą być inne niż wskazane w koncepcji dr Richarda Gardnera lub występować tylko niektóre z nich, chociaż niektóre spostrzeżenia Gardnera mogą być przydatne do dalszych badań nad problemem alienacji rodzicielskiej i nad jej różnorodnymi, negatywnymi efektami.

Z tych powodów, pojęcia PAS nie można zakwalifikować jako terminu naukowego, a stało się ono skompromitowanym, chociaż chwytliwym, w tym wśród niektórych przedstawicieli nauki, określeniem marketingowym, które przez pewien okres wspomagało działalność zawodową jego twórcy.

W mojej ocenie, utrzymywanie niejasności, zamieszania i uproszczeń wokół problemu alienacji rodzicielskiej sprzyja funkcjonowaniu systemów korupcjogennych i para-korupcjogennych w prawie rodzinnym oraz utrzymywaniu się dużych rynków pomocy prawnej i psychologicznej. Niektóre aspekty tego zagadnienia poruszam w publikacji Korupcja w sądownictwie, a prawo rodzinne.