ALIENACJA RODZICIELSKA I JEJ NEGATYWNE SKUTKI, A ZESPÓŁ ALIENACJI RODZICIELSKIEJ (PAS) – PODSTAWOWE RÓŻNICE

Maciej Wojewódka

W związku z występowaniem uproszczeń i nieścisłości marketingowej koncepcji tzw. zespołu alienacji rodzicielskiej (PAS) oraz wykorzystywania ich, a także niektórych nieakceptowalnych w naszej kulturze poglądów jej autora do prób zdyskredytowania, zbagatelizowania i rozmycia problemu - warto zapoznać się z różnicami pomiędzy tą koncepcją, a zjawiskiem alienacji rodzicielskiej i jej negatywnymi skutkami.

1. Alienacja rodzicielska została określona przez amerykańskiego psychiatrę sądowego – dr Douglasa Darnalla jako zespół świadomych, bądź nieświadomych zachowań prowadzących do powstawania zaburzeń w relacjach pomiędzy dzieckiem, a drugim rodzicem.

Prowadzone przeze mnie badania wskazują, że problem jest szerszy i jest to zespół świadomych, bądź nieświadomych zachowań prowadzących do powstawania zaburzeń w relacjach pomiędzy dzieckiem, a co najmniej jednym z rodziców.

Można do niej zaliczyć zastraszanie dziecka, manipulowanie jego psychiką, postawą, emocjami i przekonaniami, izolowanie dziecka od drugiego rodzica, utrudnianie ich wzajemnych kontaktów i uzyskiwania informacji o dziecku.

Alienacja rodzicielska może powodować różne skutki, o różnym stopniu nasilenia, nie tylko opisane marketingową koncepcją PAS (nawet w jej skorygowanej wersji). Możemy spotkać się tylko z niektórymi skutkami opisanymi w tej koncepcji lub wyglądającymi jeszcze inaczej.

Alienacja rodzicielska to przemoc wobec dziecka i drugiego rodzica.

Występowania alienacji rodzicielskiej i innych form przemocy wobec dziecka nie można również usprawiedliwiać ewentualnym konfliktem rodzicielskim, który może chociaż nie musi jej towarzyszyć.

2. Zespół alienacji rodzicielskiej (PAS), nazywany także czasem nieprecyzyjnie syndromem PAS lub syndromem Gardnera został określony przez innego amerykańskiego psychiatrę sądowego – dr Richarda Gardnera jako zespół składający się z ośmiu elementów, wywoływany postawą głównego opiekuna. Zdaniem Gardnera dziecko doznające zespołu alienacji rodzicielskiej odrzuca i oczernia drugoplanowego opiekuna, uzasadniając swoją postawę błahymi powodami, jednocześnie posługując się scenariuszami głównego opiekuna i wykazując fenomen niezależnego myśliciela (czyli wymyśla powody tej niechęci). Nie odczuwa przy tym poczucia winy, rozszerza swoją postawę na całą rodzinę drugoplanowego opiekuna, a jego postawa jest wyłącznie negatywna w stosunku do poddawanego wraz z nim alienacji rodzicielskiej rodzica.

3. Autor koncepcji PAS określa jednoznacznie głównego opiekuna jako sprawcę alienacji rodzicielskiej. Jednak alienacja rodzicielska może (chociaż nie musi) być także dwukierunkowa lub ukierunkowana tylko w stronę dziecka i głównego opiekuna. Ponadto główny opiekun może sam być narzędziem w rękach innych osób np. swoich rodziców i wspomagany w alienujących zachowaniach przez wspomnianych już rodziców lub jednego z nich, rodzeństwo, prawnika, organizację społeczną, nierzetelnego lub niekompetentnego kuratora, psychologa, biegłego sądowego, sędziego, konstrukcję i funkcjonowanie prawa etc.

4. W praktyce bardzo istotna jest postawa dziecka, co ma znaczenie zarówno podczas kontaktu poddawanego alienacji rodzicielskiej rodzica z dzieckiem, jak i podczas terapii.

Otóż okazuje się, że postawa poddawanego alienacji rodzicielskiej dziecka wobec poddawanego alienacji rodzicielskiej rodzica może nie być wyłącznie negatywna, jak została przedstawiona w pierwotnej koncepcji zespołu alienacji rodzicielskiej (PAS), a może zmieniać się od negatywnej do pozytywnej albo od negatywnej poprzez pozytywną do ponownie negatywnej podczas trwania ich wzajemnego spotkania lub nie zawierać otwartej niechęci do niego.

Warto także wskazać, że powołany w 1996 roku przez prezydenta Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego (APA) specjalny zespół do spraw przemocy i rodziny stwierdził niedostatek danych, aby poprzeć koncepcję występowania tzw. syndromu (zespołu) alienacji rodzicielskiej i wykazał niepokój w związku z używaniem tego określenia.

Szerzej problematykę alienacji rodzicielskiej i jej różnorodnych negatywnych skutków omawiam w publikacji –

Dziecko, rodzic i rozwód oraz alienacja rodzicielska (ISBN 978-83-939261-2-1)

Mój projekt badawczy Alienacja rodzicielska (PA) – wstępne badania nad problemem i jego skutkami w Polsce został objęty patronatem Europejskiego Roku Kreatywności i Innowacji ustanowionego przez Parlament Europejski.

Z dyskusją na ten temat i z przykładami z tego zakresu można zapoznać się także na forum dla specjalistów z różnych branż z udziałem osób dotkniętych tym problemem o nazwie Alienacja rodzicielska (portal Goldenline).

Reasumując PAS jest pojęciem niejednoznacznym, nieprecyzyjnym i nieścisłym. Współcześnie występuje kilka różnych jego definicji, kilka rodzajów PAS, w tym nieprecyzyjnie określonych, co powoduje, że nie jest on jednoznacznym syndromem czy zespołem, reakcje poddawanego alienacji rodzicielskiej dziecka mogą być inne niż wskazane w definicjach, w tym w koncepcji dr Richarda Gardnera, chociaż spostrzeżenia Gardnera mogą być przydatne do dalszych badań nad problemem alienacji rodzicielskiej i jej negatywnych skutków.

Z tych powodów pojęcia PAS nie można zakwalifikować jako terminu naukowego, a stało się ono skompromitowanym, chociaż chwytliwym w tym wśród niektórych przedstawicieli nauki, określeniem marketingowym, które przez pewien okres wspomagało działalność zawodową jego twórcy.

W mojej ocenie, utrzymywanie niejasności, zamieszania i uproszczeń wokół problemu alienacji rodzicielskiej sprzyja funkcjonowaniu systemów korupcjogennych i para-koruopcjogennych w prawie rodzinnym oraz utrzymywaniu się dużych rynków pomocy prawnej i psychologicznej. Niektóre aspekty tego zagadnienia poruszam w publikacji Korupcja w sądownictwie, a prawo rodzinne.