Greinar um kvikmyndir



Heimildamyndin óspjölluð


Glötuð draumsýn


Ég hef lengi átt mér draum um sérstaka tegund kvikmynda, sem sjaldan bregður fyrir í dagskrá sjónvarpsrása og aldrei í sýningarsölum bíóhúsa. Þessar kvikmyndir voru einu sinni kallaðar heimildamyndir. Þær tengdust hugmyndinni um að uppgötva bæði hinn stóra heim og umhverfið næst sér, skilja og skilgreina. Nú getur maður varla látið slíkt orð eins og heimildamynd út úr sér. Gamla draumsýnin mín er brak úr gömlu fleyi á sjávarströnd, sem hefur skolað á land ásamt gömlu rusli. Að tala um heimildamyndina í dag hljómar eins og fara að syrgja gamlan tíæring, sem aldrei fer aftur á sjó, en væri kannski hægt að klastra saman og setja á safn. Og að kenna einhverjum um er eins og að kenna veðurstofunni um veðrið.
Samt sakna ég heimildamyndarinnar eins og hún átti að verða. Og enn finnst mér að heimildamyndin sé einmitt það sem vantar í nútímanum. Í skjóli sjónvarps hefur ýmislegt orðið til sem minnir á heimildamyndina, en hin hreina og óspillta heimildamynd (ef svo mætti að orði komast) hefur í raun og veru ekki fengið tækifæri enn. Þá er ég að tala um heimildamyndina, sem lifir sjálfstæðu lífi eftir að atburðirnir eru liðnir, eftir að tískan er breytt, eftir að hagsmunirnir eru gleymdir. Þrátt fyrir öll afkvæmin: fréttamyndir, ferðamyndir, viðtalsþættir, náttúrulífsmyndir, stjörnuportret og sölumyndir, getur hún varla talist hafa fengið að þroskast sjálf. En hvað er heimildamynd?

Sýna hvernig aðrir lifa

Fyrst eftir að leiðir skildu með leiknu myndinni og heimildamyndinni mátti líta á hlutverk heimildamyndarinnar, að sýna fólki á einum stað, hvernig fólk á öðrum stað lifði. Leikna myndin tók við skemmtihlutverkinu en heimildamyndin fræðslunni.
Ólíkar tegundir heimildamynda
Leikna myndin skiptist svo upp í flokka, sorgarmyndir, gamanmyndir, spennumyndir o.s.frv., og festist í ákveðinni lengd og byggingu. Heimildamyndin greindist aftur á móti í allar mögulegar áttir og form. (Stöðlun á lengd kemur reyndar upp seinna en aðeins vegna þarfa sjónvarpsdagskrárinnar).

Raunsæi

Aðferð heimildamyndarinnar er að forðast tilbúnar sögur og sviðsetningu. Efnistökin eru engum takmörkum háð meðan notað er efni úr raunveruleikanum. Menn sem létu tökuvélina ganga í þrjár mínútur án þess að líta í gluggann, framkölluðu og steiktu filmuna í bakaraofni í tuttugu mínútur, gátu með nokkrum rétti kallað sig höfunda heimildamyndar. Á hinum endanum voru menn að "endurskapa" sögulega aburði með aðferðum leiknu myndarinnar og kölluðu afkvæmið leikna heimildamynd. Aðferðir heimildamyndarinnar eru þó alltaf með einhverjum hætti tengdar við raunsæi. Þegar menn hafa viljað gefa leiknu myndunum sínum meiri trúverðugleika hafa þeir farið út úr stúdíóinu og tekið myndir af fólki við dagleg störf eins og í heimildamynd. Ágætt dæmi Jörðin skelfur (La terra trema) eftir Vittorio de Sica.

Innbyggður trúverðugleiki

Meðan leikna myndin hefur verið gagnrýnd fyrir fals, hefur heimildamyndin haft yfir sér óspjallaðan svip sannleiksgyðjunnar. Til hennar hafa menn leitað í uppreisn gegn lygavef leiknu myndanna til að nálgast sannleikann. Sannleikurinn er hins vegar sá, að einmitt þetta flekkleysi heimildamynarinnar, hefur miskunnarlaust verið notað til að lagfæra raunveruleikann í áróðursskyni. Í seinni heimstyrjöldinni voru heimildamyndir stórkostleg pótemkintjöld. Leikna myndin var gagnslaus í því stríði.
Heimildamyndin og sannleikurnn
Mynd segir meira en þúsund orð. Myndin lýgur ekki. Hversu oft heyrast ekki þessir frasar. Og þar komum við að því skrýtna. Heimildamyndin lýgur meira en nokkur önnur tegund kvikmynda. Leiknu myndirnar eru lygi sem verður sannleikur. Heimildamyndir eru sannleikur, sem verður lygi. Þó þær séu búnar til úr sannleikskornum. Ekkert form gefur eins mikil færi á því að beita hálfsannleik og skrumskæla sannleikann.

Akkilesarhæll heimildamyndarinnar

Vandamál heimildamyndarinnar er að hún virðist vera sönn. Ég gerði einu sinni heimildamynd ásamt Ólafi Hauki Símonarsyni, sem hét "Fiskur undir steini." Allt ætlaði vitlaust að verða við sýningu myndarinnar, og margir tóku efni hennar nærri sér. Það fréttist af manni suður með sjó, sem var laminn í klessu vegna þess að hann líktist öðrum höfunda. Þessi mynd sýndi dæmigert sjávarpláss á Íslandi og varpaði fram spurningum um það hvernig hlúð væri að menningarlífinu (í víðum skilningi) á staðnum. Við gerðum fjórar eða fimm myndir af þessu tagi og í hvert skipti var umræðuþáttur á eftir þar sem mætir menn útskýrðu fyrir fólki að myndin segði ekki allan sannleikann (frá sjónarmiði stöðvarinnar (RUV)). Endirinn varð sá, að þessi starfsemi var stöðvuð. Sannleiksgildið er akkilesarhæll heimildamyndarinnar.
Sjónvarpið hafði breytt merkingu orðsins
Annað var athyglisvert við umræðuna um Fisk undir steini. Að fram kom óvenjuleg skoðun gerði hana að minni heimildamynd í augum einhverra. Sjónvarpið var búið að helga sér orðið, sem átti við um fréttamynd, sem sýndi almennt viðurkenndan "sannleika." Annað sem einhverjum fannst gera hana að minni heimildamynd var, að hún sýndi ekki gamalt efni. Að heimildamynd sýni eitthvað gamalt efni er ríkjandi hugsunarháttur, líklega vegna nafnsins. Sú hugmynd styrkist ennfremur með því, að í sjónvarpinu er "núið", en heimildamyndirnar, sem hafa verið teknar á löngum tíma og unnar á löngum tíma, eru "gamlar."
Sjónvarpið tekur við hlutverki heimildarmyndarinnar
Áður var heimildamyndin sýnd í bíói eða í sýningarsölum, þar sem fólk naut fróðleiks um það hvernig aðrir lifðu. Sjónvarpið tók við þessu hlutverki, þ.e.a.s. að líta út um gluggann. Og þegar maður lítur út um glugga, vill maður ekki endilega sjá matreiddan þátt um það sem ber fyrir augu. Maður vill fá að sjá það sem er fyrir utan núna og sjá það eins og það er. Aðferð heimildamyndarinnar er að fara út um allt og setja saman verk um veruleikann. Lítið barn sleppur út um opið hlið út á götu. Móðirin leitar að barninu hinum megin við húsið. Ökumaður á flótta beygir inn götuna. Spennandi sýn með efni, sögu og jafnvel meiningu. En sjónvarpið er meira gefið fyrir að stinga tökuvél út um gluggann og sjá "það sem ber fyrir augu." Matreiðslan á ekki eins vel við sjónvarpið. Bæði tekur hún tíma og er eldfimari. Sannleiksgildið kemur til umræðu. Fælni sjónvarpsins við heimildamyndina er þannig séð ótti við sannleikann - eða ótti við að beita sannleiksvopninu.

Heimildamyndin útigangsmaður eða niðursetningur

Þó sjónvarpið hafi orðið eina heimili heimildamyndarinnar, er hún enginn aufúsugestur þar. Að sýna heimildamynd með skoðun og lífssýn kallar á deilur. Var þetta rétt túlkun á veruleikanum? Sjónvarpið hefur tilhneygingu til að víkja sér undan slíkum deilum og losna við að túlka of mikið eða skilgreina. En á meðan heimildamyndin hefur ekki eignast annan farveg hefur hún verið útigangsmaður eða í besta falli eins konar niðursetningu hjá sjónvarpinu.

Áhugavekjandi efni

Frumskilyrði í öllu heimildaefni er að verkið veki áhuga þeirra sem hvorki hafa áhuga á miðlinum né efninu. Ef það tekst ekki er enginn tilgangur með því að gefa það út. Það þarf að vera skiljanlegt og aðgengilegt fyrir aðra en innvígða.
Bygging sem leiðir til einingar og heildar
Blaðagrein þarf að vera heild með upphafi og endi. Og hún þarf að hafa einhverskonar byggingu. Efniviðurinn getur verið skrifaður texti, tilvitnanir, dæmi, sögur, brandarar, skýringar, forsendur o.s.frv. Nákvæmlega sama krafa er gerð til heimildamyndarinnar. Hún er að því leiti skyld grein eða ritgerð í bókmenntum.

Persóna í baráttu

Það sem vekur áhuga lesandans eða áhorfandans er það mannlega. Að sjá einhverja persónu, sem á við vanda að etja - að sjá persónuna leysa vandann eða mistakast. Það er svo einfalt. Það verður að vera aðalpersóna og lesandinn (eða áhorfandinn) gerir hennar tilfinningar að sínum á meðan hann kannast við aðstæður hennar og/eða tilfinningar. Til þess að myndin veki tilfinningar, þarf að vera fyrir hendi barátta. Án baráttu engin spenna. Án hennar er myndin eins og bíll án mótors. Aðalpersóna heimildamyndar getur verið maður eða dýr, hópur eða jafnvel þjóð. En það er einhver mannleg tilfinningavera, sem áhorfandinn getur líkað við eða hatað. Í Borgarsymfóníu Ruttmans reynir hann að gera Berlín að aðalpersónu. Það er ekki hægt. Að minnsta kosti hafa slíkar myndir ekki þann slagkraft, sem kvikmyndin getur haft, ásamt systrum hennar bókmenntum og leiklist. Kjarninn er sá, að þar sem ekki er hægt að ná persónulegum vinkli vantar sjónhornið fyrir áhorfandann.
Heimildamyndir eru ekki um staði. Þær eru um fólk. Hugsanlegt er að mynd um fólk á ákveðnum stað lýsi umhverfinu svo skemmtilega að hún geti talist fjalla um staðinn. En staðurinn er eftir sem áður fyrst og fremst umhverfi. Mikið af myndum, sem sagt er um að fjalli um staði, eru ekkert annað en safn sýnishorna af mismunandi umhverfi. Þar væri kannski einmitt hægt væri að gera heimildamyndir um fólk. Sama er að segja um ýmis fyrirbæri. Heimildamynd er ekki um íþróttir eða menntun, svo dæmi sé tekið. Slíkum myndum hættir til að vera samsafn af umhverfi og breytir þá engu þó persóna þular birtist öðru hvoru í mynd.

Heimildamyndin hefur skoðun

Heimildamynd er gerð í einhverjum ákveðnum tilgangi. Hún rökstyður fullyrðingu (skoðun, boðskap) sem höfundur vill skilja eftir í huga áhorfanda. Í mörgum sjónvarpsþáttum er látið í það skýna að þátturinn hafi ekki boðskap. En ef efnið virkar með einhverjum hætti á áhorfanda kemur fram skoðun. Og það er betra að hún sé meðvituð. Ef svo er ekki, virkar myndin eins og mistök. Að ímynda sér, að um enga skoðun geti verið að ræða er eins og að halda því fram að almannarómur sé sama og skoðanaleysi. Samsetningurinn "Þjóð í hlekkjum hugarfarsins" nálgast það að teljast heimildamynd hvað þetta varðar.

Persónuleg sýn

Heimildamyndin er persónuleg sýn höfundar. Hún er list og hefur persónuleika höfundar í sér. Hún þekkist af handbragði höfundarins. sem getur komið fram á svo ótal vegu, í kvikmyndtökunni, klippingunni, frásögninni os.frv. Ferðaþættir Ómars Ragnarssonar um ótrúlega óskyld og margvísleg málefni í sömu andránni nálgast sýn heimildamyndar vegna þess að persóna hans er svo mikilvægur hluti. Hann kannar lítt troðnar slóðir og setur fólk og aðstæður í mjög svo persónulegt samhengi.

Niðurstaða

Heimildamynd uppfyllir eftirfarandi skilyrði: Hún notar aðallega efni úr raunveruleikanum. Hún hefur ákveðna byggingu og höfundareinkenni. Hún segir frá baráttu persónu og rökstyður skoðun.

Heimildamyndin á Íslandi í dag

Elítan

Það hringdi í mig maður. Hann vildi fá að vita hvað kostaði að gera heimildamynd - það er að segja takan og klippingin. Ég skyldi ekki hafa áhyggjur af efninu, því hann væri með "elítuna". Ég skildi hann ekki fyrst. En svo rann upp fyrir mér ljós. Hann hafði fylgst mjög vel með sjónvarpi og séð hvernig á að gera heimildamynd. Málið var að taka viðtöl við nokkra einstaklinga, sem málið varðaði, og stinga inn í það myndum af götuhornum, sem auðvitað þurfti ekkert að taka sérstaklega fyrir þessa mynd. Þau voru til. Málið var að filma viðtölin og henda þessu saman. Hann var með elítuna, hópinn, sem málið varðaði. Þar með var handritið og allt saman komið.

Fréttir versus heimildamyndir

Fréttir eru skemmtiefni kvöldverðarborðsins á heimilunum. Engin önnur skýring getur verið á því, að tvær sjónvarpsstöðvar í harðri samkeppni skuli sýna sömu erlendu fréttir með hálftíma millibili. CNN sýnir nýjar fréttir allan daginn alla daga. Áhorfandandum finnst hann vera á staðnum. Hann þarf ekki að láta segja sér neitt meira um raunveruleikann. Fréttirnar hafa þannig slökkt þorstann í heimildamyndir.

Hraðsuða sjónvarps

Meirihlutinn af efninu, sem sjónvarpið sýnir og tengist veruleikanum eru afsprengi heimildamyndarinnar, þó sjónvarpið velji því oft annað nafn. Í vetrardagsrká RUV var þátturinn Dagsljós fullur af efni af þessu tagi. Sumt var heimildamyndir, eða að minnsta kosti efni í heimildamyndir. Efnið var sent út frá draumkenndu stúíósviði, þar sem huggulegir gestgjafar fygdu því úr hlaði. Þannig var það sett í rétt samhengi, afsakað eða lyft á stall eftir atvikum. Hvern einstakan kafla þurfti því ekki að fullvinna. Líkt og honum væri ekki treystandi til að standa sjálfstætt. Innanum voru þó ágætar myndir.
Byrjun sjónvarps
Þegar RUV hóf starfsemi 1966 var ekkert reynt að nýta þá reynslu sem komin var í landinu af gerð heimildamynda. Ráðnir voru blaðamenn til dagskrárgerðar og aðallega sím- og rafeindavirkjar til vinnu við upptöku. Þar er kannski skýringin á orðinu tæknimenn um alla aðra en stjórnendur. Kvikmyndagerðarmenn komu lítið eða ekkert nærri fyrstu skrefum sjónvarps hér á landi. Sjónvarpið varð reyndar ágætur sandkassi og skóli, þar sem menn lærðu fyrstu handtökin við töku og klippingu. En stjórn dagskrárefnis (þar með talinna heimildamynda) var í höndum blaðamanna.
Í upphafi var notuð filma og sem betur fer var upptakan og klippingin í filmuvinnu tiltölulega einföld rútína. Málið var að snúa linsunni í rétta átt og kveikja og slökkva. Og klipping var að klippa í sundur og tengja saman. Það var svo augljóst að stjórnandinn varð að hugsa. T.d. ákveða fyrirfram af hverju myndin átti að vera og hvernig hægt væri að setja myndskeiðin saman. Með þeirri tækni hefði þetta líklega endað með því að blaðamönnunum og "tæknimönnunum" tækist að sjóða saman boðlegar myndir. Reyndar varð svolítil afturför, þegar notkun á samfelldri hljóðupptöku varð almenn. Þá hófst mikið blómaskeið viðtala með tilheyrandi fátækt myndar og hljóðs.

Myndbandið

Önnur og verri sorgarsagan hefst með myndbandinu. En með því kom upp sú hugmynd, að hver sem er gæti notað þessa nýju tækni með frábærum árangri. Tökuvélin gerði allt sjálf og því gat hver sem er tekið myndina. Hljóðið fylgdi með svo hljóðmaður var ónauðsynlegur, hvað þá hljóðhugsun. Í myndverinu var svo hægt að fikta í ótal tökkum og breyta upphaflegu myndinni í hvaða afskræmingu sem var í stað þess að klippa. Allt var hægt að laga í vinnslunni.

Takkamenn og hrærimeistarar

Stór hluti af framleiðslu sjónvarpstöðvanna á undanförnum árum hefur því miður verið í skugga þessarar dýrkunar á fúski. Áhugamönnum hefur verið boðið að gera heimildamyndir án þess að kunna það. Úrvinnslan verður eins konar leikur með öllum hugsanlegum effektum og takkafylliríi og á að koma í staðinn fyrir undirbúning og raunverulega myndsköpun. Þannig hefur maður kannski fengið heilu dagskrárliðina í formi effektasafns.

Kvikmyndatakan

Listgreinin kvikmyndataka breytist ekki þó linsurnar séu breiðari. Með víðri mynd sem bjagar og gerir viðfangsefnið yfirþyrmandi koma ekki meiri áhrif. Það verður afkáralegt og missir marks strax í annað skipti. Því meiri tilfæringar tökumannsins, því minni hæfileikar og því tilfinning fyrir efninu. Síðasta uppfinningin í RUV er t.d. að halla vélinni, sem er gott og gilt í einstaka tilvikum, en gerir áhorfandann bara taugaveiklaðan, þegar það gengur yfir heilu dagskrárnar allan veturinn. Þegar menn eru hallir undir tískur í myndatöku bendir það til vantrúar á viðfangsefninu. Og það er kannski einmitt eitt af verstu ókostunum við framleiðslu heimildaefnis í sjónvarpsstöð, að ekkert er talið nógu merkilegt til að mynda það, nema stjörnur - hvort sem það eru stjörnur heimsfréttanna eða heimatilbúnar.

Klipping

Klipping er eftir sem áður listin að tengja saman og búa til nýja merkingu eins og Eisenstein skrifaði um forðum. Skapa rytma og rennsli. Skapa uppteknu efni besta umgerð. Maður lagar ekki vonda klippingu með blöndun eða effektum. Hún er jafnvond, þó reynt sé að fela hana. Getuleysið verður bara meira áberandi.

Vald hins skrifaða orðs

Hin hliðin á heimildamyndagerð í dag er arfur lélegrar blaðamennsku. Myndirnar þekkjast oft af textanum: "Sagt hefur verið...", "oft er talað um að...", "margir segja að oft hafi verið..." Blaðamaðurinn reynir að endursegja almannaróm og klippir tilviljanakennt myndefni (götuhhorn) inn í prenttextann. Hending ræður hvort mynd fylgir texta og áhrifin geta orðið kjánaleg - t.d. verið að tala um forsetann og mynd af hundi.

Fjölmiðlun

Orðið "fjöl"miðlun hefur haft sín áhrif á heimildamyndina. Starfsmaður í fjölmiðlun þarf að vita lítið um margt. Vera heima á öllum sviðum. Ráða við marga miðla. Hann á að vera jafnvígur á penna og myndavél. Tækjaframleiðendur gera sitt til að sannfæra fólk um að myndavélin sé ekki erfiðari en penni. Auðvitað er hún það ekki. En það er ekki nóg að kunna á takkana. Að kunna á lyklaborðið er ekki nóg til að geta skrifað. Fjölmiðlaheimurinn fæst við fólk sem er í sviðsljósinu. Flest af þessu fólki hefur lagt mikið á sig til að ná fulkomnun í sínu fagi. Fjölmiðlaheimurinn er fullur af fólki, sem hefur það helst til að bera að vera einhverskonar hitamælar á frægð og persónuleika annarra. En gleymir að fulkomna sig í sínu eigin fagi. Þegar talað er um heimildamynd, dettur þessu fólki helst í hug að láta tökulið elta fræga stjörnu.

Born twice

Ég hafði verið að bíða eftir einhverju bitastæðu heimildaefni í dagskrá sjónvarps um nokkurt skeið, þegar þáttur í þáttaröðinni Horizon var sýndur í RUV, "Borne twice". Tvær mæður sögðu frá reynslu sinni af fósturaðgerð, þar sem annað fóstrið lifði, hitt dó. Læknar af ýmsu tagi, t.d. úr rannsóknum, stofnunum og lýtalækningum, komu fram með sín viðhorf. Og það var meira að segja dregin fram kvenmaður sem óttaðist að konan yrði óþörf. Dæmigert efni sem venjuleg sjónvarpsstöð hefði gert að flatneskju. Í þessum þætti var aðferðum heimildamyndarinnar beitt á einkar fagmannlegan hátt. Þátturinn var samsettur úr nokkrum heimildamyndabútum, hver með sinni aðalpersónu. Hver persóna var fulltrúi fyrir sitt sjónarmið og um leið þjónaði hver persóna sem kafli í þessum samsetta þætti. Þarna var heimildaþátturinn orðinn að sérstakri listgrein, því hver myndþáttur var í sterku sambandi (kontrapunkti) við hina þættina. Viðtölin voru hluti af ævisögu hverrar persónu, full af tilfinningu og upplýsinum. Þau spegluðu viðhorf þeirra, vanda og markmið um leið og þau komu áleiðis nauðsynlegum staðreyndum. Með þessum myndbrotum (heimildamyndum) var dregin upp ný sýn af heiminum, sem er framundan, þar sem togast á grundvallarspurningar í vísindasiðfræði. Hvað gerist þegar hægt verður að framleiða menn eins og hverja aðra vöru? Þessi mynd yrði seint boðin fram á kvikmydahátíðum sem framúrskarandi heimildamynd eða hornsteinn í þróun kvikmyndalistar, en hún er glæsilegt dæmi um það, hvað hægt er að gera, þegar vönduð blaðamennska sjónvarps mætir frásagnarlist heimildamyndagerðarmanna (hvílíkt orð!).

Framboð sjónvarpsstöðvanna


Meirihlutinn af íslensku efni sjónvarpsstöðvanna er tekið upp í raunveruleikanum og er því skylt heimildamyndinni. Sama er að segja um margt af því efni sem sjónvarpsstöðvarnar "kaupa" og sýna í áróðursskyni fyrir félög og stofnanir. En gæðin á þessu efni eru svo fátækleg að maður veigrar sér við að nota orðið heimildamynd um afurðina.

Íhaldsemi eða hrærigrautur


Nú eru nýjir tímar sem kalla á nýjar aðferðir. En aðferðir sem byggja ekki á því besta úr fortíðinni eru til lítils. Þegar ég var að byrja fannst mér eldri kynslóðin þjást af íhaldsemi. Það mátti ekki klippa á hreyfingu. Það mátti ekki blanda saman ólíku efni. Heildarstíll og snuðrulaust rennsli var aðalatriði. Nú er í tísku að klippa hvar sem mönnum dettur í hug. Blanda öllu saman í einn hrærigraut. Þessi ruglingur á lítið skylt við kvikmyndalist. Þá er list að setja allt sem maður finnur í einn pott og hræra í. Nú heita heimildamyndir gjarnan ekki því nafni, heldur þættir, dagskrár, samantektir, efni, dagkrárliðir. Þannig má líka komast hjá því að áhorfendur geri kröfur. Þetta er bara efni.


Heimildamyndin sem fulltrúi vandvirkni


Stemningin nú er yfirborðinu í hag. Það er ekki fínt að kafa ofan í hlutina, rannsaka, mynda sér rökstudda skoðun, skapa rétta stemningu, heild, samræmi. Síðustu árin hefur þótt meira varið í að vera kaldur, harður, ófyrirleitinn, fleyta kerlingar á yfirborðinu, daðra við hugmyndir, komast létt frá verkefnum. Viss tegund af fúski, sem enginn tekur eftir. Yfirflæðið er svo mikið að menn týnast í ringulreiðinni. Upplýsingar flóa út úr öllum gáttum og enginn tími til að vanda sig í leitinni að sannleikanum. Enda engin ástæða til eftir að búið er að breyta sjónvarpsdagskránni úr sjálfstæðri menningarafurð í auglýsingapláss. Að láta efnið njóta sín hefur glatast. Að leita að hinum rétta tóni hefur týnst. Að finna samræmi er hallærislegt. Gamla hugsjónin um heimildamyndina er fulltrúi vandvirkni, sem nú um skeið hefur ekki verið í tísku. Að minnsta kosti ekki í fjölmiðlun. En eins og um alla strauma í samfélaginu verða yfirflæði og óðagot lítils metin þegar þeirra tími er liðinn. Þá kemur kannski tími heimildamyndarinnar aftur. Hver veit?


ÞJ  22 janúar, 1997




Skjaldborg 2012 og fegurðin


(Hér er farið yfir myndir, sem mér tókst að sjá á hátíðinni):



Hreint hjarta

2012 - Grímur Hákonarson

Séra Kristinn, prestur í Hraungerðishreppi, er vinsæll maður hjá sóknarbörnum sínum. Hann er hreinn og beinn og fólk leitar til hans með vandamál sín. Meðal annars leitar 
til hans maður, Halldór , sem er með banvænan sjúkdóm.

Undir kraumar annar vandi. Hraungerðissókn hefur verið sameinuð Selfossi og hinn presturinn eða einhverjir menn á bak við hann eru að reyna að bola okkar manni burt. Þetta liggur þyngst á Kristni og það lítur út fyrir að vera þungamiðjan í myndinni. En í seinni hlutanum dettur það út af dagskrá og Kristinn jarðar vin sinn Halldór og tekur á móti konu sinni úr vinnu á Grænlandi og myndin búin. 

Sem betur fer er aðalpersónan, Kristinn, skemmtileg persóna. Hann er fyrirferðarmikill maður með barnshjarta. Hann er betri en enginn í hlutverki sálusorgarans. Hinn presturinn í sókninni eftir að hún er sameinuð Selfosssókn, Óskar, virðist fulltrúi kerfisins eða yfirstrumpsins (biskupsins), en fær enga rödd sjálfur í sögunni.

Senurnar þar sem Kristinn lætur gott af sér leiða eru lýsandi fyrir persónuna og góðar sem slíkar. Sama er ekki hægt að segja um senur, þar sem stóra málið, kemur við sögu. Þar vantar útskýringa, fókus og hreint út sagt framvindu. Hvað gerist í því máli? Mér tókst ekki að fá botn í það. Senum í myndinni fylgja oft innkomur sem venjulega trufla en hafa þarna merkingu - lýsa sambandi prestsins við sitt fólk. Senur í baðherbergi virðast léttvægar en lýsa persónunni þó á vissan hátt líka - sýna einsemd og vanmátt - en gera áhorfandann að gluggagægi, sem er óþægilegt. En vonbrigðin eru að höfundur hleypur frá stóra málinu - sögunni - án þess að áhorfandinn hafi möguleika á því að skilja kjarnann í því. Og þessi aðalvandi myndarinnar fær engar lyktir. En við vitum að málið er þarna og það hefur mikil áhrif á aðalpersónuna. Þarna höfum við fallega manneskju en vantar upp á söguna og efnið.


Ibba og Jósa

2012 - Hera Sigurðardóttir

Konur útbúa létta rétti fyrir partý. Þetta eru áhugaverðar konur en lítið gert með þær - engin þróun eða saga. Þetta virkar eins og heimsókn. Tilfinningin í lokin er: Tvær skemmtilegar konur sem skemmta sér við að dunda við sitt (lifibrauðið) og búið. Er þetta einhverskonar leiðarvísir? Svona eigum við að lifa. Í rauninni ekki alveg galinn. En maður hefði viljað meira. Tvær fallegar persónur en vantar aðferð og sögu.


Líf og sjóðir

2012 - Gunnar Sigurðsson

Þarna eru fróðleg atriði um lífeyrissjóðina. Það eru settar fram nokkrar spurningar og fundnir karlar til að svara þeim. Myndin vekur athygli á máli þar sem ekki er allt sem sýnist. 
Þetta er mynd í vinnslu - ófullgerð. Það hefði þurft að kafa dýpra og koma með einhverjar niðurstöður. Áhorfandinn er skilinn eftir í óþefnum miðjum, en hann þarf að svara öllum spurnignum sjálfur og fær ekki nógu gott vegarnesti. 


Spóinn er að vella

2011 - Páll Steingrímsson

Í myndinni er lítil eða engin kaflaskipting. Efninu raðað í tímaröð eða tökuröð og ekki valið úr svo séð verði. Frásögnin er eins og horft sé á óklippt efni. En inni á milli eru skemmtileg skot og jafnvel skemmtilegar senur en þær nýtast ekki eins vel og þær gætu gert. Óviðkomandi efni er að detta inn í senurnar, til dæmis leðurblaka, og síðan haldið áfram með spóann.

Með myndunum er lesinn texti sem hjálpar myndunum lítið eða ekkert. Hluti af vandamálinu er að aðferð myndarinnar er ekki á hreinu. Í henni er reynt að gerta tvennt samtímis. Hún er í raun og veru ferðamynd og þar er eðlilegt að eitt og annað beri fyrir augu, en samtímis er hún að reyna að vera fræðslumynd um lífi spóans.


Filma

2012 - Hafsteinn Gunnar Sigurðsson og Huldar Breiðfjörð

Ljósmyndarinn Friðrik fer að mynda vitann í Hrollaugseyjum. Hann hefur meðferðis kött, Filmu að nafni. Hann gefst upp á að sigla í Hrollaugseyjar og fer í staðinn í Hellisey. Filma fer út að leika og skilar sér ekki heim aftur. Ári síðar fer Friðrik að vitja um Filmu, en hún vill ekkert með hann hafa.

Vinnan við þessa mynd er á margan hátt vönduð. Friðrik myndast vel og saga kisunnar er undirbúin, þó lokin á henni séu í texta. En spennan í myndinni er tengd markmiði leiðangursins, að ljósmynda vitann í Hrollaugseyjum. Kisusagaan er skraut og útúrdúr sem dugar ekki sem aðalmál og endir. Þarna verður því togstreita. Áhorfandinn býst við endi á sögunni um Hrollaugseyjavitann en fær endi kisusögu.



Fjallkonan hrópar á vægð

2012 - Jón Karl Helgason

Þessi mynd er fyrirlestur Herdísar Þorvaldsdóttur um gróðureyðingu af völdum lausagöngu búfjár. Skógum og gróðri hefur verið eytt. Sauðfé er hleypt á viðkvæmt land á hálendinu. Hefð er fyrir því, að eigendur fjár megi beita því á land annarra og afrétti. Þeir sem vilja rækta eða viðhalda gróðri á landi sínu eiga að girða það til að halda sauðfé annarra manna frá. Sauðkindin hefur eiginlega sams konar stöðu á Íslandi og heilagar kýr á Indlandi. Herdís heimsækir einstaklinga sem hafa tjáð sig um málið. Þeir eru allir sammála henni nema einn. Herdís er í hlutverki fréttamannsins annað hvort við hliðina á viðmælendum sínum eða ein einhverstaðar úti í móa.
Í myndinni er ekkert myndefni, engin saga, engin umræða, engin niðurstaða þannig séð. Þarna er straumur viðtala og eintals sem allt flytur ákveðinn boðskap sem er gefinn frá upphafi. Myndin er gerð í þeim tilgangi að réttlæta þennan málstað og færa rök fyrir honum. Áhorfandinn er nestaður með rökum, ef hann er sama sinnis, annars bombarderaður. Þeir sem eru á móti málstaðnum kalla þetta áróður, hinir kvarta ekki.

Er nóg að efni sé tekið upp til þess að það teljist kvikmynd? Þessi mynd vekur upp slíkar spurningar. Eru samtals-, viðtals- eða eintalsmyndir raunverulegar kvikmyndir. Eru þær ekki nær blaðamennsku? Þetta er kannski ekki mikilvægt umhugsunarefni nema á kvikmyndahátíð, þar sem menn eru að horfa á verk út frá aðferðum kvikmyndarinnar.

Sumir mundu gagnrýna myndina fyrir að vera ekki meiri kvikmynd. En markmið hennar er að koma fram með tiltekna skoðun og þannig er hún mikilvæg í umræðu um alvarlegt vandamál. Að hún taki upp málstað þeirra sem vilja vernda náttúruna og rækta jörðina á skynsamlegan hátt og gagnrýni þá sem hafa þau forréttindi að mega beita fé sínu á land annarra er kostur. Þegar höfundar reyna að sýna báðar eða allar hliðar verður niðurstaðan ekki réttlátari. Hún verður ómarkviss, ruglingsleg og jafnvel fölsk. 

Ég mundi finna að öðru. Mér finnst að heiðarlegur höfundur heimildamyndar eigi að leggja sína hugmynd og kenningu að veði. Að gera heimildamynd má líkja við ferðalag. Ef höfundur er að leita að einhverju viturlegu til að gefa áhorfandanum með sér hlýtur kenningin að þróast og breytast á leiðinni. Þessi mynd ber það með sér að hún hefur verið samin og tekin upp og klippt með fyrirfram mótaða skoðun, sem er rétt eða röng. Ferðalagið vantar.


Áhugamenn

Á hátíðinni er blandað saman myndum þeirra sem teljast fagmenn (vinna við kvikmyndagerð) og áhugamanna. Hvort þetta er kostur eða galli skal ósagt látið, en myndir áhugamanna (og hinna reyndar líka) eru mjög mismunandi hentugar til sýningar fyrir áhorfendur. Til gamans nefni ég tvær myndir áhugamanna.  Önnur var fróðleg. Ekki veit ég hvers vegna hin var sýnd.


Lunga (2012 - Kári Gunnlaugsson) er röð atriða frá listahátíð ungs fólks á Seyðisfirði. Þessi röð af amatörupptökum frá Lunga gaf til kynna hvert gagn og skemmtun getur verið af slíkum samkomum. Reimt á Kili (2012 - Sigurður Ingólfsson) er óvönduð óklippt vídeóupptaka af hestamönnum að fá sér í nefið og tána og segja sögur á leið yfir Kjöl. „Reimt á Kili er leikin heimildastuttmynd um samband íslendinga við sögur og sögu, samband lifenda við dauða, um kynlíf afturgangna og nesti. Reynt er að fanga kyrrlátan unað þess að gæða merkingu umhverfi sitt og arfleifð, sama hversu nöturlegt, óljóst og óskiljanlegt tilefnið er. Eftir stendur ljóslifandi mynd af mataræði Reynisstaðabræðra og þrálátum uggi.” Þessi texti er lýsing á myndinni í dagskrá. Aðstandendur hátíðarinnar hafa greinilega ekki séð myndina, þegar ákveðið var að sýna hana með þessari kynningu. Hún er ekki leikin og gefur litla eða enga tilfinningu fyrir sambandi Íslendinga við sögur og sögu. Hún er algerlega laus við kyrrlátan unað þess að gæða merkingu umhverfi og arfleifð. Eina sem er ljóslifandi eftir skoðun myndarinnar er vankunnátta höfundar í því sem hann er að gera - miðla efni til áhorfenda með kvikmynd.


Heiðursgestur hátíðarinnar

Max by chance (Rejsen po ophavet)

2004 - Max Kestner

Þarna eru ljósmyndir samklipptar til að lýsa uppruna höfundarins og ætt og stöðu hans í alheiminum. Skrifaður texti er lesinn upp og myndir settar yfir. Þetta var lífleg frásögn. Hún sýndi persónuna (höfundinn) verða til sem stóra eða litla tilviljun, þar sem óendanlega margir aðrir möguleikar voru fyrir hendi. Ljósmyndir af öfum og langöfum sem varðveist hafa og vangaveltur um alheiminn og skammtakenninguna eru uppistaðan í frásögninni. Niðurstaðan er falleg sýn á heiminn, sem hafnar hugmyndum um að líf mannsins hafi æðri tilgang og sættir sig við þetta pínulitla ekkert sem einstaklingurinn er, þegar á heildina er litið.


Samtal við Max Kestner

Eftir sýningu myndarinnar talaði Janus Bragi Jakobsson við heiðursgestinn, Max Kestner. Kestner sagði í lauslegri endursögn: 

Heimildamyndir í Danmörku voru í djúpum hjólförum. Þetta voru þunglyndislegar myndir um alkohólista eða eiturmenn og settu fram einhvern sannleika um samfélagið. Kestner vildi fara aðra leið. Hann vildi losna undan þessari sannleiksbyrði. Það er ekki meiri sannleikur í heimildamyndum en leiknum myndum. Hann vildi vera frjáls undan leitinni að sannleikanum. Hann neitaði sér um ánægjuna af því að uppgötva „sannleikann” nema þá á handritsstiginu. En hann skipulagði tökur og senur eins og í leikinni mynd. Hann tók heimildamynd um starfsfólk í verksmiðu í stóru formati með fjölda liðsmanna, þungri upptökuvél og braut. Það hljómar eins og mótsögn. Þarna voru myndir af fólkinu að ræða um nýjan hund. Til þess að fá líf í senuna hafði hann beðið viðkomandi um að bíða með hundasöguna, þangað til ljósin höfðu verið sett upp og upptökuvélinni komið fyrir. Þetta kemur spánskt fyrir sjónir. En Kestner segir: Ef þú ert að mynda litla hluti, er „hvernig” kannski meira virði en „hvað”.

Hann gerir greinarmun á kómik og drama. Í lífi hverrar manneskur er kannski eitt stórt drama, en á hverjum degi er manneskjan að endurtaka það sama án þesss að takast á við vandann í lífi sínu. Fólk er dag eftir dag í rútínu þrátt fyrir stór plön. Það er fyndið. Og hann er ekki að gera grín að því. Það er einfaldlega skemmtilegt.

Sjónvarpsserían úr verksmiðjunni var fólkinu (þátttakendum) ekki að skapi, vegna tónlistarinar. Persónurnar voru eintóna (one dimencional) og birtust eins og fífl öðrum til aðhláturs. Í kvikmyndinni tókst betur til og fólkið var ánægt.

Max gerir samning við fólkið sem lendir í mynd, neitunarsamning. Þátttakandi getur allt að tveimur sólarhringum eftir upptöku hringt og bannað birtingu. Eftir það skoðast efnið samþykkt.

Hann setur sér takmarkandi reglur, t.d í Kaupmannahafnarmyndinni, Dreams in Copenhagen, að persónur eru úr fókus eða einhverstaðar á bak við, umhverfið í aðalhlutverki. Innimyndir í átt að glugga, útimyndir í stefnu að glugga. Þetta virkaði ekki sannfærandi í Dreams in Copenhagen.

Umræða spannst um skipulag á tökum. Ef þú tekur mikið, sagði Kestner, án þess að vita nákvæmlega, hvað þú ert að gera, hendirðu mörgum senum. Þú tekur ómarkvisst. Það gerist eitthvað - einhver dettur og þú snýrð upptökuvélinni þangað, en í hinni áttinni er kannski sá sem þú endar með sem aðalpersónu.

Hann sagðist reyndar vera að gera þannig myndir nú. Meira að segja mynd um mann sem drekkur of mikið hvítvín og eyðileggur líf sitt og hann er sjálfur tökumaðurinn. Max leggur línurnar og eftir vikuna kemur viðfangsefnið/tökumaðurinn með eitthvað allt annað en talað var um.


Sýndar voru tvær verðlaunamyndir frá CPH:DOX hátíðinni í Kaupmannahöfn 2011. Ég sá helminginn af annarri þeirra og gat ekki séð að myndin staðfesti gæði þeirrar hátíðar. Two years at sea (2011 - Ben Rivers) er tilegrðarleg ljóðræn ljósmyndasýning, sem sýnir hvert smáatriði í heimsókn skeggjaðs manns í skóg einhverstaðar í Skotlandi. Svarthvítar upptökur eins og ljósmyndir, þar sem maðurinn hreyfir sig ofur rólega - fer á fætur, þvær sér osfrv. Engin saga. Engin samskipti. Ég gafst upp eftir upb 45 mínútur. Ekki var sjáanleg skapandi klipping, en myndunum raðað í tímaröð. Myndiranr svo langar að þegar klippið loksins kom brá mér. Ljósmyndunin var víða falleg, en á ljósmyndasýningu vill maður ráða því sjálfur hvesu lengi maður horfir á hverja ljósmynd. Ljósmyndasýning er eitt, heimildamynd annað.


Eftir Skjaldborg

Myndirnar á Skjaldborg eru misjafnar að gæðum. Þarna er ekki að finna merki um að heimildamyndir blómstri á Íslandi eins og einhverjir halda fram. Ég held þær gætu verið betri og við sem fáumst við þessa grein ættum að leggja okkur meira fram. Mér finnst margir, jafnvel flestir á villigötum og skilja ekki hvað heimildamynd er. Heimildamyndin rúmar margs konar aðferðir, en að finna ekki aðferðina eða kunna enga brúklega aðferð er fúsk. Í heimildamyndagerð hópast því miður fólk sem hefur lært eitthvað allt annað. Svo bætist við snobb og hégómleiki eins og annarstaðar í íslensku smákóngasamfélagi.

Heimildamyndir heilla vegna þess að þær sýna fólk í sínu daglegu hlutverki. Og eins  og 
Kestner sagði, fólk er fyndið í sínu amstri. Einhver sagði, mikið væri gaman að sjá myndir um fallegt fólk í fallegu umhverfi. Í allri þessari aðdáun á undarlegheitum er komin þörf á fallegum manneskjum. Reyndar er þær að finna í þessum hópi mynda. En það er sláandi hvað umhverfið í myndunum getur verið ljótt og myndirnar sömuleiðis. Það væri kannski ástæða til að gera fallegar myndir myndir um fallegar manneskjur, sem vilja lifa fallegu lífi og sjá hvernig gengur. Fegurðin er ekki bönnuð.

ÞJ 24 júní 2012


Comments