RECENZJE



prof. zw. dr hab. Tadeusz Pilch

Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego

Katedra Pedagogiki Społecznej


Ocena publikacji Pana Edwarda Derenia pt: „Kształcenie Nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918-1970)

    

    Motywacja podjęcia takiego tematu jest całkiem zasadna. Istotnie - obie formy kształcenia i przygotowania nauczycieli szkolnictwa powszechnego i podstawowego  uznawane są w środowiskach pedagogicznych  za wyjątkowo udaną, owocną formę kształcenia kadr dla oświaty. Osobliwością tego opracowania jest zastosowanie mieszanych strategii badawczych, opisu  i oceny materiału historycznego. Oprócz materiałów źródłowych w pracy zawartych jest wiele elementów badań empirycznych oraz cenne materiały biograficzno-kronikarskie. Walorów poznawczych pracy dodaje okoliczność opisu konkretnych szkół na określonym terytorium. Autor pokazuje również w ujęciu graficznym ustrój szkolny wg ustawy z 1932 roku  „O ustroju szkolnictwa" (str. 102).  

    W rozdziale drugim szkolnictwo nauczycielskie II Rzeczpospolitej opracowane jest pieczołowicie. Dobra, staranna dokumentacja źródłowa, komunikatywność przekazu i kultura języka wystawiają tej części pracy bardzo dobre świadectwo. Kiedy autor przechodzi do omawiania początków Polski Ludowej przedstawia nie tylko werbalnie strukturę polskiego szkolnictwa, ale również przedstawia w ujęciu graficznym system szkolny w Polsce Ludowej (str. 127), ale rozszerza go na czas reform polskiego szkolnictwa w III Rzeczpospolitej (str. 129). Oprócz walorów poznawczych, dodaje to pracy urody wizualnej, zwiększa percepcję.

    Rozdział trzeci jest znakomicie opracowany. Na ile sięgają moje kompetencje - uważam go za najlepiej udokumentowaną źródłowo część pracy. Oryginalnym rozwiązaniem pracy jest połączenie owoców warsztatu historyka z materiałem autobiograficznym.  Zwolennicy autobiografii uważają tę metodę za najbardziej uniwersalną i bogatą w treści metodą poznania - zarówno rzeczywistości aktualnej jak również obrazów przeszłości, naznaczonych subiektywizmem, ale w wydaniu wielokrotnym tworzącym obraz obiektywny i wszechstronny. Dlatego materiały pamiętnikarskie cieszą się zawsze w naukach społecznych wielką estymą.

    Rozdział czwarty poświęcony jest m.in. wspomnieniom absolwentów oraz badaniom ankietowym przeprowadzonym wśród absolwentów liceów pedagogicznych.  Analiza wspomnień oraz ankiet  potwierdza słuszność tez postawionych  i udokumentowanych przez autora,  w tej publikacji, odnoszących  się do edukacji nauczycielskiej prowadzonej w liceach pedagogicznych w kompleksowym zarysie

    Autor dokonuje również (sygnalnie) odniesienia się opisywanej edukacji nauczycielskiej w liceach pedagogicznych do obecnych sposobów kształcenie nauczycieli, w zakresie przygotowania profesjonalnego i kompetencyjnego przyszłych nauczycieli.  

    Pokazuje, iż w przeciągu 40 lat tj. od czasu likwidacji liceów pedagogicznych nie zbudowano, poprawnego zintegrowanego w zakresie teorii i praktyki, w pełni profesjonalnego systemu edukacji nauczycielskiej.

W publikacji szkolnictwo nauczycielskie rozpatrywane jest na tle ustroju szkolnego zarówno po I i II wojnie światowej i na tle ustroju politycznego, sytuacji społeczno - gospodarczej, demograficznej itp.   

    Praca jak to już podkreśliłem - odznacza się ładnym, komunikatywnym językiem. Przejrzystym układem treści.  Bardzo bogatą i wszechstronną faktografią. Uważam, że publikacja ta jest bardzo pożyteczna dla pedeutologii.  Służyć będzie dobrze dokumentacji określonego czasu rozwoju naszego szkolnictwa. Służyć będzie także inspiracji do zawsze pożądanych refleksji nad doskonaleniem systemu kształcenia kadr nauczycielskich, które słusznie autor uważa za podstawowy mechanizm i dźwignie rozwoju cywilizacyjnego kraju


    Tadeusz Pilch 

    Warszawa, luty 2010


======================================================================================================




prof. zw. dr hab. Czesław S. Nosal
Instytut Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej
Zakład Psychologii Zarządzania i Zachowań  Konsumenckich  
           
OPINIA 
o publikacji Edwarda Derenia pt.: Kształcenie nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918 – 1970) 

    Książka napisana przez Edwarda Derenia pomyślana jest, jako monografia przedstawiająca rozwój koncepcji kształcenia nauczycieli w Polsce od czasu odzyskania niepodległości.  Jednakże autor nie ogranicza się do historycznego sportretowania tego szkolnictwa. Przedstawia, bowiem, na znacznie szerszym tle, zmiany dokonujące się w systemie kształcenia nauczycieli w Polsce. Omówione zostały początki tego szkolnictwa (okres międzywojenny), a po ich przedstawieniu, zreferowano w książce cały okres powojenny. Dzięki temu powstała praca o dużych walorach informacyjnych.  Korzystać z niej będą nie tylko historycy oświaty, pedeutolodzy ale także wszyscy ci, którzy reformują edukację nauczycieli i poszukują nowych, korzystnych wzorców.  Część wzorców warunkowana jest przez przyszłość, ale ich zweryfikowana część tkwi w solidnie, niestronniczo przedstawionej historii.
     Recenzowana książka ma bardzo obfitą i korzystnie przedstawioną warstwę informacyjną. Poznajemy dzięki niej rozwój systemu edukacji nauczycieli wraz z ważniejszymi przepisami prawnymi i rozporządzeniami władz oświatowych. Po części poznajemy też głównych decydentów i uzyskiwane rezultaty. Pokazują one jak dobre wzorce były stopniowo zastępowane przez coraz gorsze rozwiązania. Niestety, z tej książki wynika również, że nieustanne „majstrowanie" w dobrych rozwiązaniach z okresu przedwojennego prowadziło do niekorzystnych skutków, z poważnymi stratami dla poziomu nauczycielskich kompetencji. Z książki tej wynika też niezbicie, co zostało zmarnowane i na siłę zastąpione znacznie gorszymi rozwiązaniami. Wielkim błędem władz oświatowych była likwidacja liceów pedagogicznych w skali kraju.               
     Książka nie jest wszakże tylko suchą relacją, opartą na dokumentach, wiedzy o przepisach prawnych i danych statystycznych. Istotnym składnikiem książki są relacje i wspomnienia uczniów oraz nauczycieli Liceum Pedagogicznego w Kłodzku, Lesznie, Krotoszynie, Toruniu i Wałbrzychu a także materiał empiryczny w postaci przeprowadzonych badań ankietowych, który stanowi niezmiernie ważną i bezcenną wartość dowodową dla zaprezentowanych tez w publikacji. Wszystkie te relacje stanowią również o socjologicznej wartości książki. Mówiąc bardziej współczesnym językiem licea pedagogiczne tworzyły środowisko edukacyjne z prawdziwego zdarzenia.   
     Ukończyłem Liceum Pedagogiczne w 1961 r. i kontynuując swoje zainteresowania podjąłem studia psychologiczne w Poznaniu. W ich toku wielokrotnie przekonywałem się, że wcześniejsza edukacja w Moim Liceum była na najwyższym poziomie. Nie wiedziałem wówczas, że solidne wzorce tej edukacji, pod względem metodycznym i psychologicznym, zostały ukształtowane w Polsce okresu międzywojennego.     
    Książka ta w interesujący sposób łączy ogólne kwestie z zakresu historii i polityki oświatowej z refleksjami socjologicznej natury.

Czesław S. Nosal
Wrocław, dnia 16 lutego 2010


===================================================================
 

profesor nadzwyczajny doktor habilitowany
Piotr Paweł Barczyk
Kierownik Zakładu
Podstaw Pedagogiki i Historii Wychowania
Górnośląskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej
im. Kard. Augusta Hlonda w Mysłowicach
absolwent Liceum Pedagogicznego w Kłodzku
Rocznik 1966

Rekomendacja monografii kształcenia nauczycieli przygotowanej przez Edwarda Derenia
pt. Kształcenie nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918-1970)

        Od czasu wygaszenia liceów pedagogicznych w Polsce w gronie ich absolwentów systematycznie podejmowane są dyskusje czy było to właściwe, czy też było po prostu swoistym sabotażem skierowanym przeciwko zespołom nauczycielskim pracującym w tych szkołach.
Trudno byłoby też sformułować jednoznaczną opinię na temat tego co później nastąpiło w zakresie kształcenia, doskonalenia i dokształcania kadr pedagogicznych. Osobiście jestem absolwentem liceum pedagogicznego, studium pedagogicznego, magisterskich studiów wyższych, różnych form doskonalenia zawodowego, form uzyskiwania specjalności oraz stopni awansu zawodowego.
      Moje doświadczenia zdobywania kolejnych szlifów nauczycielskich pozwalają stwierdzić, że Liceum Pedagogiczne im. Tadeusza Kościuszki w Kłodzku było unikatową placówką a Jej Kadra wzorem do naśladowania, tak w zakresie postaw obywatelskich, patriotycznych, jak i arcymistrzowskiego kunsztu merytorycznego i metodycznego.
      Zrządzeniem losu chyba jest to, że Edward Dereń, absolwent Liceum Pedagogicznego w Kłodzku, długoletni nauczyciel -kierownik szkoły, prawnik (specjalista od spraw organizacji ustroju państwa), były poseł i ciągle aktywny działacz społeczny podjął się ocalić od zapomnienia piękną kartę historii kształcenia nauczycieli w Polsce, która jest znaczącym faktem historycznym w dziejach historii Polski.
        Szkolnictwo nauczycielskie zarówno w latach 1918-1939, jak również w latach 1945 – 1970 opracowane jest znakomicie. Autor w pracy bardzo starannie ukazuje nam szkolnictwo nauczycielskie na tle systemów szkolnych ówcześnie obowiązujących. Wynika to zapewne z tego, że autor przez wiele lat pracował i kierował szkołami  na różnych szczeblach organizacyjnych i miał praktyczną i teoretyczną wiedzę na temat organizacji kształcenia zarówno w szkolnictwie podstawowym jak i ponad podstawowym.
        Szczególnie pieczołowicie zadbał o bardzo wnikliwą dokumentację źródłową w postaci aktów prawnych dotyczących szkolnictwa nauczycielskiego, i na ich podstawie wydanych aktów wykonawczych dotyczących organizacji i dorobku pedagogicznego tego szkolnictwa. Niezmiernie dokładnie przedstawił sposób funkcjonowania liceów pedagogicznych pod względem organizacyjno-funkcjonalnym jak i dydaktyczno-wychowawczym w ścisłym powiązaniu teorii i praktyki w relacji: liceum pedagogiczne + szkoła ćwiczeń.
        Dorobek tego szkolnictwa przedstawił nie tylko w postaci dorobku liczbowego, ale przeprowadził również własne badania ankietowe, dotyczące jakości dydaktyczno – wychowawczej tego szkolnictwa. Badania ankietowe przeprowadzone wśród absolwentów liceów pedagogicznych oceniane były w skali 1-5. Wyniki (zawarte w publikacji) potwierdzają tezę badawczą, jaką przyjął autor, że było to szkolnictwo jedno z najlepszych w dotychczasowym systemie kształcenia nauczycieli, pomimo tego, że nie było pełnej  drożności ustawowej do kontynuowania na szczeblu wyższym.
   
    Dużą wartość poznawczą i socjologiczną zawierają wspomnienia absolwentów w tym temacie. Nadaje to pracy ogromną wartość poznawczą i pozwala na wielowątkowe spojrzenie na to szkolnictwo. Pozycja ta stanowi bardzo cenny i wyjątkowo bardzo komunikatywny przekaz dotyczący historii szkolnictwa pedagogicznego, ale również stanowi ważne przesłanie dla współczesnej edukacji nauczycielskiej. Przekaz ten jest oparty na wiedzy udokumentowanej w bibliografii ponad 200 autorów, na których się autor powołuje.
        Z podziwem i z pełnym uznaniem odnoszę się do starań  E. Derenia o zgromadzenie pełnej dokumentacji działalności byłego Liceum Pedagogicznego w Kłodzku dotyczącej jego Dyrekcji, Nauczycieli i Uczniów (patrz. Liceum  Pedagogiczne w Kłodzku, 1946-1970. Szkic monografii  szkoły, rok wydania 2008).     

Przedłożony mi obecnie  do zaopiniowania tekst, to nie tylko rzetelna historia kształcenia nauczycieli w Polsce w latach 1918-1970, poparta bogatym materiałem źródłowym ale również głęboko humanistyczna refleksja dojrzałego człowieka, patrzącego z dystansem na to co niewątpliwie niedługo przejdzie w niepamięć.
         Historia kształtuje morale narodu zaś historia wychowania uczy szacunku do dziejów i osiągnięć pokoleń nauczycieli, wychowawców, organizatorów oświaty i wychowania. Jest dopełnieniem do dziejów narodu polskiego i dlatego tak ważne są monografie oświatowe
       Kolejne stronice przedłożonego mi tekstu przynoszą rzetelny opis z rzetelną faktografią, poparty sumiennie sporządzonymi tabelami i badaniami w tym własnymi autora. Odniesienie do ogólnej problematyki pedeutologicznej w Polsce z lat 1918-1970 - (lat 1946 – 1970, tj. okresu działalności Liceum Pedagogicznego w Kłodzku nadają tekstowi walorów autentycznego dzieła naukowego.
    Jestem przekonany, że praca  Edwarda Derenia, ze wszech miar zasługuje na wsparcie finansowe kosztów jej wydania i poparcia starań autora o oddanie czci wszystkim wymienionym w tekście nauczycielom, dyrektorom, kierownikom internatu i innym pracownikom, którzy złotymi zgłoskami zapisali się w pamięci wdzięcznych uczniów i ich wychowanków.
    Jej wartość naukowa, historyczna i metodologiczna jest bezsporna i myślę, że jestem wyrazicielem stanowiska ogromnej rzeszy absolwentów, że Szkoły te i Ich Grono zasługują na taką monografię.

Piotr Barczyk
Mysłowice, luty 2010

======================================================================================



dr n. ped. Fryderyk Drejer
Kolegium Karkonoskie (PWSZ) w Jeleniej Górze
Wydział Humanistyczny

OPINIA

   Publikacja p. Edwarda Derenia pt. Kształcenie Nauczycieli w Polsce w seminariach nauczycielskich i liceach pedagogicznych (1918-1970), stanowi kolejny bardzo znaczący wkład do rozważań na temat edukacji nauczycieli, jakie można spotkać w literaturze pedeutologicznej.
    Autor ukazuje wielorakość systemów kształcenia nauczycieli w Polsce w okresie międzywojennym i powojennym. Omawia placówki przygotowujące kadry nauczycielskie stosując metodę porównawczą, przy czym uwypukla rolę liceów pedagogicznych.
   Przyjęcie przez autora publikacji takiej formy analizy systemów kształcenia kadr dla szkolnictwa wynika stąd, że jest on absolwentem liceum pedagogicznego w Kłodzku i z autopsji zna wartość tych szkół. Publikacja jest, więc oparta nie tylko na dokumentach i literaturze przedmiotu, ale także na doświadczeniach p. Derenia, nabytych w trakcie zdobywania kwalifikacji nauczycielskich.
    Omawiając systemy edukacyjne w Polsce, autor zwraca uwagę na często występujący problem adekwatności preferowanych zmian edukacji nauczycieli do potrzeb i kierunków planowanej reformy oświaty. Zauważa, że sytuacje takie nie powinny występować, bowiem jest regułą, że każda nowa rzeczywistość oświatowa determinuje proces przygotowania zawodowego nauczycieli, wnosząc w ten proces odmienne od dotychczasowych, koncepcje.
    Autor publikacji zwracając uwagę na wielozadaniowość w pracy nauczyciela, sygnalizuje potrzebę uwzględnienia tego aspektu w każdym modelu kształcenia nauczycieli, bez względu na kształt i wymiar reformy oświatowej. Wychodzi ze słusznego założenia, że punktem ciężkości w przygotowaniu zawodowym nauczycieli nie może być wyłącznie specjalistyczna wiedza przedmiotowa i metodyczna. Należy ją wzmocnić w kierunku działalności opiekuńczej i wychowawczej, co miało miejsce w liceach pedagogicznych.
   Autor analizuje placówki kształcenia nauczycieli, funkcjonujące w okresie od 1918 do 1970 roku w Polsce, zarówno pod kątem wiedzy przekazywanej kandydatom na nauczycieli, jak i od strony kształtowania ich osobowości. Uważa, że w tym względzie licea pedagogiczne przewyższały inne zakłady kształcenia nauczycieli.
    Przykładem potwierdzającym tę tezę jest fakt, że od początku rozpoczęcia nauki w tych liceach rozwijano w uczniach świadomość, że od poziomu ich wykształcenia, od ich kompetencji zawodowych, motywacji do pracy, a także poczucia odpowiedzialności za to, co robią dla oświaty, zależy postęp w szkolnictwie.
   Edward Dereń ukazując kierunki przemian w systemie kształcenia nauczycieli w Polsce, przyjął kryterium wyodrębniania okresów czasowych według znaczących, wprowadzanych zmian w tym procesie. Za taki okres uważa lata, kiedy dominującymi szkołami nauczycielskimi były licea pedagogiczne. Stąd też skupia się w swojej publikacji na tych placówkach edukacyjnych, biorąc za wykładnię liceum pedagogiczne w Kłodzku. 
    Licea pedagogiczne postrzega, jako pozytywny przykład edukacji nauczycieli. Zwraca uwagę na cztery zasadnicze elementy koncepcji kształcenia w tych szkołach, tj. cele, treści, zasady, metody i organizacja procesu kształcenia.
   Współczesność cechuje się, między innymi, budowaniem koncepcji edukacyjnych w oparciu o wiedzę wynikającą ze zdobyczy nauk psychologicznych, pedagogicznych, socjologicznych i społecznych. Dotyczy to także systemów kształcenia nauczycieli. Cenne, zatem stają się opracowania typu retrospektywnego, przedstawiające wcześniejsze idee edukacyjne. Pozwalają one na porównanie systemów i ewentualne przeniesienie pewnych rozwiązań praktycznych do nowych założeń, co w przypadku kształcenia nauczycieli jest działaniem pożądanym.
    Publikacja Edwarda Derenia pt Kształcenie Nauczycieli w Polsce w Seminariach Nauczycielskich i Liceach Pedagogicznych. Lata 1918-1970, mieści się w tym toku rozumowania. Jej zawartość treściowa jest wynikiem wnikliwych analiz studyjnych autora, dotyczących przemian w procesie kształcenia nauczycieli w Polsce.
    Prezentacja tych przemian ma charakter porównawczy. Przeprowadzona została na podstawie dokumentów bazowych, które autor wykorzystał w sposób analityczno-syntetyczny. Zauważa się również refleksyjne podejście p. Derenia do materiałów źródłowych.
    Materiał faktograficzny opracowany został wnikliwie i komunikatywnie zaprezentowany, zarówno w aspekcie ilościowym jak i jakościowym. Część merytoryczna publikacji poprzedzona została częścią wprowadzającą z zakresu podstawowej wiedzy z zakresu oświaty i edukacji. Wiedza ta zdaniem autora ma być pomocną przy zapoznawaniu się z zakresem tematycznym publikacji.
     Publikacja p. Derenia składa się z czterech rozdziałów. Pomimo tego, że każdy rozdział publikacji stanowi zamkniętą całość, tworzą one logicznie powiązany układ.
    W rozdziale drugim autor przedstawia systemy kształcenia nauczycieli w Polsce w okresie od 1918 do 1939 roku, przy czym nie ogranicza się wyłącznie do opisu procesów przygotowania kandydatów do zawodu nauczycielskiego, lecz także prezentuje różne formy doskonalenia zawodowego czynnych nauczycieli.
    W trzecim rozdziale publikacji opisane zostały koncepcje ustroju szkolnego i kształcenia nauczycieli szkół podstawowych po II wojnie światowej. Po tych ogólnych rozważaniach następuje szczegółowe omówienie kształcenia nauczycieli w liceach pedagogicznych pod względem organizacyjnym, procesu dydaktyczno-wychowawczego z uwzględnieniem praktyk pedagogicznych. W pracy tej, co należy szczególnie podkreślić omówiona została problematyka pracy zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych, co było wyróżnikiem tych szkół. Problematyka pracy liceów pedagogicznych w Polsce odnoszona jest i często dokumentowana szczegółowo materiałem dotyczącym Liceum Pedagogicznego w Kłodzku. Taki sposób powiązania zagadnień ustrojowo-programowych oraz treści kształcenia w liceach pedagogicznych z badaniami empirycznymi dotyczącymi kłodzkiego liceum pedagogicznego nadaje publikacji walor pracy naukowej. Wiedza płynąca z badań własnych autora stanowi cenny wkład badawczy do bardzo skąpej wiedzy na ten temat.
      W rozdziale czwartym zaprezentowany został dorobek liceów pedagogicznych w Polsce zarówno ilościowy jak i jakościowy. Materiał empiryczny obrazujący dorobek liceów pedagogicznych, ze szczególnym uwzględnieniem liceum kłodzkiego, pokazany jest w formie badań ankietowych z lat siedemdziesiątych i z roku 2009. Zawarte są również liczne wspomnienia absolwentów tych szkół, ich opinie i oceny, na temat kształcenia w liceach pedagogicznych po latach czterdziestu od zakończenia działalności liceów pedagogicznych.
    Badania ankietowe jak również wspomnienia stanowią bezcenną wartość dowodową dla tej publikacji. Zamieszczenie i omówienie tych wspomnień świadczy o dużej wartości socjologicznej tej publikacji, oraz świadczy o niecodzienności przyjęcia metodologii przy konstrukcji tej rozprawy.
    Mimo że każdy rozdział tematycznie zawiera inną treść szczegółową, jednak konkluzja płynącą z każdego rozdziału tworzy jeden zwarty materiał dotyczący liceów pedagogicznych i seminariów nauczycielskich, co składa się na niezaprzeczalny ich dorobek w kształcenie nauczycieli szkół powszechnych i podstawowych w wieku dwudziestym.
    Liczebność grupy osób, które wyraziły swoje odczucia dotyczące kłodzkiego liceum pedagogicznego jak również  Leszna, Krotoszyna, Torunia i Wałbrzycha jest wystarczająca. Pozwala ona ustalić wartość reprezentatywną dla spostrzeżeń, a także pozwala postawić tezę, aby przedstawiony przez badane osoby obraz kształcenia nauczycieli w tej placówce przyjąć, jako płaszczyznę odniesienia dla wszystkich liceów pedagogicznych w Polsce.
   Opisany w rozdziale drugim publikacji system kształcenia nauczycieli w liceach pedagogicznych uwypukla wady innych systemów edukacji nauczycieli, opisanych w rozdziałach drugim i trzecim.
   Publikacja ma przejrzystą i konsekwentnie zrealizowaną strukturę. Na uwagę zasługuje uzasadnienie przez autora podjęcia problemu badawczego.
    Wystąpiła zgodność między tym, co autor chciał zbadać a tym, co rzeczywiście badał. Jakościowa analiza danych badawczych jest logicznie prowadzonym wywodem o rezultatach opartych na odpowiednich badaniach i obliczeniach.
    Rozmiar i zawartość merytoryczna publikacji oraz związany z tym wysiłek twórczy autora, przekładają się na jej wartość naukową. Może ona posłużyć, jako materiał źródłowy dla osób potencjalnie zainteresowanych problematyką kształcenia nauczycieli w Polsce.

Fryderyk Drejer
Wałbrzych, luty 2010