NAUCZYCIEL "NOWICJUSZ"
 
W NOWEJ ROLI ŻYCIOWEJ I ZAWODOWEJ

    Podjęcie pracy zawodowej w życiu każdego człowieka oznacza przełom w jego życiu. Kończy się dla niego względny okres stabilizacji, a zaczyna okres nowy, który wymaga rozwiązywania wielu problemów. Wczorajszy student zmienia dotychczasowe środowisko wchodzi w nową rolę społeczną. Otwierają się możliwości zdobywania nowych doświadczeń i realizacji własnych planów życiowych. Dokonuje się konfrontacja własnych marzeń i nadziei z codzienną rzeczywistością. Pierwszy krok w pracy zawodowej wiele waży w rozwoju osobowości nauczyciela. A przecież nie jest bez znaczenia dla przebiegu i efektywności nauczania i wychowania, kim jest nauczyciel – czy jest człowiekiem zrównoważonym, pogodnym i pozytywnie nastawionym do życia i dzieci, czy jest też osobą (osobnikiem) zniechęconym, malkontentnym, nieprzystosowanym do życia, człowiekiem kreującym siebie na człowieka nieszczęśliwego, mającego pretensję do wszystkich. Dotychczas młody adept przebywał wśród rówieśników, z którymi łączyły go więzi przyjaźni i koleżeństwa, wspólne zainteresowania i zajęcia. Wzrastał w klimacie dość intensywnego życia intelektualnego, miał zorganizowany i ułatwiony dostęp do różnych dóbr kulturalnych, ukształtował w sobie liczne nawyki życia kulturalnego i towarzyskiego.                                                                                 
      Obejmując swoją pierwszą pracę, młody nauczyciel zmienia swoje środowisko nie tylko w sensie geograficznym, ale również w sensie społeczno-towarzyskim. Ponieważ rozluźniły się kontakty z rówieśnikami, zjawia się potrzeba nowych przyjaciół, nawiązania nowych więzi koleżeńskich. Wybór nie zawsze jest łatwy. Pozyskiwanie nowych przyjaciół jest sprawą niezwykle ważną, a sam sposób wejścia w grono kolegów ma duży wpływ na samopoczucie nauczyciela w nowym miejscu pracy, często decyduję o jego dalszej karierze a nawet losach. Dobrze jest dla młodego nauczyciela, jeśli trafi do zespołu stojącego na wysokim poziomie intelektualnym i moralnym, jeśli zostanie życzliwie przyjęty i potraktowany, jako pełnoprawny członek grona pedagogicznego. Znajdzie wówczas życzliwą mu pomoc w przezwyciężaniu początkowych trudności, usłyszy słowa zachęty, ujrzy przykłady dobrej roboty. Ale nie zawsze czekają na młodego nauczyciela z otwartymi ramionami. Jakże często się zdarza, że jedni z grona nauczycielskiego widzą w nim konkurencję i pewne osobiste zagrożenie, a inni podmiot koleżeńskiej wyręki. Wtedy przydziela się nowicjuszowi najgorszą klasę (zdarzają się i takie klasy, których nikt z grona nie chce prowadzić), daję się mu najsłabsze wyposażenie i „niech się trochę pomęczy, tak jak to z nami bywało”. W dodatku zleca się mu się dodatkowe liczne obowiązki: „jest młody, niech pokaże, co potrafi”. Takie grono zajmuje w stosunku do nowego kolegi postawę biernego lub, co gorsze, złośliwego obserwatora. Nie zawsze grono nauczycielskie dość jasno sobie uświadamia rolę, jaką odgrywa w kształtowaniu się postawy i kariery młodego nauczyciela. Również i on nie jest zawsze świadom tego, co może skorzystać od swoich kolegów i czego oni od niego oczekują. 
       Dla nowo przyjętego kandydata do pracy w danej szkole, zespół pedagogiczny stanowi tzw. grupę odniesienia. Postawa oraz sposób postępowania członków zespołu są dla niego wzorem i miarą własnego postępowania. Nowicjusz oczekuje od zespołu potwierdzenia wyniesionych z uczelni wyższych wyobrażeń o nauczycielu, o jego postawie i pracy w szkole. Zespół przyjmujący młodego kolegę do swego grona oczekuje od niego włączenia się w życie i tryb pracy szkoły, spodziewa się dowiedzieć czegoś nowego o metodach pracy i o najświeższych ideach pedagogicznych. Rozpoczyna się okres wzajemnej konfrontacji – zestawienia, porównania wyobrażeń, wzorów, żywionych nadziei z rzeczywistymi obrazami codziennej pracy. 
       Cały ten układ stosunków, które reprezentuje grono nauczycielskie, oraz układ wartości, które ono pielęgnuje w swojej pracy w szkole, można nazwać kulturą pedagogiczną tego grona. Na kulturę pedagogiczną grona nauczycielskiego składa się, więc to wszystko, co kształtuje się w jego codziennej pracy pedagogicznej i wzajemnych stosunkach koleżeńskich. Wyróżnić można, co najmniej cztery rodzaje stosunków i wartości pielęgnowanych przez zespoły nauczycielskie.
       Na co dzień na czoło wysuwa się morale nauczyciela występującego w charakterze pracownika a więc jego stosunek do pracy i obowiązków. Stosunek ten przejawia się w przygotowaniu się do zajęć, w regularnym przychodzeniu do szkoły, w punktualnym rozpoczynaniu lekcji, w solidnym wywiązywaniu się z obowiązków. Młody nauczyciel przechodzi na ogół z dobrym nastawieniem do pracy i chce jak najlepiej wywiązywać się ze swoich zadań. Przygotowuje się starannie do zajęć, przynosi pomoce naukowe własnoręcznie sporządzone w domu a które będą mu pomocne w prowadzeniu lekcji. W zespołach o wysokim „morale” znajdzie to uznanie, aprobatę, wywoła zainteresowanie. Jak dowodzi codzienna rzeczywistość, że zdarzyć się może również, że ktoś rzuci złośliwą uwagę: „Zobaczymy, jak długo kolega będzie przynosił pomoce do szkoły?”. W tym, niby mimochodem, wypowiedzianym zdaniu wyczuwa się nieodpowiednią atmosferę w gronie, a równocześnie ostrzeżenie, że w tym zespole nie należy wykraczać poza pewne minimum odpowiedzialności w pracy. Nowicjusz od razu zostaje „ustawiony” na odpowiednim poziomie gorliwości. Najczęstsze są jednak przypadki pozytywnego ustosunkowania się grona do wysiłków młodego nauczyciela. 
      Drugim niezwykle ważnym składnikiem kultury pedagogicznej grona nauczycielskiego jest jego poziom intelektualny. Wyraża się on w koleżeńskich rozmowach, w dyskusjach, w intelektualnych inspiracjach. Treścią rozmów mogą być nic nieznaczące wydarzenia i plotki, albo też refleksje i uwagi na temat przeczytanej książki pedagogicznej, wysłuchanego odczytu przygotowanego przez jednego z nauczycieli itp. Dla rozwoju osobowości młodego nauczyciela jest sprawą ważną, do jakiego poziomu intelektualnego musi on zmierzać, aby mógł sprostać, jako partner w codziennej rozmowie koleżeńskiej – czy wystarczy mu codzienna praca i audycje telewizyjne, wiadomości z komputera, czy też sięgać musi po lekturę bardziej ambitnych dzieł naukowych i literackich.
       Trzecim moim zdaniem składnikiem kultury grona jest atmosfera, czyli układ wzajemnych stosunków koleżeńskich i stosunku do dzieci. Czy współżycie koleżeńskie układa się na zasadach wzajemnego szacunku, dobrego współżycia i współpracy, czy też grono podzielone jest na zwalczające się grupki i kliki? Czy stosunek nauczyciela do dyrektora szkoły oparty jest na zdrowej lojalności i chęci współdziałania z nim w realizacji jego koncepcji pracy wychowawczej, czy też ogranicza się do ustalonego „minimum” kontaktów służbowych? Jaki jest stosunek dyrektora szkoły do grona nauczycielskiego, czy ogranicza się tylko wyłącznie do spraw służbowych, stawiania wymagań i kontroli ich wykonania, czy też nacechowany jest wyrozumiałością i chęcią udzielania pomocy potrzebującym? Czy o dzieciach mówi się w gronie życzliwie, ze znajomością ich psychiki, czy też operuje schematami i epitetami, okazuje się niechęć w załatwianiu ich spraw, z punktu widzenia z naszej pozycji czasami nic nieznaczących a dla dziecka, mających z punktu widzenia jego psychiki fundamentalne znaczenie?  Cały ten splot stosunków wzajemnych wpływa w bardzo dużym stopniu na kształtowanie się postawy i osobowości nauczyciela. Nauczyciel „Nowicjusz” - podejmujący pracę nauczyciela z przekonania, że chcę swoją pracę wykonywać z zamiłowaniem i profesjonalizmem, chciałby oczywiście widzieć swoich kolegów i przełożonych   na tak wysokim poziomie, który jego by do czegoś zobowiązywał. 
        Czwartym składnikiem kultury pedagogicznej grona nauczycielskiego jest jego styl pracy, stosowane metody oraz dążenie do doskonalenia pracy. W szkołach które obserwowałem w czasie praktyk pedagogicznych, a także w okresie własnej pracy, w ramach wymiany doświadczeń organizowanych przez inspektorat szkolny dla kierowników szkół – hospitacje lekcji przez określoną grupę kierowników szkół każdorazowo w innej szkole, jak i w czasie konferencji rejonowych miałem się okazję przekonać, że w każdej szkole zespół nauczycielski ustala określony ład i porządek, wypracowuje własny styl pracy, własne metody nauczania i wychowania. Stanowią one zbiorową mądrość nauczycieli wspartą własną praktyką zawodową i stale doskonalonymi umiejętnościami w sprawowaniu podstawowej funkcji szkoły tj realizacji procesu dydaktyczno - wychowawczego. W dobrym zespole nauczycielskim stanowią one bezcenny skarb składający się na zbiorową mądrość i profesjonalność nauczycieli. Dla młodego nauczyciela są one źródłem informacji, a także konkretyzacji wyobrażalnych przez niego własnych metod pracy. Sprawa nie kończy się w szkole. Młody nauczyciel musi sobie ułożyć stosunki z innymi ludźmi i środowiskiem. Jest to sprawa nawiązania kontaktów towarzyskich i wybór grona przyjaciół, z którymi będzie się spotykał w czasie wolnym od pracy. Czy o tych sprawach trzeba mówić z młodym nauczycielem? Czy można mu coś doradzać i pomóc? Sprawa jest niezwykle subtelna, a jednak nie obojętna, zwłaszcza w małym środowisku, gdzie nauczyciel musi się liczyć z opinią społeczną, gdyż jest, na co dzień obserwowany, kontrolowany i oceniany mimo jego woli i woli środowiska. Nierozważny krok może bardzo zaciążyć na opinii nauczyciela i utrudnić mu pracę w szkole.

Wchodzenie w obowiązki nauczyciela, konfrontacja teorii z praktyką

Na sytuację życiową i zawodową początkujących nauczycieli ma wpływ jeszcze jeden moment. Wykształcenie zdobyte w uczelni trzeba teraz wykorzystać w pracy.  Czy wiedza wyniesiona z uczelni odpowiada obecnie jego potrzebom zawodowym? Czy w wyposażeniu intelektualnym nie dostrzega się zasadniczych braków i luk? Czy wiedza ta jest należycie usystematyzowana i przydaje mi się w pracy? W pracy zawodowej młody nauczyciel zdaje egzamin ze swego przygotowania teoretycznego. Jakże często okazuje się, że posiadana wiedza nie daje odpowiedzi na konkretne pytania i zdarzenia edukacyjne. Wiadomo, ogólna wiedza wyniesiona z uczelni nie może uwzględniać tych wszystkich przypadków szczegółowych, z którymi młody nauczyciel spotyka się w codziennej praktyce. Konkretyzacja wiedzy, jej wykorzystanie do rozwiązywania licznych zagadnień dydaktycznych i wychowawczych oraz różnych skomplikowanych sytuacji pedagogicznych jest sztuką, której trzeba się nauczyć w praktyce w okresie studiów jak i podczas własnej pracy pod okiem dobrego dyrektora szkoły i przy pomocy merytorycznego grona nauczycielskiego, które będzie życzliwe dla młodego adepta trudnej profesji nauczycielskiej. Teoretyczne przygotowanie nie uwzględnia tego, co zwykło nazywać się oporem rzeczywistości. Opór ten wynika z realnych warunków działania. Są one różnego rodzaju i często trzeba samemu znaleźć odpowiednie drogi skutecznego działania. Konfrontacja teorii z praktyką nie polega na poszukiwaniu w wiadomościach teoretycznych gotowych wzorów i formuł działalności pedagogicznej, lecz na umiejętnym przekładaniu ogólnych założeń teoretycznych na język praktyki, na znajdowaniu naukowego uzasadnienia dla praktycznego działania. Egzamin, jaki nauczyciel zdaje w pracy zawodowej, ma zupełnie odmienny charakter od egzaminu zdawanego na uczelni. Tradycyjny egzamin na uczelni polega zwykle na reprodukowaniu posiadanej wiedzy, a często nawet na recytowaniu jej z pamięci. W pracy zawodowej natomiast trzeba tę wiedzę wykorzystać do lepszego zrozumienia wszystkich swoich poczynań, ich sensu, celowości, motywacji, organizacji i kontroli efektów działania. Poszukiwanie teoretyczne stwarza warunki do świadomej działalności praktycznej, pozwala dostrzegać więcej problemów w pracy, wywołuje w trudniejszych sytuacjach pewne napięcie emocjonalne, oczekiwanie – jak uda się zaprojektowana lekcja, co też wyniknie z określonego oddziaływania na dzieci i młodzież? Takie intelektualne i uczuciowe zaangażowanie się w pracy jest niezwykle ważne dla ukształtowania się postawy refleksyjnej, poszukującej i badawczej.     A zestawienie tego, co osiągnięto, z tym, co zaplanowano daje podstawę do naukowej analizy konkretnego działania i oceny jego wyników. Świadomy wybór drogi oraz kontrola jej przebiegu i osiągnięć daje pozytywną satysfakcję, jest najlepszą zapłatą za poniesiony wysiłek. Wybitni pedagodzy zawsze podkreślali kształcący walor refleksji i zachęcali do pisania sprawozdań zarówno z udanych, jak i nieudanych lekcji. Dla rozwoju osobowości i wzrostu zawodowego nauczyciela niezbędne jest zarówno planowanie zajęć, jak i zdawanie sobie sprawy z ich przebiegu i wyników. Takie rozważania podnoszą poziom świadomości w pracy, chronią przed rutyną; prowadzą do opanowania kunsztu pedagogicznego. 

Wchodzenie w warsztat pracy nauczyciela

       Każdy, kto chce odnosić sukcesy w pracy, musi mieć odpowiedni warsztat. Jest to jeden z podstawowych warunków każdej pracy, każdej dobrej roboty. Wiele jest powodów, aby nauczyciel organizował swój warsztat pracy i ciągle go doskonalił. Różne przyczyny sprawiają, że nie może on zadowolić się przygotowaniem, jakie otrzymał na uczelni, stanowi ono zaledwie zadatek do ciągłej pracy na sobą. Z różnych stron, w sposób mniej lub więcej zorganizowany, dociera do młodzieży wiele informacji, pod wpływem, których kształtuje ona obraz rzeczywistości i własne poglądy. Dla dzisiejszego nauczyciela nie może być obojętne, z jakie źródła dzieci i młodzież czerpią swoją wiedzę o świecie, co wywiera wpływ na ich poglądy i przekonania. Nie może dopuścić do tego, aby został zdystansowany w zakresie ogólnej orientacji w aktualnych wydarzeniach. Dlatego też musi zapewnić sobie stały dopływ informacji nie tylko z zakresu swojej specjalizacji przedmiotowej, ale również z innych dziedzin wiedzy. W sytuacji, kiedy na rozwój myślenia ucznia mają przemożny wpływ wiadomości płynące z mediów a które nie zawsze wywierają pozytywny wpływ na psychikę uczniów, rola nauczyciela w wytłumaczeniu tych sytuacji edukacyjnych jest niezastąpiona. Podobnie jest z wiedzą, którą uczeń może nabyć z zasobów zgromadzonych w Internecie. W tradycyjnym systemie nauczania praca na lekcji sprowadzała się do przekazywania uczniom wiadomości, toteż nauczyciel przygotowywał się do niej pod względem rzeczowym. W nowym systemie nauczania, w którym podstawowym zadaniem jest rozwijanie myślenia uczniów i aktywizowanie ich poprzez łączenie teorii z praktyką coraz więcej czasu nauczyciel musi poświęcić poznaniu psychiki i predyspozycji uczniów. To wymaga stałego doskonalenia wiedzy z zakresu tzw. bloku pedagogicznego a więc pedagogiki, dydaktyki, psychologii w tym wieku rozwojowego, logiki, metodyki działań dostosowanej do warunków, z którymi dotychczas nauczyciel się nie spotykał, a co, do których nie może być obojętny. A przy tym trzeba nie tylko zaktualizować posiadaną wiedzę, lecz również w praktyce poznać jej logiczną strukturę i różne zastosowania w praktycznym działaniu. 
    Jest również druga sprawa: jak wykorzystać w procesie nauczania i wychowania wiadomości nabyte przez uczniów poza szkołą? Jak rozwiązać problem doboru tych wiadomości, ich systematyzowania i wartościowania ze względu na praktyczną ich przydatność? Na te pytania trudno będzie odpowiedzieć temu nauczycielowi, któremu w czasie studiów nie zaszczepiono nawyku, szukania odpowiedzi, odpowiedzi każdego dnia przed samym sobą, czy zostało wszystko dobrze zrobione? Czy moja wiedza w rozwikłaniu konkretnego problemu jest wystarczająca? Od nauczycieli wymaga się stosowania różnych metod aktywizujących uczniów na lekcjach. W miarę jak wzrasta aktywność uczniów, więcej czasu musi nauczyciel poświęcić na przygotowanie się pod względem rzeczowym, metodycznym i organizacyjnym. Strona internetowa poświęcona jest doskonaleniu profesjonalności nauczyciela, a przede wszystkim poszukiwaniu sposobu edukacji kandydata na nauczyciela w ramach akademickiego systemu kształcenia nauczycieli. 
Nauczycielowi niezbędny jest odpowiedni warsztat pracy. Nie chodzi tu bynajmniej tylko o izby lekcyjne lub odpowiednio urządzony gabinet przedmiotowy. Nasze nauczycielskie rozumienie warsztatu pracy nauczyciela jest znacznie szersze, obejmuje ono oprócz warunków lokalowych i wyposażenia, także postawę nauczyciela, jego stosunek do celów i zadań szkoły, posiadaną wiedzę, sposób myślenia, styl pracy oraz gotowość do realizacji zadań. Takie przygotowanie praktyczne starano się nam absolwentom liceów pedagogicznych przekazać podczas pobierania nauki w szkole. Starano się szukać odpowiedzi jak przygotować przyszłego nauczyciela, aby po przekroczeniu progu szkoły, w której miał uczyć; mógł sobie odpowiedzieć na następujące pytania: jak zebrać i uporządkować dotychczasową wiedzę pedagogiczną, jak posługiwać się nią przy organizowaniu swego warsztatu pracy szkolnej, jak ogólną wiedzę teoretyczną przekształcić na konkretny plan działania w wykonywaniu funkcji nauczyciela?