SRPSKA NARODNA EPIKA KAO IZVOR ARHEOLOŠKE INFORMACIJE

поставио/ла БЕЛА ТУКАДРУЗ 04.11.2012. 10:39   [ Ажурирао/ла 22.08.2016. 09:44 Miroslav Lukić ]

Dragan Jacanović, Narodni muzej Požarevac

Narodna poezija predstavlja jedan od segmenata srpske duhovnosti. Iako su u njoj sačuvani mnogi elementi tradicionalne srpske i starobalkanske kulture iz različitih istorijskih perioda, narodna srpska poezija je u najvećoj meri posmatrana kroz prizmu književnosti, jezika, etike i etnologije.
            Izuzev brojnih epskih pesama o oslobođenju Srbije i Crne Gore u XIX veku, koje opisuju realne istorijske događaje i junake, svi ostali pokušaji da se pojedinim epskim pesmama i njihovim junacima da istorijska osnova, nisu dali zadaovoljavajuće rezultate. Stojan Novaković je pokušao da Oblačića Rada iz narodne pesme izjednači sa Radičom Postupovićem, velikim čelnikom Kneza Lazara (Novaković S. 1982.). Nenad LJubinković, na prvi pogled argumentovano je pokušao da da istorijsku osnovu čitavom ciklusu pesama o Kosovskom boju i Marku Kraljeviću (LJubinković N. 1996.)
            Istorijska osnova pojedinih srpskih epskih pesama je davno dovedena u pitanje. Natko Nodilo u svojoj obimnoj studiji kaže:"Nije nipošto mučno, već prvim pogledom,  nazrijeti, da o historijskome kakvu događaju, što bi pjesma bila prihvatila i po narodu raznijela, ovde ne može da bude govora. Po svemu ovome, prilika je misliti, da je epska pjesma srpska i hrvatska, donekud, pretvarala bogove ljudima, još prije svestranoga osvoja Srba i Hrvata hristjanskom i muslimanskom vjerom. Proces prelijevanja bogova u kalup ljudski mi tu zatječemo kako pri djelu. Dajte nadimak kakavgod Suncu, a ono će postati lice nazovi historijsko." (Nodilo N. 1981). LJubinko Radenković u analizi brojnih pesama o Starini Novaku zapaža da "u njima nema ni trunke o istorijskim događajima koji se vezuju za ličnost i delo istorijskog junaka".Autor dalje zaključuje da su srpske narodne epske pesme "stvorene na temelju desakralizovanih kalendarsko obrednih pesama o gromovniku i Mladom Bogu (Božiću) koje su pevane u cilju pravilne smene vremenskih ciklusa." (Radenković LJ. 1988.). Svetozar Koljević je veoma dobro uočo da su glavni junaci epskih junačkih pesama "najčešće samo nominalno istorijske ličnosti." Imena junaka su "samo čiviluci o koje se kače određene teme i motivi."(Koljević S. 1988.). Aleksandar Loma, analizirajući kosovski ciklus epskih narodnih pesama dolazi do sledećeg zaključka:" Kroza sve vremenske mene, čvorišne teme epske poezije ostaju iste: ključni momenti ratničke karijere sagledavani u rasponu između ljudske slabosti i božanske moći. NJena interpolarnost ne ispoljava se samo kroz čovekovo (samo)uzdizanje ka višim sferama postojanja, nego i kroz obratni proces "silaska bogova na zemlju" i njihovo zaodevanje u ruho ljudskih egzistencija. Teza nove komparativne mitologije da su neki veliki junački epovi nastali transpozicijom mitoloških sukoba  sa božanske na ljudsku ravan našla je potvrdu i u našoj analizi kosovskog eposa... Na taj način ne samo da se može odobriti naizgled paradoksalna tvrdnja da je kosovski epos bio dobrim delom spevan pre kosovskog boja, koju smo izneli na početku ovog izlaganja, nego se može slutiti da je i sam događaj u svojoj istorijskoj realnosti bio donekle predodređen drevnom epskom tradicijom, koju smo nazvali Prakosovo (Loma A. 1996.).
            Značaj srpske narodne epike za arheološka proučavanja balkansko-karpatsko-panonskog prostora je višestruk. Na njega su ukazali Milutin Garašanin i Jovan Kovačević u razmatranju materijalne i duhovne kulture Slovena (Garašanin M-Kovačević J. 1950.). Dragoslav Srejović je u analizi lika Marka Kraljevića i njegovog starobalkanskog porekla ukazao na veliki značaj ove vrste građe ( Srejović D. 1958.). Pored svega toga ovaj aspekt srpske narodne epike je u velikoj meri zapostavljen. Nije potrebno posebno objašnjavati koliki je njen značaj  za arheološku nauku ovog prostora. On je potpuno jednak značaju klasične grčke i rimske poezije za antičku arheologiju u celini. Zanemarimo li Ilijadu, Odiseju, Eneidu, Metamorfoze, grčke mitove i rimske legende, videćemo da će naša ukupna znanja o antičkoj Grčkoj i Rimu biti osakaćena i obezglavljena.
            Analizom velikog broja srpskih epskih pesama utvrdili smo da one predstavljaju  praiskonsko kalendarsko znanje Srba, koje je snagom uma pretočeno u jednu veliku alegorijsku sliku, u epsku pesmu, koja na prvi pogled govori o nekim malim ili velikim ličnim događajima i problemima njenih junaka, a u suštini predstavlja detaljan i precizan kosmološki i kalendarski sistem koji odslikava večite zakone nebeske mehanike. U takvim pesmama radnja kodirano odslikava astronomsko-meteorološke prilike, prikazujući ceo, ili samo deo godišnjeg ciklusa. Ona simbolično, kroz alegorije, aluzije, zagonetke i druge jezičke skrivalice odslikava najvažnije momente u godišnjem ciklusu. Kalendarsko znanje predstavlja znanje i nauku u pravom smislu te reči, koje su oduvek, pa i sada, imale i imaju svoj poseban, "tajni" i samo upućenima razumljiv jezik izražavanja. Svojom formom i kompozicijom epska pesma je lako ulazila u uho i svest svakog čoveka. Ona je lako pamtljiva. Odlikuje je melodija stiha bez rime, izuzetna dinamika i dramaturgija. Samo kroz velike razloge, odnosno kroz velike i večite kosmološke istine i zakone može se objasniti kako su ušle u dušu jednog naroda i u njoj ostale vekovima, relativno duge pesme koje govore o naoko prozaičnim događajima, kao što su na primer preotimanje devojke, drumska tuča, ženidba nekog Golotrba-golje-siromaha itd. Upućeni su sigurno znali šta se krije iza formalne radnje same pesme. NJen cilj je bio da se sačuva kalendarsko znanje i da se na lak način prenese potomcima.
            U kalendarskim epskim pesmama  javljaju se ustaljeni motivi  koji odslikavaju pojedine momente u godišnjem ciklusu:
            Blagovesti su u velikom broju pesama date motivom slanja ili dobijanja vesti:
                                                            "Bogom sestre glaste  me po gradu."
            Sretenje je prikazano slikom susretanja glavnih junaka.
                                                            "Daleko ga seja ugledala,
                                                            "Malo bliže pred njeg išetala,
                                                            "Ruke šire u lice se ljube."
            Ranilo se u velikom broju pesama direktno pominje,
                                                            "Rano rani sedam devojaka."
            \urđevdan je prikazan motivom sastanka hajdučke družine.
            Vreme letnjeg solsticija je dato kroz motive najveće snage glavnog junaka.
            Gubljenje snage Sunca posle letnjeg solsticija je dato slikom vezivanja glavnog junaka ili konja pod njim. Junak se najčešće vezuje pomoću bukagija, sindžira i veriga, koje su atribut apostola Petra i odgovara vremenu oko hrišćanskog praznika Petrovdana.
            Usekovanje je prikazano slikom sečenja glave nekog od glavnih junaka pesme.
            Vavedenje je opisano motivom odvođenja  glavnog ženskog lika natrag kući.
            Materice su prikazane slikom vezivanja majke.
            Kišni periodi u prolećnom i jesenjem ciklusu su dati kroz često bezrazložne motive plača glavnog junaka.
                                                            "Proli suze niz bijelo lice."
            Grmljavina je prikazana kroz motive jakog i glasnog govora i kašljanja, šibanja trostrukom kamdžijom i slično.
            Pojava zelene vegetacije u proleće data je slikom potrzanja "zelenog mača"
            Jesenje opadanje lišća je opisano motivom skidanja zelene dolame.
            Oblaci su prikazani slikom sokola ili orla, koji nadkriljuje Sunce.
            U kalendarskim epskim pesmama  brojčane vrednosti koje se u njima spominju, približno tačno odslikavaju vreme trajanja pojedinih vremenskih intervala u godišnjem ciklusu. Kod pesama koje opisuju cel godinu njihov zbir daje 365, što odgovara broju dana u godini. Pojedine kalendarske pesme brojem stihova, njihovim rasporedom i rednim brojem, tačno prikazuju godišnji ciklus, nekad delimično, a nekad u celini. U njima jedan stih označava jedan dan u godini. Potvrdu za ovakvo tvrđenje imamo u izjavi jednog kazivača epskih narodnih pesama iz okoline Leskovca, datoj Momčilu Zlatanoviću osamdesetih godina, koji kaže da su pesme nekad bile znatno duže i da su imale tačno onoliko stihova koliko ima dana u godini (Zlatanović M.1982.). Ovaj sistem je više ili manje primenjivan u svim epskim kalendarskim pesmama (Jacanović D.1995; Jacanović D. 1996. Jacanović D. 1997; Jacanović D. 1998.).
            Ilustraciju ovakvog kalendarskog sistema  daćemo na analizi pesme "Smrt Marka Kraljevića"(Vuk St.Karadžić, Srpske narodne pjesme II, pesma broj 74.).Vuk je pesmu zabeležio sa 166 stihova. Pripada tematskoj grupi kalendarskih pesama u kojima je opisana smrt glavnog junaka.
            Početak pesme,
                                                "Poranio Kraljeviću Marko,
                                                U nedelju prije jarkog sunca",
predstavlja narodni praznikĐurđevdan, odnosno đurđevdanski uranak. Marko jaše konja Šarca pored mora, kako se inače SvetiĐurđe u ikonografiji redovno i predstavlja.
            Petim stihom pesme,
                                                "Poče njemu Šarac posrtati,"
označen je narodni praznik Savine verige (10. maj / 27. april), odnosno Spaljivanje moštiju Svetog save na Vračaru. Turci su verovatno odabrali ovaj dan zbog toga što je od ranije predstavljao važan datum u srpskom narodnom kalendaru. Narodni naziv ovog praznika Savine verige, dao je osnovu za stvaranje motiva konja koji posrće, odnosno koji je sapet, vezan verigama, bukagijama.
            U desetom stihu Marko pita Šarca zašto posrće kada su zajedno
                                                "Evo ima sto i šeset leta".
Sto šezdeset dana preĐurđevdana  je Sveti Jovan Zlatousti, odnosno Božićne poklade, čime započinje priprema božićnog ciklusa običaja. Postoji mogućnost da je broj 160 u pesmi prepravljeni da je prvobitno bio 120, koliko ima dana od Božića do Đurđevdana. narodnom pevaču se moguće broj od 120 godina učinio mali za život junaka kakav je bio Marko Kraljević, te ga je po svom nahođenju uvećao.
            Četrnaestim stihom se kaže da je Šarac počeo
                                                "Posrtati i suze roniti,"
čime je direktno označen kišni period tokom maja, koji je najvažniji za rast useva.
            Da Marko Kraljević u ovoj pesmi predstavlja Sunce vidi se u 28 - 29. stihu:
                                                "Kad sam prošo zemlju i gradove,
                                                I obišo istok do zapada,"
čime je direktno opisano dnevno kretanje Sunca sa istoka na zapad. Marko Kraljević je najveći, najbolji, nepobediv:
                                                "Tebe niko Šarca otet neće,
                                                Nit΄  ti možeš umrijeti Marko,
                                                Od junaka ni od oštre sablje,
                                                Od topuza ni od bojna koplja."
            Marku vila predskazuje skorašnje događaje i smrt. On odlazi "visu na planinu". To je vreme letnjeg solsticija kada se Sunce nalazi na najvišoj tačci na nebu. Tu se nalaze
                                                "                ... dvije tanke jele,
                                                Svu su goru vrhom nadvisile,
                                                Zelenijem listom začinile."
Osim religijske simbolike, zelene jele ukazuju na zelenu vegetaciju tokom ovog perioda.
            Između jela se nalazi bunar. Slika jela i bunara religijski predstavlja osu sveta, catenu mundi. Jela kao solarno drvo simboliše drvo života i vezu zemlja - nebo, a bunar pored njih ulaz u donji svet i vezu zemlja - voda.
            Pedeset četvrtim stihom
                                                "Pa ćeš viđet kad ćeš umrijeti"
direktno je označen narodni praznik Vidovdan, koji je 54. dana posleĐurđevdana.
 
            Marko dolazi do bunara, nadnosi lice na njega i 64. stih kaže:
                                                "Nad vodom je lice ogledao".
Sunce u bunaru može da se ogleda, odnosno da obasja njegovo dno, samo kada je u zenitu u vreme letnjeg solsticija. Eratosten je upravo po ovom prirodnom zakonu izmerio obim Zemlje. Na osnovu toga, kao i rednog broja stiha, sigurno je njime obeleženo vreme letnjeg solsticihja, odnosno Ivanjdan, jer odĐurđevdana do Ivanjdana ima tačno 64 dana.
            Stihovima 61 i 62:
                                                "Onđe Marko okrenuo Šarca,
                                                S njega sjao za jelu ga svezo"
je simbolično prikazano gubljenje snage Sunca posle letnjeg solsticija, koji je u svim kalendarskim pesmama dat motivom vezivanja. Od tog vremena Sunce gubi snagu, okreće konja nazad, silazi sa njega na zemlju, veže ga za jelu.
            U daljem toku pesme važni kalendarski momenti su sačuvani u pojedinim stihovima, ali je njihov matematički kontinuitet izgubljen.                                         Sedamdeset prvim stihom
                                                "Zeman dođe da svijetom promenim"
označen je narodni praznik Preobraženje.
            Sedamdeset petim stihom
                                                "Sabljom Šarcu odsiječe glavu"
označen je narodni praznik Usekovanje.
            Važan segment pesme predstavlja Markova priprema za smrt, data od 71. do 96. stiha:
                                                "Zeman dođe da svijetom promenim.
                                                Pa povadi sablju od pojasa,
                                                I on dođe do konja Šarina,
                                                Sabljom Šarcu osiječe glavu,
                                                Da mu šarac Turkom ne dopadne,
                                                Da Turcima ne čini izmeta,
                                                Da ne nosi vode ni đuguma;
                                                A kad Marko posiječe Šarca,
                                                Šarca konja svoga ukopao,
                                                Bolje šarca neg brata Andriju;
                                                Britku sablju prebi na četvoro,
                                                Da mu sablja Turkom ne dopadne,
                                                Da se Turci njome ne ponose,
                                                Što je njima ostalo od Marka,
                                                Da rišćanluk Marka ne prokune;
                                                A kad Marko britku prebi sablju,
                                                Bojno koplje slomi na sedmoro,
                                                Pa ga baci u jelove grane;
                                                Uze Marko perna buzdovana,
                                                Uze njega u desnicu ruku,
                                                Pa ga baci s urvine planine,
                                                A u sinje u debelo more,
                                                Pa topuzu Marko besjedio:
                                                "Kad moj topuz iz mora izašo,
                                                Onda vako đetić postanuo."
Ovih dvadeset pet stihova skoro potpuno odgovaraju opisima antičkih pisaca, koji opisujući keltske običaje kažu da Kelti sa pokojnikom često sahranjuju konja, da oružje koje stavljaju u grob namerno lome i da došavši do velike vode u nju bacaju oružje. Ovaj zadnji običaj antički pisci nisu uspeli da razumeju i objasne. Arheološkim istraživanjima brojnih keltskih nekropola kod nas i u Evropi, ovi običaji i podaci iz istorijskih izvora su materijalno potvrđeni.
            Veoma slične, mada maksimalno redukovane motive, imamo na početku pesme "Marko Kraljević i soko":
                                                "Razbole se Kraljeviću Marko,
                                                Pokraj puta druma junačkoga,
                                                Više glave koplje udario,
                                                A za koplje Šarca privezao."
Arhetipski ovim stihovima odgovara deo pesme "Smrt majke Jugovića":
                                                "Mrtvih nađe devet Jugovića,
                                                I desetog star Juga Bogdana,
                                                I više njih devet bojnih koplja,
                                                Na kopljima devet sokolova,
                                                Oko koplja devet dobri konja,
                                                I pored nji devet ljuti lava."
Potpuno isti motiv imamo i u pesmi "Smrt vojvode Kajice":
                                                "Saraniše vojvodu Kajicu,
                                                Čelo glave koplje udariše,
                                                Za koplje mu konja privezaše,
                                                Na koplje mu sokola metnuše."
Sve navedene pesme pripadaju krugu kalendarskih pesama, a sam motiv sahrane pripada krugu jesenjih običaja koje simboliše.
            U sledećem delu pesme od 105. do 112. stiha, Marko ostavlja poruku, zavet, šta da se čini sa njegovim blagom:
                                                "Kod Marka su tri ćemera blaga,
                                                Kakva blaga? Sve žuta dukata,
                                                Jedan ću mu ćemer halaliti,
                                                Što će moje telo ukopati,
                                                Drugi ćemer nek se crkve krase,
                                                Treći ćemer kljastu i slijepu,
                                                Nek slijepi po svijetu hode,
                                                Nek pjevaju i pominju Marka."
Markovo blago, "sve žuti dukati" predstavlja godišnji rod, letinu, odnosno pšenicu, koja se još uvek od Srba zove "suvo zlato". Marko zavetuje, i to je njegova jedina poruka na samrti, da se blago podeli na tri dela. Prvi deo, koji on poklanja onome ko ga sahrani, predstavlja najvažniji deo letine koji mora da se odvoji za seme, odnosno za narednu setvu, "ukopavanje", što je u pesmi direktno naglašeno. Drugi deo je namenjen crkvama i on predstavlja žrtveni deo koji se koristi u godišnjem ciklusu običaja: božićna česnica, posipanje badnjaka žitom, slavski kolač, panaija, koljivo za mrtve itd. Treći deo je namenjen svim članovima zajednice, "kljastu i slijepu" i služi za ishranu.
            Sledeći vremenski period opisan u ovoj pesmi, dat je od 117. do 121. stiha:
                                                "Skide Marko zelenu dolamu,
                                                Prostrije je pod jelom po travi,
                                                Prekrsti se sjede na dolamu,
                                                Samur kalpak nad oči namače,
                                                Dolje leže, gore ne ustade."
On simbolično predstavlja jesen. Skidanje zelene dolame predstavlja jesenje opadanje lišća, a njeno prostiranje ispod jele, padanje ispod drveća. Namicanje kalpaka na oči predstavlja kasno jesenje Sunce. Stihom,
                                                "Dolje leže, gore ne ustade,"
označena je Markova smrt, odnosno početak vremena od kojeg Sunce boravi u donjem svetu pod zemljom. Ovim stihom označen je, kao i u svim drugim kalendarskim pesmama Mitrovdan, kojim se završava letnje polugođe.
            Marko leži mrtav nedelju dana, ali
                                                "Svatko misli da tu Marko spava."
Tek posle toga nailaze dva kaluđera koji ga nose u Hilandar i tamo sahranjuju. Ovde je očigledan primer hrišćanske interpolacije, jer se po narodnom verovanju za Markov grob ne zna. To se u poslednja četiri stiha eksplicitno i kaže:
                                                "Onđe starac ukopao Marka,
                                                Biljege mu nikakve ne vrže,
                                                Da se Marku za grob ne raznade,
                                                Da se njemu dušmani ne svete."
            Na ovakav način analizirana, pesma "Smrt Marka Kraljevića " predstavlja kalendarski opisano letnje polugođe, odĐurđevdana do Mitrovdana, sa čitavim nizom obeleženih narodnih praznika i opisanim stanjem u vasioni i prirodi.
 
            Epske narodne pesme donose i čitav niz drugih pogrebnih običaja, na koje su svojevremeno ukazali Milutin Garašanin i Jovan Kovačević (Garašanin M.-Kovačević J. 1950, 199-205.). Tako je u kalendarskoj epskoj pesmi "Smrt vojvode Kajice"(Vuk St. Karadžić, Srpske narodne pjesme II, pesma broj 81) detaljno opisano sahranjivanje pod humkom. Kalendarska kompozicija ove pesme je sledeća.          
            Vuk je pesmu zabeležio sa 264 stiha. Pripada tematskom krugu kalendarskih pesama u kojima je opisana borba dve grupe ljudi. Na njene kalendarske elemente ukazao je još Natko Nodilo, koji je pretpostavio da 12 kraljevih vojvoda simbolišu 12 meseci u godini, a "tri stotin΄  Madžara i šezdeset dece Karavlaha" 360 dana u godini (Nodilo N. 1981.). Čitav niz drugih elemenata potvrđuju ovu Nodilovu pretpostavku.
Dvanaest kraljevih vojvoda sasvim sigurno predstavljaju dvanaest meseci u godini. Iz njihovog rasporeda za stolom i ličnih imena, možemo utvrditi koji su to meseci:
                                                "Posađuje do desna kolena
                                                Elči bašu Dojčetića Vuka,
                                                Pa do Vuka Boška Rajčevića,
                                                Pa Stojana Stepojeva sina,
                                                Pa do njega Jovicu Resavca,
                                                Kučajinska bojna kopljanika,
                                                Od Resave lepe vode ladne;
                                                Pa do njega GolemovićĐuru,
                                                Pa do Đure Orlovića Pavla,
                                                Pa do Pavla Rado beg Mijajla,
                                                Do Mijajla Grčića Manojla,
                                                Do Manojla Šajnović damnjana,
                                                Do Damnjana Oblačića Rada,
                                                A do rada Kaicu Radonju,
                                                Kaicom je sofru začelio,
                                                Sproć čestita lica kraljevoga."
Očigledno je da pesma donosi imena jedanaest vojvoda i da je kraljĐurđe dvanaesti, što čini ukupno dvanaest meseci u godini. Veoma sličan raspored i delimičnu podudarnost u imenima imamo i u pesmi "Družina Mihata hajduka", za koju smo utvrdili da je kalendarska i da svaki od dvanaest hajduka predstavlja jedan mesec. Sasvim je evidentna sličnost između Dojčetića Vuka i Vuka Bojca preko zajedničkog imena Vuk; između Jovice (Jovana) Resavca i Ivana (Jovana) Mokropoljanina preko zajedničkog imena Jovan i epiteta Resavac, "Od Resave lepe vode ladne" i Mokropoljanin, gde su oba vezana za vodu, odnosno vlažno, kišovito vreme; GolemovićĐuro i Nićeta (Niketa, Pobedonosac) su preko SvetogĐurđa Pobedonosca zajednička alegorija za jedan isti, đurđevski mesec. Orlović Pavle simboliše Pavlovdan, a Vidoje Vidovdan, gde su oba praznika u istom mesecu po starom srpskom kalendaru. Mijailov epitet Rado-beg ukazuje na vreme kada Sunce odlazi, rado bega, što odgovara vremenu kada ono strmo gleda, dato u liku Strmogleđe Luke.
            Šator pod kojim se nalazi dvanaest junaka  simboliše nebeski svod, dvanaest zlatnih krstova dvanaest meseci u godini, a od zlata jabuka jasno ukazuje na Sunce.
            Opisu Kajice vojvode u pesmi je posvećen trideset jedan stih, od 64. do 94. Svi opisi i atributi imaju čiste solarne elemente. Podatak da je on,
                                                "Bela lica, crni nausnica"
ukazuje da se radi o mladom, golobradom junaku, kakve srećemo i u drugim kalendarskim pesmama. Sam junak i trideset jedan stih kojima je opisan, sasvim izvesno simboliše mesec januar, kada je Sunce mlado i golobrado. Etimologija njegovog imena Kajica je za sada potpuno neizvesna. Moguće ga je dovesti u vezu sa latinskim imenima Cajo, Gajo, kakva srećemo i u srpskom imenoslovu.
            Kralj susreće Sibinjskog vojvodu Janka sa trista Mađara i šesdeset dece Karavlaha za koje je još N. Nodilo pretpostavio da simbolišu 360 dana u godini. Sam Janko sasvim izvesno personifikuje Mesec. Kralj Đurđe pušta Kajicu i Oblačića Rada da se nadmeću sa njima. Ta dva junaka su brži i jači od protivnika. Najveću snagu oni ispoljavaju u delu pesme od 143. do 156. stiha, gde Kajica  nadbacuje protivnike u bacanju kamena. Tim delom je sasvim izvesno opisano vreme najveće Sunčeve snage, odnosno vreme letnjeg solsticija.
            Janko nudi kraljuĐurđu 360 svojih junaka za njegovih dvanaest. KraljĐurđe ne da samo Kajice vojvode za "četiri na krajini bana". Ta četiri bana personifikuju četiri godišnja doba. NJihova istorijska imena su proizvod kasnije kontaminacije. Rasrđen Janko izaziva Kajicu vojvodu da se nadstreljuju. Oni gađaju "nišan za oblakom" što je jasna aluzija na kosmološke pojave, gde strele simbolišu Mesečeve i Sunčeve zrake.
            Sibinjanin Janko iz potaje, podmuklo i na prevaru ustreljuje Kajicu vojvodu, što simboliše gubitak Sunčeve snage posle letnjeg solsticija. Motiv pobede na prevaru je veoma čest u epskim kalendarskim pesmama: vezivanje na prevaru, opijanje, ubijanje i slično i on se redovno odnosi na vreme oko Petrovdana.
            Sto devedeset devetim stih:
                                                "Zemlji pade vojvoda Kajica"
direktno aludira na padanje Sunca bliže zemlji tokom jesenjeg perioda. Kajica na kraju umire, čime je direktno oslikano zamiranje prirode krajem jeseni.
            KraljĐurđe posle toga sa vojvodama ubija sve mađare i Karavlahe, što simbolično predstavlja kraj godine. Do borbe je došlo na polju Beljacu, što je jasna aluzija na belinu snega tokom zimskog perioda. Jedini je ostao živ vojvoda Sibinjanin Janko, koji beži sa poprišta. To simboliše nestanak Meseca, kog on personifikuje, što je u drugim pesmama često ilustrovano stihom,
                                                "I uteče vesela mu majka".
            Na kraju vojvode sahranjuju vojvodu Kajicu:
                                                "Sa sabljama sanduk otesaše,
                                                Saraniše vojvodu Kajicu,
                                                Čelo glave koplje udariše,
                                                Na koplje mu sokola metnuše,
                                                Za koplje mu konja privezaše,
                                                Po grobu mu oružje prostreše,
                                                Od madžara unku načiniše,
                                                Ogradiše groba Kajičina,
                                                Da Madžari k njemu ne dolaze,
                                                Da mu mrtvu ne pretresu telo."
            Opis Kajičinog groba potpuno odgovara grobovima bronzanog i gvozdenog doba na balkansko - karpatsko podunavskom prostoru, i to određenom načinu sahranjivanja pod humkama - tumulima.
            Svaki arheološki komentar stihova koji opisuju sahranu je suvišan. Oni detaljno i precizno opisuju grob i priloge u njemu, dajući čak i funkciju podizanja humke-tumula. Pesma donosi za arheologiju veoma važne podatke gde je sahranjen vojvoda Kajica. KraljĐurđe u pesmi jasno kaže, odnosno pita se:
                                                "O Kajice, moje čedo drago,
                                                "Kako ću te ostaviti sama,
                                                "Da mi čuvaš na Beljacu stražu?"
U uvodnom delu pesme vidimo da se radnja pesme dešava u južnom Banatu:
                                                "Na Kovinu Dunav prebrodio,
                                                "Pa se maši Vlaške zemlje ravne,
                                                "Dok s΄ doiti Vršačke planine."
            Sahranjivanje pod tumulima u južnom Banatu je arheološki determinisano od eneolita do kasnog bronzanog doba. Toponim Beljac potpuno odgovara arheološkom lokalitetu Beluca u selu Pavlišu kod Vršca, na kome je arheološki potvrđen kontinuitet življenja od neolitske starčevačke kulture, do vremena Sarmata (Rašajski R. 1962, 26; Uzelac J. 1996.). Kod lokalnog stanovništva Pavliša i okoline još uvek je sačuvano sećanje na mesto gde je sahranjen vojvoda Kajica.
            Detaljan opis Kajice vojvode omogućuje nam da još preciznije hronološki odredimo vreme sahrane:
                                                " Kakva j΄   krasna Kaica vojvod!
                                                "U kakvom li gospodskom odelu!
                                                "Na pleći mu zelena dolama
                                                "Od kadive, izvezena zlatom,
                                                " Na dolami toke suva zlata,
                                                "A pokraj njih trideset putaca,
                                                "Svako mu je od po litre zlata,
                                                "A pod grlom litra i po zlata,
                                                "Koje mu se na burmu odvija,
                                                "Te vojvoda njime pije vino;
                                                "Na vojvodi čizme i čakšire,
                                                "Čizme su mu srebrom potkovane,
                                                "A čakšire od plave kadive,
                                                "Po dolami kolasta azdija,
                                                "Sva od srebra i čistoga zlata,
                                                "Na vojvodi kalpak svile bele,
                                                "Za kalpakom od srebra čelenka,
                                                "O njoj zlatni trista trepetljika,
                                                "Svaka valja dva dukata zlatna,
                                                "U čelenki dva kamena draga,
                                                "Vojvodi se vidi putovati,
                                                "Kroz krajinu voditi vojvode,
                                                "U po noći, kano i u podne;
                                                "Oko vrata kolajna od zlata,
                                                "Za pojasom dve ubojne strele;
                                                "Visok junak, tanak u pojasu,
                                                "Bela lica, crni nausnica,
                                                "Crn mu perčin pojas premašio;
                                                "Preko krila gola sablja britka,
                                                "Preko gole sablje pije vino                              
                                                "Pokraj čizme buzdovan pozlaćen."
            Nije teško u ovom opisu prepoznati metalne predmete kasnog bronzanog doba Panonsko-podunavskog prostora.Metalni ukrasi za grudi su u kasnom bronzanom dobu ovog prostora determinisani kao pektorale, dugmad različitog oblika, falere i aplikacije, i potpuno su analogni opisu u pesmi. Borivoje Čović je u rekonstrukciji nošnje ilirskog ratnika iz Ilijaka prikazao takve metalne ukrase upravo kao toke (Benac A.-Čović B. Glasinac 2, Sarajevo 1957, Sl. 6).  Zlatna kolajna na vratu vojvode Kajice nije ništa drugo nego zlatni torkves. Oružje i oprema vojvode Kajice veoma lako se može identifikovati sa oružjem i opremom ovog perioda. Kalpak sa srebrnom čelenkom-počelicom i trepetljikama-privescima je prepoznatljiv arheološki nalaz ovog perioda (Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, bronzano doba, Sarajevo 1983.).
            Slične, skoro identične opise pojedinih junaka imamo u čitavom nizu srpskih epskih pesama. Ovakva nošnja je u pojedinim srpskim krajevima sačuvana u narodnoj nošnji do danas. To se posebno jasno vidi u narodnoj nošnjiCrne Gore, Hercegovine, Dalmacije, centralne Bosne, zapadne Srbije, Vojvodine i Makedonije, gde su metalne toke, u identičnom obliku, veličini, materijalu, broju i funkciji sačuvane do danas. Te oblasti predstavljaju demografsko jezgro srpskog naroda, iz kog su vekovima naseljavane ratovima i nesrećama opustošeni i zapusteli srpski krajevi u široj zoni Podunavlja: Šumadija, Mačva, Braničevo, Semberija, Slavonija, Bačka, Srem i Banat. Ta nošnja je originalno srpska i njena veza sa nakitom i nošnjom kasnog bronzanog i starijeg gvozdenog doba istog prostora tako očigledna.
            Poseban značaj srpske narodne epike nalazi se u obimnoj topografskoj građi koju ovakve pesme donose. Radnja epskih kalendarskih pesama dešava se na prostoru koji je jasno geografski determinisan. Na jugu granica ide linijom: Senj,Skadar, prizren, Ohrid, Solun; na istoku granica je Solun, Vilindar (Hilandar), Carigrad;
na severu granica je Sibinj, Janjok, Erdelj, Budim i na zapadu Budim, Kladuša, Senj.Unutar ovog prostora kalendarska epska poezija donosi čitav niz toponomastičke građe; gradovi: Beograd, Smederevo, Stalać, Kruševac, Prizren, Prilep, Udbinja, Udbar, Livno, Pirlitor, Banjska, Sarajevo, Gračac, Grahovo,Vidin, Pladin, Zadar; reke: Dunav, Morava, Moriš, Drina, Sitnica; planine: Kunara, Kunovica, Romanija, Vezenta, Miroč, Goleč; oblasti: Godomin, Drenopolje, Kosovo Polje, Zagorje i mnogi drugi. Neke od toponima beleže i antički izvori u, sasvim razumljivo iskrivljenom obliku, jer je srpski jezik bio i ostao težak i nerazumljiv za strance, pa su oni toponime beležili i beleže još uvek onako kako znaju i umeju. Tako imamo opšteprihvaćeno da je Beograd - Belgrade,
Požarevac -Passarovic, Smederevo - Semendria, Sredac (Sofija) - Serdica itd.
            Jasno determinisan geografski prostor u kome se radnja srpskih narodnih pesama dešava, i u kome su kosmološki događaji "spušteni" sa božanske-vaseljenske ravni na zemlju, na ljudsku ravan života i postojanja, predstavlja praiskonski matični srpski prostor. Na tom prostoru je dokazan kontinuitet življenja tokom cele praistorije, antike i srednjeg veka. Na njemu je epska kalendarska poezija  žigosala najvažnije tačke za poimanje celokupnog kalendarskog znanja. Te tačke su kao i zvezde na nebu, neke su sjajnije, neke bleđe, ali sve podjednako značajne. Pesme donose imena velikih gradova, reka, planina i oblasti, ali i imena malih sela, izvora, rečica ili brda.
            Ako pođemo od dokazanih premisa da su kalendarske epske pesme srpske, da su nastale snagom srpskog uma i srpskog znanja u vreme razvijenog bronzanog doba, da se radnja svih tih pesama dešava na geografski determinisanom balkansko-karpatsko-panonskom prostoru, gde naselja, reke i planine imaju srpska imena, po elementarnim zakonima logike i naučnog mišljenja na tom prostoru u razvijenom bronzanom dobu žive davni preci današnjih Srba. U protivnom , ili epske kalendarske pesme nisu srpske, ili su nastale na nekom drugom prostoru pa transponovane na sadašnji, što je nemoguće naučno odbraniti i argumentovati, jer je apsurdno.
            Epska narodna poezija može imati i veliki značaj u determinisanju pojedinih arheoloških objekata. U analizi likova na medaljonu iz barske ostave izneto je mišljenje da četiri muška lika predstavljaju četiri vida boga Sunca, odnosno četiri godišnja doba (Jacanović D. 1996, 163.). U kalendarskoj pesmi "Četiri uskoka" (Vuk St. Karadžić III, pesma broj 47.) opis četiri junaka je potpuno analogan likovima na medaljonu:
                                                "Jedan junak lica đevojačka,
                                                "Ne imaše brade ni brkova,
                                                "Već mu perčin pokriva ramena;
                                                "Drugi junak smeđe naustice,
                                                "Treći junak crne brke veže,
                                                "A četvrti sedu bradu kreše."
Broj sličnih primera je sasvim izvesno daleko veći.
            Izneti elementi ukazuju na svu kompleksnost srpske narodne epike, kao jedinstvenog čuvara starobalkanskog znanja o vaseljeni i čovekovom mestu u njoj, osvetljavajući istovremeno sve aspekte ljudskog postojanja.
 
            Literatura:
 
       Benac A.-Čović B. 1957.              Glasinac 2, željezno doba, Sarajevo 1957.       
           
       Vuk St. Karadžić 1985.                 Srpske narodne pjesme I - III, Beograd 1985.
 
Garašanin M.-Kovačević J. 1950  Pregled materijalne kulture južnih Slovena,
                                                                 Beograd 1950.
 
Garašanin M. 1973.                                  Praistorija na tlu SR Srbije, Beograd 1973
 
Zlatanović M. 1982.                                  Narodno pesništvo južne Srbije,
                                                                 Vranje 1982.
 
Janković N.Đ. 1951.                                 Astronomija u predanjima, običajima i                                                                           umotvorinama Srba, SANU, odeljenje
                                                                 društvenih nauka, Srpski etnografski
                                                                 zbornik, knjiga LDŽIII, drugo odeljenje, Život
                                                                 i običaji narodni, knjiga 28, Beograd 1951.
 
Janković N.Đ. 1989.                                 Astronomija u starim srpskim rukopisima,                                                                                  SANU, posebna izdanja, knjiga DDŽC, odeljenje
                                                                 prirodno-matematičkih nauka, knjiga 64,
                                                                 Beograd 1989.
 
Jacanović D. 1995.                                   Knjiga postojanja, Braničevo 1-3,
                                                                 Požarevac 1995.
 
Jacanović D. 1996.                                   Godišnji ciklus u srpskoj narodnoj  poeziji,
                                                                 Etno-kulturološki zbornik, knjiga II,
                                                                 Svrljig 1996.
 
Jacanović D. 1996.                                   Narukvica sa medaljonom iz ostave Bare kod                                                               Požarevca, Glasnik SAD 12, Beograd 1996.
 
Jacanović D. 1997.                                   Godišnji ciklus u epskoj junačkoj poeziji,
                                                                 Antropološke rasprave DŽI, Beograd 1996.
 
Jacanović D. 1998.                                   Poetika srpskog kalendarskog znanja,
                                                                 Braničevo, Požarevac 1998.
 
Koljević S. 1988.                          Istorija i poezija u pesmama o hajdučkom                                                                                 krugu Starine Novaka, u Starina Novak i                                                                                 njegovo doba, Balkanološki institut SANU,
                                                                 posebna izdanja, knjiga 35, Beograd 1988.
 
LJubinković N. 1989.                               Kosovska bitka u svome vremenu i u viđenju                                                                             potomaka ili logika razvoja epskih legendi
                                                                 o kosovskom boju, Raskovnik  br. 55-56,
                                                                 Beograd 1989.
 
LJubinković N. 1996.                               Transpozicija istorijskih činjenica u epsko                                                                      i mitsko tkivo epske legende- legenda o
                                                                 Kosovskome boju, legenda o Marku                                                                                        Kraljeviću, u Od mita do folka, Liceum 2,
                                                                 Kragujevac 1996.
 
Novaković S. 1982.                                  Istorija i tradicija, Beograd 1982.
 
Nodilo N. 1981.                                       Stara vjera Srba i Hrvata, Split 1981.
 
Popović I. Borić-Brešković B.  Ostava iz Bara, Narodni muzej Beograd ,
                                                                 monografije, knjiga 8, Beograd 1994.
 
Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Bronzano doba, ed. B. Čović, Sarajevo 1983.
 
Praistorija jugoslavenskih zemalja V, Željezno doba, ed. S. Gabrovec, Sarajevo 1987.
 
 
Radenković LJ. 1988.                               Mitski atributi Starine Novaka u epskoj
                                                                 poeziji južnih Slovena i Rumuna, u Starina
                                                                 Novak i njegovo doba, Balkanološki                                                                                       institut SANU, posebna izdanja, knjiga 35,
                                                                 Beograd 1988.
 
Rašajski R. 1962.                         Beluca, Pavliš, Vršac - Višeslojno praistorijsko                                                                                     naselje, Arheološki pregled 4, Beograd 1962.
 
Srejović D. 1958.                         Les anciens elements balkaniljues dans la figure                                                                         de Marko Kraljević, Živa antika VIII/1,
                                                                 Skoplje 1958.
 
Tasić N. 1983.                                          Jugoslovensko Podunavlje od indoevropske
                                                                 seobe do prodora Skita, Novi Sad-Beograd                                                                             1983.
 
Uzelac J. 1996.                                         Bronze Age of the South Yugoslavian Banat-                                                                            Histori and present state of Research, in The                                                                             Yugoslav Danube basin and the neighbouring                                                                                   regions in the 2 nd millennium B. C, ed. N. Tasić                                                                       Belgrade-Vršac 1996.
 
Frejzer Dž. Dž. 1977.                               Zlatna grana, Beograd 1977.
 
Cermanović A.-Srejović D. 1992.  Leksikon religija i mitova drevne Evrope,
                                                                 Beograd 1992.
 
Chevalier J.-Gheerbrant A. 1987.       Rječnik simbola, Zagreb 1987.
 
Čajkanović V. 1959.                                 O postanku i razvoju srpske narodne epske                                                                              poezije, Zbornik Matice srpske za                                                                                           književnost i jezik, 6-7 / 1958-59,
                                                                 Novi Sad 1959.
 
Čajkanović V. 1973.                                 Mit i religija u Srba, Beograd 1973.
 
 
    
Čajkanović V. 1994.                                 Stara srpska religija i mitologija, Sabrana
                                                                 dela iz srpske religije i mitologije 1-5,
                                                                 Beograd 1994.
 
Comments