प्रकरण तीन : मंडल निरीक्षकाची कर्तव्ये

1.   मंडल निरीक्षक हा, आपल्या मंडलातील तलाठ्यांना त्यांच्या सर्व कर्तव्यांचे प्रशिक्षण देण्यात जबाबदार राहील.

2.   तलाठी सव्र नियमांचे आदेशांचे पालन करीत असल्याबद्दल मंडल निरीक्षकाने खात्री करून घ्यावी एखादे गंभीर उल्लंघन असल्यास त्यासंबंधी प्रतिवेदन करावे.

3.     सर्व तलाठी आपापल्या संज्ञामधील मुख्यालय कायम वास्तव्य करीत असल्याचे पाहण्यास मंडल निरीक्षक जबाबदार राहील. एखादा तलाठी तसा राहत नसल्यास, मंडल निरीक्षकाने त्याबाबतीतील आवश्यक त्या कार्यवाहीसाठी तहसीलदाराला कळवावे.

4.    जे तलाठी आपल्या कर्तव्यपालनात निष्काळजी किंवा दिर्घसूत्री आहेत किंवा जे अनारोग्य, वृध्दावस्था किंवा इतर कारणांमुळे आपल्या कर्तव्यांचे योग्य रीतील पालन करण्यास अयोग्य आहेत असे मंडल निरीक्षकाला वाटते अशा तलाठ्यांची नावे त्याने कळवावीत.

5.  तालुका अभिलेख कक्षामध्ये अभिलिखित करण्यासाठी अग्रेषित करणे आवश्यक असलेले आपले सर्व अभिलेख तलाठ्याने अग्रेषित केले असल्याचे पाहण्याच्या दृष्टीने मंडल निरीक्षकाने तलाठ्याच्या दफतराची तपासणी करावी.

6.  मंडल निरीक्षकाच्या प्रत्येक भेटीची किंवा तपासणीची नोंद, तलाठ्याच्या दैनंदिनीत भेटनोंद पुस्तकात त्याचप्रमाणे, त्याच्या स्वत:च्या दैनंदिनीतही घेण्यात यावी.

7.    मंडल निरीक्षकाला, तपासणी पर्यवेक्षण या विषयी त्याच्या मंडलातील तलाठ्याच्या बाबतीत पूर्ण शक्ती असतील.

8.    सर्वसाधारणपणे, मंडल निरीक्षकाने वर्षभरात आपल्या मंडलातील प्रत्येक गावाची संपूर्ण तपासणी करावी ; परंतु, मंडलाच्या आकारामुळे किंवा इतर कारणांमुळे, संपूर्ण वार्षिक तपासणी करणे शक्य नसेल तर, प्रत्येक वर्षी मंडल निरीक्षक आपल्या मंडलातील गावांची तपासणी पुरेशा संख्येने करीत असल्याचे तसेच दोन वषा्‌रच्या कालावधीत प्रत्येक गावाची तपासणी पूर्ण करीत असल्याचे पाहण्यास तहसिलदार जबाबदार आहे.

9.   मंडल निरीक्षकाने, तलाठ्याने ठेवलेल्या सर्व गाव नमुन्यांची तपासणी करावी तलाठी अचूक मागणी करतो, जमीन महसूल देण्यास जबाबदार असणाऱ्या व्यक्तींकडून ती वसूल करतो, वसुलीचे हिशेब योग्य रीतीने अचूक ठेवतो सामान्य प्रशासनाला आवश्यक असलेली माहिती अचूकपणे गोळा करतो याची खात्री करून घ्यावी.

10. जमीन महसूल जमीन महसूल म्हणून वसुलीयोग्य असलेल्या इतर रकमा गोळा करण्यावर मंडल निरीक्षकाने लक्ष ठेवावे अनधिकृत थकबाकी शिल्लक राहात नसल्याची खात्री करून घेण्याच्या दृष्टीने अशा रकमा गोळा करण्याच्या कामी तलाठ्याला सहाय्य करावे  वसुलीच्या रकमांचा भरणा कोषागारात योग्यरीतीने केला जात असल्याबद्दल खात्री करून घ्यावी. यासाठी, त्याने तोंडी तपासणी करून खातेवहीशी ताडून पाहून पुरेशा पावत्यांची चाचणीदाखल तपासणी करावी ; त्याचप्रमाणे पावती आणि रोख पुस्तक यावरून चलान तपासून वसूल करण्यात आलेल्या सर्व रकमा योग्यरीतीने कोषागारात जमा करण्यात आल्याची खात्री करून घ्यावी. त्याने, तलाठ्याजवळ काही रक्कम असल्यास ती सत्वर कोषागारात जमा करायला लावावी. तसेच, आकारण्याचे पुनरीक्षण करण्यासाठी भाडेपट्टयाचे नवीनकरण करण्यासाठी वेळीच कार्यवाही केली जात असल्याचेही त्याने पहावे.

11.  (अ) प्रत्येक फेरफार नोंद योग्यरीतीने अचूकपणे करण्यात येत असल्याची खात्री करून घेण्यासाठी मंडल निरीक्षकाने प्रत्येक फेरफार नोंद तपासून पहावी फेरफारांच्या नोंदवहीतील अशा प्रत्येक फेरफारावर आद्याक्षरी करावी. तथापि, विवादग्रस्त नसलेल्या नोंदी त्याने नियमानुसार प्रमाणित कराव्यात.

(ब) तलाठी, फेरफारांच्या नोदवहीत फेरफार नोंद केल्यावर लगेच गाव नमुना सात मध्ये पेन्सिलीने त्यासंबंधीची घेत असल्याची तसेच, असा फेरफार प्रमाणित करण्यात आल्यावर लगेच ती नोंद शाईने करीत असल्याचीही मंडल निरीक्षकाने खात्री करून घ्यावी.

(क) सर्व हितसंबधित व्यक्तींना फेरफाराची लेखी सूचना देण्यात येत असल्याची तसेच, फेरफाराची संपूर्ण प्रत गावाच्या चावडीत प्रसिध्द करण्यात येत असल्याची मंडल निरीक्षकाने खात्री करून घ्यावी. त्याने, तपासणीचे काम झाल्यानंतर, अशाप्रकारे प्रसिध्द करण्यात आलेल्या नोटिशीवर योग्य तो शेरा द्यावा.

(ड) मंडल निरीक्षक हाच जेव्हा मंडल अधिकारी असेल तेव्हा त्याने सर्व फेरफार नोंदी अनुप्रमाणित कराव्यात सर्व वादग्रस्त प्रकरणे वारसा प्रकरणे निकालात काढावीत.

12. मंडल निरीक्षकाने, जमिनीच्या सर्व तुकडद्ययांची फेरफारांच्या नोंदवहीत योग्यरीतीने नोंद घेण्यात आली असल्याची तसेच संबंध्ति व्यक्तींना विहित नमुन्यातील नोटिसा देण्यात आल्या असल्याची खात्री करून घ्यावी.

13. संबंधित कुळवहिवाट कायदा मुंबई विखंडन प्रतिबंध धारण जमिनींचे एकत्रीकरण अधिनियम यांमधील उपबंधाचे उल्लंघन करून, केलेल्या व्यवहरांची फेरफारांच्या नोंदवहीत योग्यरीतीने नोंद घेऊन आवश्यक त्या पुढील कार्यवाहीसाठी आवश्यक ती प्रतिवृत्ते तहसिलदाराला सादर करण्यात येत असल्याची मंडल निरीक्षकाने खात्री करून घ्यावी.

14.मंडल निरीक्षक गावात आल्याबरोबर भेगवटयाखालील बिन-भोगवट्याखालील भूमापन क्रमांक पध्दतशीरपणे तपासणीसाठी निवडील, त्यामुळे प्रत्येक वर्षी पिकाच्या विविध जाती पाच वर्षामध्ये आळीपाळीने प्रत्येक क्षेत्र तपासणीखाली येईल. हे तपासणीचे काम पार पाडीत असतांना मंडल निरीक्षकाने खालील गोष्टींची खात्री करून घ्यावी.

(एक) भोगवटादार कुळे यांची नावे प्रत्यक्ष कब्जाशी जुळणारी आहेत ;

(दोन) उपविभागांचा हिशेब योग्यरीतीने ठेवलेला आहे ;

(तीन) एकाच ओळीत घरे बांधण्यास प्रतिबंध करण्याबाबतच्या नियमांची योग्य रीतीने अंमलबजावणी करण्यात आली आहे ;

(चार) भूप्रधान, पट्टे अकृषिक परवानगी यासंबंधीच्या शर्तीचे योग्य रीतीने पालन करण्यात येत आहे ;

(पाच) अतिक्रमणे अनधिकृत अकृषिक वापर यांचा तपास लावण्यात आला आहे त्यासंबंधी प्रतिवेदन पाठवण्यात आले आहे ;

(सहा) नकाशे, गावाची नकाशपुस्तके अधिकार अभिलेख यांमधील विसंगतीची प्रकरणे दर्शवणारी नोंदवही अचूकपणे अद्यावत ठेवण्यात आली असून ती शेतातील प्रत्यक्ष वस्तुस्थितीशी जुळती आहे ;

(सात) विशेषत :, सुधारित बियाणी, दुबार पिके, जलसिंचत पिके, पीक मिश्रणे पडीक जमिनी यांच्या संदर्भात पिकांची विवरणपत्रे काळजीपूर्वक अचूकपणे संकलित करण्यात आली आहेत,

(आठ) सीमा भूमापन चिन्हे चांगली दुरूस्त केलेली आहेत नादुरूस्त असल्यास ती योग्य रीतीने दुरूस्त करण्यासाठी सत्वर कार्यवाही करण्यात आली आहे ;

(नऊ) गावाचा नकाशा, पिकांचे विवरणपत्र गाव नमुना चौदा (पाणीपुरवठ्याच्या साधनांची नोंदवही) यांमध्ये पाणीपुरवठ्याची साधने योग्य रीतीने दर्शवण्यात आली आहेत ;

(दहा) मळईच्या जमिनी पाण्याने वाहून गेलेल्या जमिनी यासंबंधीची प्रकरणे यथोचित रीतीने कळवण्यात आली आहेत ;

(अकरा) कलिंगडाचे वाफे एकसाली पट्टे यांच्यासारख्या लिलावयोग्य बाबी कळवण्यात आल्या आहेत.

15. तगाई उपयुक्त रीतीने प्रामाणिकपणे खर्च करण्यात आली असल्याची, त्यासंबंधी अधिकार अभिलेखात नोंद करण्यात आली असल्याची, तसेच तगाई देण्यासंबंधीच्या शर्तीचे योग्यप्रकारे पालन करण्यात आले असल्याची खात्री करून घेण्याच्या दृष्टीने मंडल निरीक्षकाने प्रत्येक तगाई कामाची पाहणी करावी. अप्रामाणिकपणाचे शर्तीचा भंग करणारे असे कृत्य घडले असल्यास कार्यवाहीसाठी त्याने तहसीलदाराला ताबडतोब कळवावे. गाव नमुना सात-बारा, अकरा-बारा, अकरा, तेरा चौदा यांमध्ये आवश्यक त्या नोंदी घेतलेल्या ताबडतोब असल्याची गावाच्या नकाशामध्ये आवश्यक त्या दुरूस्त्या केल्या असल्याची त्याने खात्री करून घ्यावी.

16. मंडल निरीक्षकाने गावाच्या त्याचप्रमाणे तालुक्याच्या अभिलेखे कक्षातील गावाचे नकाशे कमजास्ती पत्रकाच्या बरोबर असणाऱ्या रूपरेषेनुसार दुरूस्त करावे त्यांच्या अचूकपणाबद्दल तो जबाबदार राहील.

17.  मंडल निरीक्षकाने वक्तशीरपणाने अचूकपणे पिकाचे पूर्वानुमान प्रतिवृत्त सादर करावे, गावातील पिकांची आणेवारी तयार करण्यासाठी मंडल निरीक्षकाने सहाय्य करावे या प्रयोजनार्थ आवश्यक असतील तितके पीक कापणी प्रयोग करावेत.

18.मंडल निरीक्षकाने आपल्या तालुका कार्यालयाला, जेव्हा विशेष रीत्या निदेशित करण्यात येईल तेव्हा जिल्हा निरीक्षक, जमीन महसूल यांना हंगाम पीक प्रतिवृत्ताच्या संकलनाच्या कामी सहाय्य करावे.

19. मंडल निरीक्षकाने आपल्या कार्यक्षेत्रामधील बाबींच्या संबंधात केवळ काय चू आहे तेवडेच दाखवून देता चुकीच्या गोष्टी दुरूस्त कराव्या. चुका शोधून काढणे, गैरवर्तवणूक उघडकीस आणणे सुधारणे, तसेच अननुभवी तलाठ्यांना वेळेवर सूचना मिळत असल्याचे पहाणे हा त्याच्या निरीक्षणाचा दुहेरी उद्देश आहे.

20. जेव्हा उपविभागीय अधिकाऱ्याचे शिबीर त्याच्या मंडलात येते तेव्हा ते शिबीर परत जाईपर्यंत मंडल निरीक्षकांनी उपविभागीय अधिकाऱ्यांच्या प्रत्यक्ष आदेशांनुसार काम करावे गावाच्या तपासणीच्या वेळी आवश्यक असेल तेव्हा त्यांच्याबरोबर रहावे.

21. टंचाईच्या काळात मंडल निरीक्षक हा पदसिध्द टंचाई निवारण निरीक्षक असेल. म्हणून, येणाऱ्या संभाव्य आपत्तीची चिन्हे वेळीच लक्षात यावी, आपल्या मंडलातील परिस्थिती तत्परतेने कळवता यावी यासाठी हंगामावर लक्ष ठेवणे हा त्याच्या कर्तव्यातील अत्यावश्यक भाग राहील.

22. मंडल निरीक्षकाने आपल्या मंडळातील गावात घडून येणाऱ्या पूर, आग, धुके, गारपीट, टोळधाड माणसांचे किंवा गुरांच्या मधील साथीचे रोग,  पिके बुडणे यासारख्या नैसर्गिक  इतर आपत्तीबाबत तहसिलदार, उपविभागीय अधिकारी जिल्हाधिकारी यांना कळवावे.

23. मंडल निरीक्षकाने, न्यायालयात पुरावा देण्यासाठी गुन्ह्याचे स्थळ दर्शवणारा नकाशा तयार करावा.

24. 1 जुलै ते 15 सप्टेंबरपर्यंतचा कालावधी वगळून इतर वेळी मंडल निरीक्षकाने दर पंधरवड्याला पुढील पंधरवाड्यातील प्रत्येक दिवशी आपण कोणत्या गावात काम करीत असण्याची शक्यता आहे हे दर्शविणारा कार्यक्रम जिल्हा निरीक्षक, भूमि अभिलेख तहसिलदार यांना पाठवावा. या कार्यक्रमातील प्रत्येक बदल जिल्हा निरीक्षक, भूमि अभिलेख तहसिलदार यांना त्वरीत कळवावा.

25. मंडल निरीक्षकाने उघाडीच्या हंगामात (ऑक्टोबरपासून जूनपर्यत) एका महिन्यात पंधरा रात्रीच्या मुक्कामासह 20 दिवस दौरे काढावेत जुलै ते सप्टेंबर या कालावधीत सहा रात्रींच्या मुक्कामासह एकूण 30 दिवसापेक्षा कमी नाहीत इतके दिवस दौरे काढावेत. एखाद्या महिन्यात या प्रमाणानूसार दौरे झाल्यास ती तुट त्याने पुढील महिन्यात भरून काढावीत.

26.(अ) मंडल निरीक्षकाने विहित नमुन्यात दैनंदिनी ठेवावी ती दर महिन्याला तहसिलदाराला सादर करावी तहसिलदारने  स्वत: च्या शेऱ्यासह ती जिल्हा निरीक्षक, भूमि अभिलेख यांच्यामार्फत उपविभागीय अधिकाऱ्यांकडे पाठवावीत. उपविभागीय अधिकाऱ्याने स्वत:च्या शेऱ्यासह ती तहसिलदारमार्फत मंडल निरीक्षकाला परत पाठवावी.

(ब) शेऱ्यासह दैनंदिनी परत मिळाल्यावर, मंडल निरीक्षकाने, तहसिलदार, जिल्हा निरीक्षक, भूमि अभिलेख उपविभागीय अधिकारी यांनी दिलेल्या शेऱ्यांची आपल्या दैनंदिनीच्या कार्यालय प्रतीत नक्कल करून घ्यावी नंतर शेऱ्यासह मिळालेली दैनंदिनी अभिलेखासाठी तहसिलदारांकडे परत पाठवावी.

(क) कोणत्याही वरिष्ठ अधिकाऱ्याने निरीक्षणासाठी भेट दिली असतांना मंडल निरीक्षकाने आपल्या दैनंदिनीची कार्यालय प्रत त्याच्या अवलोकनार्थ दाखल करावी.

27.           आवक जावक पत्र व्यवहारासाठी मंडल निरीक्षकाने विहित नमुन्यातील एकच नोंदवही ठेवावी 1 ऑगस्ट रोजी तालुक्याच्या ठिकाणी त्या नोंदवहीच्या पुष्ठांवर शिक्का मारून क्रमांक टाकावेत.

28.            मंडल निरीक्षकाने अनुसूचि असलेली एक परिपत्रक फाईल ठेवावी.

29. मंडल निरीक्षकाने आपल्या प्रभाराखालील सर्व शासकीय मालमत्तेची नोंदवही ठेवावी ती तपासणीसाठी सहीसाठी कोणत्याही निरीक्षक अधिकाऱ्याला सादर करावी.

30. मंडल निरीक्षकाने, त्याला हाताळाव्या लागतील अशा रकमांचा हिशेब ठेवण्यासाठी विहित नमुन्यातील एक रोख पुस्तक ठेवावे.

31. मंडल निरीक्षकाने, विहित नमुन्यातील, पोष्टाच्या सरकारी तिकीटांची नोंदवही ठेवावी.

32. मंंडल निरीक्षकाने आपल्या मंडलाच्या मुख्यालयात रहावे.

33. मंडल निरीक्षकाने सर्व अधिनियम, नियम स्थायी आदेश याद्वारे त्याच्याकडे सोपवलेली सर्व कर्तव्य कार्ये पार पाडावीत आपली कर्तव्य पार पाडीत असतांना, त्याच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी वेळोवेळी दिलेल्या सर्व आदेशांचे पालन करावे.