شماره 13 و 14 - پاییز و زمستان 1385

Home | Table of Contents | صفحه اول | فهرست مندرجات 

  • كتابداری‌، حرفه‌ای‌ مبتلا به‌ فقر نظری‌؛ پیامدها و پیشنهادهایی‌ برای‌ بهبود اثر امیر ریسمان‌باف
  • چکیده: «مبانی‌ هر حوزة‌ علمی‌ غالباً در توجیه‌، اصلاح‌ و ارتقاء كاركردهای‌ حرفه‌ای‌ مربوطه‌ به‌ كار می‌آیند. یكی‌ از عارضه‌های‌ حوزة‌ علوم‌ كتابداری‌ و اطلاعات‌، فقر بنیادها و منظومه‌های‌ ساخت‌یافتة‌ نظری‌ و مدل‌های‌ فكری‌ استوارِ مبتنی‌ بر نظریه‌ و تجربه‌ در این‌ وادی‌ست‌. ادامة‌ چنین‌ شرایطی‌، لااقل‌ سه‌ بحران‌ چالش‌برانگیز را به‌ دنبال‌ خواهد داشت‌: بحران‌ هویت‌ در دانش‌آموختگان‌ و حرفه‌مندان‌ این‌ رشته‌، مستحیل‌ شدن‌ تدریجی‌ قلمروهای‌ مطالعاتی‌ این‌ رشته‌ در حوزه‌های‌ علمی‌ دیگر، و بالاخره‌ دشواری‌ در دریافت‌ مجوز «علمی‌ بودن‌» یافته‌ها و نتایج‌ تحقیقات‌ پژوهشگران‌ این‌ حوزه‌، در مجامع‌ علمی‌ معتبر. همة‌ این‌ چالش‌ها كه‌ روند فزاینده‌ای‌ در پیش‌ گرفته‌، به‌ نوبة‌ خود بر مشكلات‌ و تنگناهای‌ حرفة‌ كتابداری‌ خواهد افزود. این‌ نوشتار، ضمن‌ اشاره‌ به‌ نشانه‌هایی‌ كه‌ حاكی‌ از ضعف‌ نظری‌ در حوزة‌ كتابداری‌ست‌، پیامدهای‌ پیش‌گفته‌ را به‌ بحث‌ گذارده‌، و پیشنهادهایی‌ را در كوتاه‌، میان‌، و بلندمدت‌ ارائه‌ داده‌ است‌.

  • رابطة‌ كتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌: پرسشی‌ دیرینه‌ اثر علی‌ مردادمند
  • چکیده: در این‌ مقاله‌ سعی‌ شده‌ است‌ با توجه‌ به‌ مفاهیم‌ مختلف‌ كتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌، این‌ حوزه‌ از دانش‌ بشری‌ مقایسه‌ و رابطه‌ میان‌ آنها بررسی‌ گردد و تفاوت‌ها و تشابهات‌ احتمالی‌ موجود مشخص‌ گردد.

  • شناختی‌ از روابط‌ معنایی‌ در هستی‌شناسی‌ وب اثر عاطفه‌ شریف‌
  • چکیده: در این‌ مقاله‌ تمركز اصلی‌ بر هستی‌شناسی‌ها به‌ عنوان‌ ابزار بازنمون‌ دانش‌ در نظام‌های‌ اطلاعاتی‌ دانش‌مدار است‌. مفهوم‌ مزایای‌ هستی‌شناسی‌ها در مقابل‌ نظام‌های‌ سنتی‌ و لزوم‌ یكپارچه‌سازی‌ هستی‌شناسی‌ها در جهت‌ تحقق‌ وب‌ معنایی‌ از طریق‌ زبان‌های‌ بازنمون‌ هستی‌شناسی‌ بیان‌ شده‌ است‌. ساختار روابط‌ معنایی‌ مجاز در شبكة‌ مفهومی‌ مدل‌سازی‌ شده‌ در هستی‌شناسی‌ها با تمركز بر زبان‌ هستی‌شناسی‌ وب‌ OWL و مقایسه‌ای‌ اجمالی‌ میان‌ این‌ روابط‌ و روابط‌ معنایی‌ در اصطلاحنامه‌ها از دیگر مطالبی‌ است‌ كه‌ مورد توجه‌ قرار گرفته‌ است‌.

  • كاربرد مدل‌های‌ فضای‌ برداری‌ در بازیابی‌ اطلاعات‌: نمایه‌سازی‌ معانی‌ پنهان‌ اثر محمود خسروجردی‌
  • چکیده: پژوهش‌های‌ مربوط‌ به‌ بازیابی‌ اطلاعات‌ مسیرهای‌ رشد و تكامل‌ همسنگ‌ و مشابهی‌ پشت‌سر گذاشته‌اند. نمایه‌سای‌ معانی‌ پنهان‌ به‌ علت‌ فضای‌ اصطلاح‌ مدركی‌ كه‌ به‌ كار می‌برد نوعی‌ مدل‌ فضای‌برداری‌ بازیابی‌ اطلاعات‌ است‌. مدل‌های‌ فضای‌برداری‌ بر این‌ اندیشه‌ استوارند كه‌ می‌توان‌ معنای‌ یك‌ مدرك‌ را از اصطلاحات‌ متشكلة‌ مدرك‌ به‌ دست‌ آورد. در این‌ مقاله‌، مدل‌های‌ فضای‌برداری‌ كلی‌ در بازیابی‌ اطلاعات‌ و شیوة‌ عملكرد آنها معرفی‌ می‌شوند و پیشرفت‌های‌ این‌ مدل‌ها مورد بررسی‌ قرار می‌گیرند. سپس‌ نمایه‌سازی‌ معانی‌ پنهان‌ به‌ گونه‌ای‌ مفصل‌ و مبسوط‌ تشریح‌ می‌شود. در خاتمه‌ چالش‌ها و ایرادهای‌ این‌ شیوة‌ نمایه‌سازی‌ به‌ بوتة‌ نقد گذاشته‌ می‌شود.

  • آینده‌ نمایه‌سازی‌ استنادی‌: مصاحبه‌ای‌ با یوجین‌ گارفیلد اثر پیتر جاكسو ترجمة‌ امیررضا اصنافی‌
  • چکیده: دكتر یوجین‌ گارفیلد بنیانگذار و رئیس‌ بازنشته‌ مؤسسه‌ اطلاعات‌ علمی‌ امریكا با مجله‌ Online گفت‌وگویی‌ داشت‌. خدمات‌ نمایه‌سازی‌ و چكیده‌نویسی‌ و به‌ خصوص‌ نمایه‌سازی‌ استنادی‌ در محیط‌ وب‌ از دیگر مسائلی‌ است‌ كه‌ گارفیلد دربارة‌ آنها بحث‌ به‌ میان‌ آورده‌ است‌. گارفیلد اظهار داشته‌ است‌ كه‌ طی‌ سال‌های‌ 1945 تا 2003 حدود 8/32 میلیون‌ دلار هزینه‌ صرف‌ تهیة‌ نمایة‌ استنادی‌ علوم‌ اجتماعی‌ و نمایة‌ استنادی‌ هنر و علوم‌ انسانی‌ شد. وی‌ امیدوار است‌ كه‌ نمایه‌های‌ استنادی‌ ملی‌ همانند نمایة‌ استنادی‌ چینی‌ یا نمایه‌ استنادی‌ برزیلی‌ برای‌ دیگر مناطق‌ جهان‌ نیز در دسترس‌ باشند كه‌ به‌ صورت‌ آرمانی‌ باید ترجمه‌های‌ انگلیسی‌ عنوان‌ و چكیده‌های‌ محلی‌ را دربربگیرند. گارفیلد در این‌ مصاحبه‌ دربارة‌ نرم‌افزار HistCite توضیحاتی‌ داده‌ است‌. HistCite برای‌ كاربر، راهی‌ ساده‌ جهت‌ شناسایی‌ منابع‌ هسته‌ بازیابی‌ شده‌ در یك‌ سیاهه‌ علامت‌گذاری‌ WOK فراهم‌ می‌سازد و مواد را در نظمی‌ گاهشمار خالص‌ تنظیم‌ می‌نماید كه‌ WOS هم‌ اینك‌ تقریباً نظم‌ معكوس‌ گاهشمارندة‌ انجام‌ می‌دهد. HistCite هم‌چنین‌ به‌ كاربر كمك‌ می‌كند تا تغییرات‌ را در ارجاعات‌ مورد استناد ویرایش‌ نماید. در نهایت‌ این‌ پایگاه‌، نقشه‌هایی‌ از منابع‌ كلیدی‌ برای‌ كمك‌ به‌ تجسم‌ بخشیدن‌ به‌ رویدادها جهت‌ ارزیابی‌ یك‌ مطلب‌ و مرور كامل‌ موضوعی‌ تولید می‌كند.

  • متافیزیك‌ زبان‌ در نمایه‌سازی‌ اثر محمد خندان‌
  • چکیده: فراشد نمایه‌سازی‌ ماهواً زبانی‌ است‌ و می‌توان‌ مسئلة‌ زبان‌ و معنی‌ را اساسی‌ترین‌ مسئله‌ در نمایه‌سازی‌ دانست‌. درك‌ رایج‌ از زبان‌ در نمایه‌سازی‌ بر اصول‌ موضوعة‌ متافیزیكی‌ای‌ متكی‌ است‌ كه‌ نمایه‌ساز را در خود تنیده‌اند. رغمارغم‌ این‌ امر، متون‌ رسمی‌ نمایه‌سازی‌ بیش‌تر از ابعاد فنی‌ و باید و نبایدهای‌ هنجارگذار به‌ نمایه‌سازی‌ پرداخته‌ و مسئلة‌ زبان‌ در نمایه‌سازی‌ را از حیث‌ فلسفی‌ به‌ محاق‌ سپرده‌اند. برای‌ آزاد شدن‌ از این‌ بندهای‌ متافیزیكی‌، كه‌ مبتنی‌ بر خودبنیادی‌ (سوبژكتیویته‌)اند، تفكر فلسفی‌ در باب‌ نمایه‌سازی‌ و زبان‌ ضروری‌ است‌.

  • نقش‌ زبان‌ در بازنمایی‌ معنا اثر نرگس‌ نشاط‌
  • چکیده: اطلاعات‌ و اطلاع‌رسانی‌ از جمله‌ مباحثی‌ است‌ كه‌ با نشانه‌شناسی‌ و معناشناسی‌ ارتباط‌ می‌یابد. معناشناسی‌ نیز به‌ عنوان‌ مطالعه‌ای‌ كاملاً رفتاری‌ در ابعاد اجتماعی‌ زبان‌ تمركز می‌یابد. از آن‌جا كه‌ علم‌ اطلاع‌رسانی‌ با انتقال‌ اطلاعات‌، جامعة‌ زبانی‌، شبكه‌های‌ ارتباطی‌، مفاد و محتوای‌ متن‌، و تعاملات‌ انسانی‌ سروكار دارد، مقالة‌ حاضر بر آن‌ است‌ تا با استفاده‌ از نظریات‌ و رویكردهای‌ موجود، نقش‌ زبان‌ را در بازنمایی‌ معنا مورد بررسی‌ قرار دهد.

  • محقّقِ مجازی‌: خلاصه‌ نتایج‌ یك‌ رشته‌ مطالعات‌ پژوهشی‌ اثر حمیدرضا جمالی‌ مهموئی‌
  • چکیده: به‌ كارگیری‌ فن‌آوری‌ اطلاعات‌ در نشر و اشاعة‌ منابع‌ علمی‌، تأثیر چشمگیری‌ بر كمیت‌ و كیفیت‌ ارتباطات‌ علمی‌ داشته‌ است‌. خدمات‌ اطلاعاتی‌ عرضه‌ شده‌ به‌ كاربران‌ اطلاعات‌ علمی‌ دستخوش‌ تحولات‌ گسترده‌ شده‌ است‌. ارزیابی‌ كتابخانه‌های‌ دیجیتالی‌ و مجموعة‌ مجله‌های‌ الكترونیكی‌ و تأثیر آنها بر كاربران‌، یكی‌ از حوزه‌های‌ مهم‌ پژوهشی‌ در علوم‌ كتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌ است‌. محقق‌ مجازی‌ یك‌ برنامه‌ پژوهشی‌ متشكل‌ از چندین‌ طرح‌ پژوهشی‌ فرعی‌ است‌ كه‌ توسط‌ گروه‌ پژوهشی‌ سایبر در كالج‌ دانشگاهی‌ لندن‌ اجرا می‌شود. اهداف‌ اصلی‌ این‌ برنامه‌ پژوهشی‌ عبارت‌اند از بررسی‌ ویژگی‌های‌ رفتار اطلاع‌یابی‌ محققان‌ به‌ عنوان‌ مصرف‌كنندگان‌ اصلی‌ اطلاعات‌ دیجیتالی‌، و نیز طراحی‌ و ارزیابی‌ یك‌ روش‌ كارآمد و مبتنی‌ بر شواهد برای‌ مطالعة‌ رفتار اطلاع‌یابی‌ محققان‌. روش‌ پژوهشی‌ به‌ كار گرفته‌ شده‌ در این‌ پژوهش‌ها، تحلیل‌ ژرف‌ گزارش‌های‌ وب‌ است‌. این‌ مقاله‌ سعی‌ دارد تا ضمن‌ معرفی‌ برنامة‌ پژوهشی‌ محقق‌ مجازی‌ به‌ ارائه‌ یافته‌های‌ كلیدی‌ پژوهش‌های‌ انجام‌ شده‌ در قالب‌ این‌ برنامه‌ بپردازد.

  • شخصی‌سازی‌ خدمات‌ كتابخانه‌ای‌ گامی‌ به‌ سوی‌ رضایت‌ بیشتر اثر لیلا مكتبی‌فرد
  • چکیده: افزایش‌ تعداد صفحات‌ وب‌ كتابخانه‌ای‌ به‌ ویژه‌ در هنگام‌ استفاده‌ از كتابخانه‌های‌ دیجیتال‌ و گسترش‌ آنها مشكلاتی‌ برای‌ كاربران‌ ایجاد كرده‌ و بعضاً موجب‌ سرگردانی‌ آنها در محیط‌ وب‌ و اتلاف‌ وقت‌ آنها می‌شود. از سال‌ 1999 پدیده‌ جدیدی‌ در وب‌سایت‌های‌ كتابخانه‌ای‌ مطرح‌ شد كه‌ از آن‌ به‌ عنوان‌ شخصی‌سازی‌ خدمات‌ كتابخانه‌ یاد می‌شود. امكان‌ شخصی‌سازی‌ در وب‌سایت‌های‌ كتابخانه‌ای‌ به‌ كاربران‌ این‌ فرصت‌ را می‌دهد كه‌ صفحه‌ شخصی‌ منطبق‌ با سلیقه‌ و نیازهای‌ خود تحت‌ عنوان‌ كتابخانه‌ من‌ در وب‌سایت‌ كتابخانه‌ در اختیار داشته‌ و از صفحه‌ راب‌ یك‌ كتابخانة‌ دیجیتال‌ یا هیبرید با نظم‌ و ترتیب‌ دلخواهشان‌ استفاده‌ كنند. خدمات‌ شخصی‌سازی‌ به‌ شكلی‌ كه‌ در كتابخانه‌ها ارائه‌ می‌شود با خدمات‌ مشابه‌ كه‌ توسط‌ سایت‌های‌ تجاری‌ مانند یاهو اكسایت‌ ارائه‌ می‌شوند كاملاً متفاوت‌ بوده‌ و در قالب‌ خدمات‌ كتابخانه‌ای‌ و بر مبنای‌ تعاملی‌ دوسویه‌ بین‌ كاربر و كتابخانه‌ و كتابدار عرضه‌ می‌شوند. شخصی‌سازی‌ خدمات‌ كتابخانه‌ نیاز به‌ مقدمات‌ سخت‌افزاری‌ و نرم‌افزاری‌ دارد. به‌ نظر می‌رسد امكان‌ ارائه‌ چنین‌ سرویسی‌ در حال‌ حاضر، با توجه‌ به‌ امكانات‌ فعلی‌ وب‌سایت‌های‌ كتابخانه‌ای‌ در ایران‌، وجود ندارد.

  • رابط‌ كاربر در محیط‌ نظام‌های‌ بازیابی‌ اطلاعات‌ اثر یعقوب‌ نوروزی‌
  • چکیده: رابط‌ كاربر به‌ استفاده‌كنندة‌ این‌ امكان‌ را می‌دهد تا نسبت‌ به‌ اعمالی‌ كه‌ توسط‌ سیستم‌ صورت‌ می‌گیرد آگاهی‌ پیدا كند و از این‌ طریق‌ تأثیر و تأثر دوجانبه‌ حاصل‌ آید. در واقع‌ بحث‌ تعامل‌ بین‌ انسان‌ رایانه‌ كه‌ مدت‌هاست‌ به‌ عنوان‌ یك‌ علم‌ مطرح‌ است‌ در حیطه‌ كاربر روی‌ می‌دهد. بنابراین‌ پرداختن‌ به‌ مبحث‌ رابط‌های‌ كاربری‌ به‌ ویژه‌ در رابطه‌ با محیط‌ نظام‌های‌ بازیابی‌ الاعات‌ ایجاد می‌كند تا نسبت‌ به‌ درك‌ نقش‌ و اهمیت‌ آنها توجه‌ ویژه‌ای‌ داشته‌ باشیم‌. در طراحی‌ رابط‌ كاربر به‌ ویژه‌ در محیط‌ نظام‌های‌ بازیابی‌ اطلاعات‌ باید ویژگی‌های‌ ذاتی‌ كاربران‌ به‌ عنوان‌ مؤثرترین‌ عامل‌ تأثیرگذار در این‌ میان‌ تشخیص‌ داده‌ شود و زمینه‌ كاربردی‌ كردن‌ آنها فراهم‌ آید. ضمن‌ اینكه‌ درك‌ نقش‌ و اهمیت‌ رابط‌ها ایجاب‌ می‌كند تا اصول‌ كلی‌ حاكم‌ بر طراحی‌ رابط‌ كاربر و ویژگی‌های‌ آن‌ را برای‌ كسب‌ موفقیت‌ هر چه‌ بیشتر به‌ كار گیریم‌. نهایت‌ اینكه‌ رعایت‌ قواعد و استانداردهای‌ لازم‌ در این‌ زمینه‌ تحقق‌ اهداف‌ مورد نظر را عملی‌ خواهد كرد.

  • رابطة‌ رتبه‌بندی‌ دانشگاه‌های‌ جهان‌ و میزان‌ پیوند به‌ آنها: براساس‌ رتبه‌بندی‌ دانشگاه‌ شانگهای‌ چین‌ و آموزش‌ عالی‌ تایمز اثر رضا رجبعلی‌ بگلو و عبدالرسول‌ جوكار
  • چکیده: رتبه‌بندی‌ها همیشه‌ توجه‌ مردم‌ به‌ سوی‌ خود جلب‌ نموده‌اند. رتبه‌بندی‌های‌ دانشگاهی‌ همانند دیگر رتبه‌بندی‌ها از نظر شمول‌ و عدم‌ شمول‌ مؤسسات‌ دانشگاهی‌ در رده‌های‌ جهانی‌، مورد بحث‌ و بررسی‌ فراوان‌ قرار گرفته‌اند. از سوی‌ دیگر در مطالعات‌ وب‌سنجی‌ و پیوند به‌ وب‌سایت‌ها توجه‌ بسیاری‌ از محققان‌ شبكه‌ را به‌ خود جلب‌ نموده‌ است‌. محققان‌ شبكه‌ در مطالعه‌ پیوندهای‌ شبكه‌، درصدد بررسی‌ دلایل‌ برقراری‌ پیوند به‌ وب‌سایت‌ها هستند. پژوهش‌ حاضر به‌ بررسی‌ این‌ جنبه‌ از مطالعات‌ وب‌سنجی‌ می‌پردازد كه‌ رابطه‌ میان‌ رتبه‌بندی‌های‌ جهانی‌ دانشگاهی‌ با میزان‌ برقراری‌ پیوند به‌ دانشگاه‌ها چگونه‌ است‌. به‌ همین‌ منظور، از دو رتبه‌بندی‌ دانشگاه‌ شانگهای‌ و تایمز استفاده‌ شده‌ است‌. برسی‌ مزبور نشان‌ داد، كه‌ همبستگی‌ میان‌ این‌ دو رتبه‌بندی‌ بالا بوده‌ و میان‌ رتبه‌بندی‌ دانشگاه‌ها و میزان‌ برقراری‌ پیوند به‌ آنها همبستگی‌ معنی‌داری‌ وجود دارد. هم‌چنین‌ میزان‌ پیوندها به‌ ترتیب‌ با شاخص‌هاث‌ استناد به‌ محققان‌، مقالات‌ منتشر شده‌ در علوم‌ و طبیعت‌، برندگان‌ نوبل‌ اعضاء مؤسسه‌، مقالات‌ منتشر شده‌ در نمایه‌ استنادی‌، اندازه‌ سازمان‌ و برندگان‌ جایزه‌ نوبل‌ در گروه‌های‌ تحصیل‌كرده‌، همبستگی‌ معناداری‌ وجود دارد.