Nguyễn Khải‎ > ‎

Nhà văn Nguyễn Khải chưa bao giờ ngừng viết

Trần Nhã Thụy (CAND Online)

Với cuốn tiểu thuyết “Thượng đế thì cười”, chúng ta vẫn tưởng đây là cuốn cuối cùng của ông. Thế nhưng, Nguyễn Khải vẫn không dừng lại. Theo những người trong gia đình Nguyễn Khải cho biết thì trước khi mất ông đã kịp viết khoảng 300 trang bản thảo “Tùy bút chính trị” hay còn gọi là “Nghĩ muộn”.

Gần cuối năm, lại thêm một cuộc chia tay nữa trên văn đàn văn học Việt Nam, người ra đi lần này là nhà văn Nguyễn Khải – một cây bút văn xuôi tạo dấu ấn thời đại mạnh mẽ, ngay cả với những trang viết gần cuối đời.

Và, vẫn còn những trang bản thảo dở dang, nhưng nhà văn thì đã được “trao trả về với cái vô hạn”, như một lẽ của tự nhiên. Dẫu vậy, sự ra đi của ông vẫn khiến văn đàn như hẫng hụt…

Câu chuyện về “bí kíp” viết văn

Năm 1996, trong một chuyến ra Hà Nội, một nhà văn khá tên tuổi của văn chương Việt Nam cầm được trên tay cuốn “Nghệ thuật tiểu thuyết” của nhà văn gốc Tiệp Khắc (Cộng hòa Czech) Milan Kundera, ngay lập tức ông cho rằng đây là một cuốn “bí kíp” rất hay về tiểu thuyết.

Và, ông quả quyết, cuốn sách này đã thay đổi cách nhìn, quan niệm về tiểu thuyết của ông, do đó nếu còn viết được, chắc chắn ông sẽ viết khác trước. Nhà văn đó, không ai khác chính là Nguyễn Khải.

Năm 2003, nhà văn Nguyễn Khải ra mắt cuốn tiểu thuyết “Thượng đế thì cười”, mượn ý từ một câu ngạn ngữ Do Thái: Con người suy nghĩ, còn Thượng đế thì cười. Đây không phải là một câu ngạn ngữ xuất hiện vô tình mà nó được dẫn ra từ diễn văn của Milan Kundera nhân dịp ông nhận giải thưởng Jérusalem (Israel). Và diễn văn này cũng chính là một chương quan trọng (cuối cùng) trong cuốn tiểu luận “Nghệ thuật tiểu thuyết” mà Nguyễn Khải từng đề cao.

Trong khoảng thời gian từ năm 1996 đến 2003, không biết toàn bộ cuốn “bí kíp” đã thôi thúc Nguyễn Khải viết lại, hay là nhà văn không thể nào dừng trước một câu ngạn ngữ tuyệt hay: “Con người suy nghĩ, còn Thượng đế thì cười”.

Tuy nhiên, có thể thấy đó là khoảng thời gian đủ để bạn đọc mong chờ vào sự “tái xuất” của nhà văn Nguyễn Khải. Và, tôi là một trong những bạn đọc có tâm trạng mong chờ đó.

Nhưng, có thể nói ngay rằng “Thượng đế thì cười” không thể hiện một lối viết “khác trước” rõ rệt của Nguyễn Khải. Vẫn trung thành với lối kể chuyện chắc chắn và lôi cuốn, vẫn là những câu chuyện đời thường “ít gia vị” với những góc nhìn sắc sảo.

“Thượng đế thì cười” mang dáng dấp một cuốn tự truyện, nhưng có thể nói là vẫn còn tương đối chừng mực, với sự kiểm soát về trạng thái tinh thần khá tốt, như một “thủ đắc” mà Nguyễn Khải vốn vẫn thể hiện.

Bảy mươi tuổi, đã tuyên bố “rửa tay gác kiếm” rồi không hiểu sao lại tiếp tục viết. Chuyện bắt đầu ngay từ nhân vật: hắn – nhà văn bảy mươi tuổi ấy, bỗng dưng lại đương đầu với một cơn giận bốc lửa của người vợ, bởi nghi ngờ chồng mình ngoại tình.

Chuyện không thể tin được, bởi hắn vốn là người đàn ông rất chung thủy. “Vậy mà tới tuổi già, cả vợ lẫn chồng đã biến hóa thành hai cái túi xương thịt dăn deo, dúm dó, người vợ còn hỏi chồng: “Anh có còn yêu tôi không? Anh có định ruồng bỏ tôi không?”. Câu hỏi thì vô lý và buồn cười nhưng người hỏi thì đau đớn, nghiêm trang, mắt nhìn tuyệt vọng như kẻ vừa bị tuyên án tử hình” (trích Thượng đế thì cười).

Không biết đâu là thật, đâu là hư, nhưng những trang tiểu thuyết ấy lại rất gần với những suy tư về già của nhà văn Nguyễn Khải. Ông hay nói về sự lẩm cẩm của người già, về việc vẫn được kính trọng nhưng không được vâng lời đối với con cái.

Về già sống nhàn tản, đủ đầy mà vẫn không vui bằng thời gò lưng viết sách nuôi cả nhà. Khi đọc cuốn tiểu thuyết “Thượng đế thì cười” tôi nhớ mãi hình ảnh ông nhà văn già ngồi vân vi một mình trong bóng tối ở chân cầu thang đá hoa cương bóng loáng của căn nhà cao tầng mà nghĩ về những thăng trầm, phù vân của cuộc đời. Ông ngồi đó trong tiện nghi mà không thuộc về nó. Hình như điều này Nguyễn Khải cũng từng nói ở đâu đó: “Tôi chỉ là người của một thời”.

“Tôi chỉ là người của một thời” – không biết khi nói câu đó, Nguyễn Khải đang cảm thán về dòng chảy thời gian hay tự đánh giá lại mình, còn với bạn đọc yêu văn chương Việt Nam, những tác phẩm của Nguyễn Khải vẫn còn nằm trong “kênh đọc” hôm nay. Cái một thời mà Nguyễn Khải nói thực chất chỉ là độ lùi của thời gian, mà ở đó văn chương nếu có giá trị thực sẽ càng trở nên lấp lánh.

Với Nguyễn Khải, ngay bây giờ, đọc lại những tác phẩm “một thời” của ông, như: “Mùa lạc”, “Cha và con và…”, “Gặp gỡ cuối năm”, “Thời gian của người”, “Điều tra về một cái chết”, “Một cõi nhân gian bé tí”, “Sư già chùa Thắm và ông đại tá về hưu” v.v… vẫn thấy không cũ, vẫn bị cuốn vào những dòng kể ngồn ngộn vốn sống thời đại và chi tiết của cuộc đời.

Với cuốn tiểu thuyết “Thượng đế thì cười”, chúng ta vẫn tưởng đây là cuốn cuối cùng của ông. Thế nhưng, Nguyễn Khải vẫn không dừng lại. Theo những người trong gia đình Nguyễn Khải cho biết thì trước khi mất ông đã kịp viết khoảng 300 trang bản thảo “Tùy bút chính trị” hay còn gọi là “Nghĩ muộn”.

Tập bản thảo đó ông có đưa cho một số người thân thiết xem trước, với điều kiện “cam kết” không chuyền tay và công bố ở đâu. Không biết trong “Nghĩ muộn” Nguyễn Khải đã dốc hết ruột gan của mình chưa, bộc lộ hết cả những niềm đau gây ra với mình, với người chưa? Nhưng, thật tiếc là Nguyễn Khải đã chưa kịp hoàn thành nó, ông đã ra đi theo cái mà ông gọi một cách chuẩn xác là “trôi theo tự nhiên”.

Sống, nói theo một nghĩa nào đó là “trôi theo tự nhiên”. Nhưng, với nghề viết, Nguyễn Khải là nhà văn luôn đặt ý thức sáng tạo lên hàng đầu. Tôi nhớ ông từng viết một tạp văn về nghề văn có tựa là “Cuộc tìm kiếm mãi mãi”, tức là phải luôn đi, ghi chép, đọc, suy nghĩ và viết. Cứ thế mãi mãi.

Về những năm cuối đời ông cũng từng tâm sự rằng: “Tôi viết vậy thì tôi tồn tại” (mượn theo ý một câu của triết gia Descartes: “Tôi tư duy vậy thì tôi tồn tại”).

Sự tồn tại này không nằm ở nghĩa danh hay lợi, mà nó còn mang một ý nghĩa lớn hơn: “Viết văn không chỉ do nhu cầu kiếm sống, viết văn cũng không chỉ do những bức xúc khôn khuây của cá nhân, mà viết còn là mong muốn được trao trở về với cái vô hạn” (trích bài viết của Nguyễn Khải in trên báo Sài Gòn tiếp thị, 9/2006).

Cái vô hạn mà Nguyễn Khải nói đến phải chăng cũng chính là quyền hạn và sứ mệnh của người cầm bút? Nói cách khác đó là ý nghĩa của sự tồn tại vượt ra ngoài những hữu hạn hư danh cuộc đời.

Tôi tin, một nhà văn khi bước qua tuổi “thất thập cổ lai hy” như Nguyễn Khải mà nói được câu đó, có nghĩa là còn rất mẫn tiệp và trái tim còn đầy lửa nhiệt tình. Tôi cũng tin là nếu còn sống Nguyễn Khải sẽ còn viết được những trang sách hay.

Người của một thời

Đối với lớp hậu sinh như chúng tôi, viết về một bậc tiền bối như Nguyễn Khải là một điều khó khăn, bởi có những điều cần phải được soi chiếu qua lăng kính và tâm cảm của người cùng thời.

Tuy nhiên, tôi cũng nhận thấy có sự thuận lợi, đó là mình không có những “lấn cấn” của người trong cuộc, mà chỉ thể hiện đơn thuần ở vị trí một độc giả.

Khi ở vị trí một độc giả, tôi tán đồng với những ý kiến mà Trần Đăng Khoa nhận xét về Nguyễn Khải (trong tập “Chân dung và đối thoại”). Ở đó, Trần Đăng Khoa cho rằng Nguyễn Khải là “nhà văn thông tấn”, tức văn gần với báo, văn thời sự.

Khi Trần Đăng Khoa đưa ra nhận xét như thế, chính bản thân Nguyễn Khải cũng không vui. Nhưng, bây giờ, khi mọi chuyện đã qua, bình tâm trở lại, chúng ta thấy lời nhận xét của Trần Đăng Khoa không phải là không có lý. Và, nhận xét như vậy cũng không có nghĩa là phủ nhận tài năng Nguyễn Khải.

Nói như Trần Đăng Khoa thì: “Tôi đặt ông vào đúng vị trí mà ông có. Ở trường phái văn chương thông tấn này, một mình ông một vị trí độc tôn, không ai sánh được và cũng không có ai học được”. Và, mới đây trên báo Tuổi Trẻ (số ra ngày 16/1/2008) nhà văn Nguyên Ngọc đã có bài viết: “Nguyễn Khải – nhà văn tài năng nhất của thế hệ chúng tôi”. Trong bài viết này, Nguyên Ngọc cũng nhấn mạnh Nguyễn Khải là “nhà tư tưởng”.

Cho nên, nói “nhà văn thông tấn” như Trần Đăng Khoa, hay “nhà tư tưởng” như Nguyên Ngọc cũng là một cách nói tôn vinh Nguyễn Khải mà thôi.

Với riêng tôi, những kỷ niệm về nhà văn Nguyễn Khải không nhiều, những lần gặp ông hầu hết đều gắn liền với công việc viết báo, mà tôi là “người hầu chuyện”.

Theo tôi, Nguyễn Khải là một trong ít nhà văn rất chuyên nghiệp. Tính chuyên nghiệp đó thể hiện ở chỗ ông làm việc rất nghiêm túc, rất đúng giờ. Ông hẹn gặp ai, mấy giờ, làm việc trong bao nhiêu lâu, nói những vấn đề gì… đều rất nghiêm túc, chuẩn xác.

Nguyễn Khải thường có kiểu “nhát gừng” khi mới gặp nhau, nhưng khi đã vào chuyện, khơi gợi đúng tâm tư, sở thích là mọi khoảng cách không còn nữa, ông nói say sưa, mà thông minh, tinh tế đến bất ngờ.

Nguyễn Khải cũng là người đọc nhiều, ông say mê văn học Pháp, và lặng lẽ “theo dõi” nhiều cây bút trẻ. Mới đây, nhà văn Lê Văn Thảo tặng tôi tập sách mới “Sóng nước Vàm Nao”. Cầm sách, tôi ướm hỏi đây có phải là cuốn sách mà ông thích không, thì nhà văn Lê Văn Thảo trả lời: “Ông Nguyễn Khải khen cuốn này đọc được”. Nhà văn Lê Văn Thảo cũng nói thêm: “Ông ấy (tức Nguyễn Khải) dạo này ở không nên đọc dữ lắm, không chỉ đọc văn bạn già đâu mà còn đọc văn trẻ nữa. Nhận xét còn tinh tế lắm…”.

Mấy người con của Nguyễn Khải, không có ai theo nghiệp bố cả. Hai người con trai lo làm ăn kinh doanh, một cô con gái là họa sĩ. Trong nhà, Nguyễn Khải thương cô con gái nhất, luôn lo cho cô trước “sóng gió cuộc đời”.

Do đó, dù cô đã có gia đình con cái, nhưng ông vẫn quan tâm từng tí một. Nguyễn Khải từng tâm sự rằng, ông là một người may mắn, được sống trong một gia đình hạnh phúc.

Nhưng, chắc chắn một điều, niềm hạnh phúc mà Nguyễn Khải luôn hướng đến, chính là những trang viết, là nơi để “được trao trở về với cái vô hạn”. Cuối cùng, dù những trang bản thảo chưa kịp hoàn thành, nhưng ông đã được “trao trở về với cái vô hạn”.

Đến đây, tôi lại nhớ, một lần gặp tại nhà riêng, tôi mạo muội hỏi tác phẩm nào của mình mà ông tâm đắc nhất, ông im lặng hồi lâu rồi lặng lẽ đứng lên lấy trên kệ cuốn “Gặp gỡ cuối năm”. Cuốn sách có lẽ còn “sót”, nên ông cầm luôn cây bút ký tặng tôi. Một chữ “Khải” rất giản dị, rõ ràng, như viết chứ không phải ký.

Nhà văn đã ra đi vào ngày gần cuối năm (âm lịch). Phải chăng ông “tạm biệt” bạn đọc để đến với những cuộc gặp gỡ khác, ở một nơi chốn khác…

Comments