Nguyễn Khải‎ > ‎

Kỳ niệm với nhà văn Nguyễn Khải

Hồng Thanh Quang
Nguồn: http://www.cand.com.vn/
2:47, 16/01/2008

Thực sự là tôi đã cảm thấy đau đớn khi nghe tin nhà văn Nguyễn Khải qua đời lúc 8h15 ngày 15/1 tại TP Hồ Chí Minh. Đã mấy năm rồi không gặp lại ông, cũng ít được đọc tác phẩm của ông nhưng trong lòng tôi vẫn hiện hình rõ nét những kỷ niệm từ thuở thiếu thời về một trong những nhà văn tuyệt vời nhất của nhà số 4 Lý Nam Đế, ít ra là trong ký ức của tôi. Khi còn ấu thơ, tôi đã có những kỷ niệm với ông cực kỳ ấn tượng, dầu không phải lúc nào cũng là chuyện hữu hình.

Sau tháng 4/1975, bố tôi trở về Hà Nội từ Trường Sơn. Và Tổng cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam đã cấp cho bố tôi một căn hộ hai ba chục mét vuông gì đó ở khu tập thể K95 trên bãi Phúc Xá, sát cạnh sông Hồng (nơi đây năm nào cũng phải chạy lụt).

Tôi hồi đó mới học lớp 6, lớp 7, đọc khá nhiều sách của Nguyễn Khải nhưng chưa một lần được nhìn thấy ông bằng xương bằng thịt. Hồi nhỏ, tôi luôn nghĩ về các nhà văn, nhà thơ như nghĩ về những người thuộc hành tinh khác và dứt khoát không chịu công nhận là họ cũng giống như những người thường.

Tôi còn nhớ, khi tôi học lớp 9, được thầy Phước cho vào danh sách những học sinh giỏi văn của Trường Việt - Đức trên phố Lý Thường Kiệt, Hà Nội và cho dự một buổi ngồi nghe nhà thơ Xuân Diệu nói chuyện về thơ. Nói thực, tôi đã thất vọng cực độ khi được nhìn thấy nhà thơ Xuân Diệu, mắt nhắm nghiền nói về thơ bởi lẽ, khi đó, tôi không thể hình dung được "hoàng tử thơ tình" lại là một người đàn ông hơi béo bệu, bụng phệ như thế.

Sau này, ở tuổi 20, tôi đã rất tâm đắc với câu thơ của thi sĩ Xôviết Evgueni Evtushenko "Đừng tin những người làm thơ béo, thi sĩ không thể nào bụng phệ"… Giờ, ở tuổi gần 50, tôi rất muốn tin rằng, thi sĩ đôi khi vẫn có thể bụng phệ (!)…

Trở lại câu chuyện với nhà văn Nguyễn Khải, sống ở K95, tôi biết là nhà văn ở cạnh dãy nhà tôi nhưng chưa được một lần mục sở thị. Cho tới một lần, đi học về giữa trưa, trên đoạn dốc lên bờ đê, tôi thấy một người đàn ông đứng tuổi, dắt xe đạp, đi cùng một người phụ nữ cao tuổi hơn, có dáng chị em và có vẻ như mới ở miền Nam ra (hồi đấy phong cách ứng xử giữa hai miền có những nét khác nhau, không khó phân biệt).

Khi thấy xe cộ đi loạn xạ quá, người đàn ông mới rất gượng nhẹ, rất ga lăng dồn người phụ nữ vào một bên như để che chở. Không hiểu vì sao đấy mà cậu bé mới 14-15 tuổi đầu là tôi lại nghĩ ngay, có lẽ đây là nhà văn Nguyễn Khải (trước đó, tôi đã được đọc một số tác phẩm của ông viết về những người họ hàng di cư vào Sài Gòn sau năm 1954)… Cứ nghĩ thế thôi chứ cũng không biểu lộ gì. Và suy nghĩ đó đã là đúng. Nhà văn chân chính thời nào cũng ga lăng.

Lớn lên ở khu K95, tôi được gặp con gái nhà văn Nguyễn Khải, học cùng với cô em gái út của tôi, sinh năm 1970. Bọn trẻ con thân nhau nhưng hay cãi nhau. Tuy vậy, trong bất cứ tình huống tôi vẫn rất có cảm tình với bạn của em gái tôi, đơn giản vì đó là con gái của một nhà văn mà tôi kính trọng từ khi 7-8 tuổi đọc "Xung đột" hay "Mùa lạc"…

Sau này, ở tuổi dậy thì, tôi đã mê đắm nữ diễn viên Tuệ Minh khi chị đóng vai Phương trong vở kịch "Cách mạng" của Nguyễn Khải. Tôi rất thích cách Nguyễn Khải viết về Sài Gòn một thuở qua những tác phẩm như "Gặp gỡ cuối năm"…

Kính trọng nhà văn Nguyễn Khải, nhưng tôi cũng không tìm kiếm cơ hội gặp ông ở Hà Nội vì tôi rất hoài nghi nhận xét rằng "văn là người". Mãi cho tới năm 2003, vào TP Hồ Chí Minh, vì lý do công vụ, tôi cùng nhà thơ Nguyễn Quyến tới tìm ông để thực hiện một bài phỏng vấn nhỏ. Và nói thực, tôi đã không bị thất vọng. Giờ hay tin ông qua đời, tôi không thể nghĩ gì được nhiều ngoài việc dẫn lại những lời tâm huyết ông từng nói với chúng tôi trong ngôi nhà to và đẹp của con trai ông, như một sự tưởng niệm.

PV: Mới đây có một phát minh khoa học nói rằng con người ta càng lớn tuổi, càng về chiều thì càng trở nên tốt bụng và tử tế hơn là do có một cái chất hóa học gì đấy xuất hiện lúc về già. Thực ra, con người cần phải có tính tốt ngay từ trẻ thì khi về già, người ta càng ngày càng biết mình hơn, giữ mình hơn… Chứ còn lúc trẻ tính không hay thì lúc già có lẽ tính cũng vẫn thế...

Nhà văn Nguyễn Khải: Mình nghĩ nôm na như thế này, tuổi trẻ người ta có nhiều cái tham. Khi anh đã tham thì tính anh ta xấu. Chứ về già, anh sắp chết thì làm sao mà tham được. Khi đã bớt tham thì tốt lên thôi. Ai cũng thế, người trẻ nào mà lòng tham ít thì tự nhiên anh hóa người tính tốt. Người già mà lòng tham vẫn còn nhiều thì vẫn còn bị xấu nữa cơ, chứ không phải người già nào cũng tốt cả...

PV: Thông thường con người ta, khi trẻ bắt đầu từ những cuộc xung đột giữa cá nhân với thực tại, giữa ham muốn với năng lực của mình. Theo cảm nhận của ông, khi về già, những cuộc xung đột ấy diễn ra thế nào trong từng con người?

Nhà văn Nguyễn Khải: Tuổi trẻ nó có nhiều ham muốn, mong muốn, nhiều cái tham lam. Cái đó không phải là cái xấu. Nếu người nào mà cũng như tu sĩ cả thì xã hội không phát triển được. Phải có ganh đua, phải có ảo tưởng về mình thì mới làm được việc. Thí dụ anh đã làm thơ thì anh cho rằng anh làm thơ hay nhất. Chứ mới làm thơ đã thấy mình không bằng ông này ông kia thì còn làm thơ làm cái quái gì.

PV: Khi ông mới viết văn, ông có ảo tưởng không?

Nhà văn Nguyễn Khải: Cũng có, nhưng không lớn. Chuyện là thế này, từ nhỏ tới giờ, lúc nào mình cũng vất vả. Mình đâu có được như anh Đỗ Chu, anh Phạm Tiến Duật... Đỗ Chu viết khi 17 - 18 tuổi, còn học trung học, nhưng đã được người ta để ý rồi. Chứ mình viết vất vả lắm. Mình làm báo bắt đầu từ năm 19 tuổi mà mãi tới 26 tuổi, mình mới được người ta công nhận là viết được. Mình đã phải trải qua cả một thời gian không thuận buồm xuôi gió. Anh biết được cái tài của anh tới mức độ nào, thế nên anh không có ham muốn vượt quá tầm.

PV: Phải chăng ngay từ khi mới bắt đầu văn nghiệp, ông đã là con người biết nhìn cuộc đời một cách trầm tĩnh và ở mức độ nào đó, trung dung?

Nhà văn Nguyễn Khải: Thì cũng là do bản thân anh không được xuôi chèo mát mái lắm. Anh vừa vào viết lách đã về ngay Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Mà anh viết lại không bằng ai, phải mất ba bốn năm rồi mới thành cái này cái khác. Thế chính những sự đó phải làm cho anh tự nghĩ rằng, anh đúng là loại phải dùng lao động, phải dùng học tập, phải dùng nhiều cái, thì mới trụ được, vì như người ta nói, trời cho của anh ít lắm.

PV: Có thể rất tự tin mà thành công, nhưng cũng có thể không tự tin lắm nhưng nếu bằng lao động, bằng tự tu dưỡng vẫn có thể đạt được mục đích?

Nhà văn Nguyễn Khải: Mình cũng có tự tin chứ, cũng đắm đuối với nghề lắm chứ, có điều là anh không bốc phét, không nói khoác lên nhiều thôi.

PV: Thường người ta lúc có tuổi hay nhìn lại con đường đã qua và đôi khi có một sự ân hận nào đó về những việc mình làm chưa đúng với ai đó, có thể không phải do ác ý mà do nhận thức khi đó của mình chưa đúng thôi. Nhưng một khi cuộc đời con người ta ai cũng chỉ một lần nó đã trôi qua rồi, thì cái sự ân hận liệu có ích gì chăng đối với những người mà mình đã từng làm việc không phải với họ?

Nhà văn Nguyễn Khải: Theo mình, nếu anh có sống lại thời trẻ một lần nữa thì anh vẫn phải làm đúng như đã làm chứ anh không thể rút kinh nghiệm được. Anh vẫn phải có những lời nói ngu ngơ ấy, có những hành động dại dột ấy và có những mối quan hệ vớ vẩn ấy. Cái đó từ tính cách của anh. Anh chả có cách gì khôn hơn tuổi trẻ được. Vì thế, anh không nên bận tâm quá. Một người trẻ mà lại khôn ngoan như ông cụ non thì có chỗ lại khó chịu.

PV: Tức là mình phải có một cái nhìn biện chứng, mọi kinh nghiệm đều phải có giá của nó? Tất nhiên không phải vì thế mà mình không ân hận, đúng không ạ?

Nhà văn Nguyễn Khải: Một người già mà lại xử sự như mình còn trẻ thì lố lăng, nhưng trẻ mà lại quá khôn ngoan thì không ai dám chơi. Thế nên, tuổi nào thì anh sống đúng cái tuổi ấy. Cũng chẳng có gì phải đáng ân hận nhiều.

PV: Đối với bản thân ông cũng là như thế đúng không?

Nhà văn Nguyễn Khải: Cũng thế thôi.

PV: Ở một số người lớn tuổi thường lại có hội chứng gọi là hội chứng sợ bị mang tiếng là không giúp tuổi trẻ. Và vì thế nên hay làm những việc mang tính "dân tuý" với cả thanh niên. Và đôi khi, điều đó như là xui dại lớp trẻ ấy. Ông nghĩ như thế nào về việc này trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay? Theo ông, có hay không hiện tượng một số nhà văn, nhà thơ đi trước cứ thấy người trẻ nào vừa làm được một tý việc đã khen vống lên và coi mình như thế là vệ sĩ cho các cây bút trẻ?

Nhà văn Nguyễn Khải: Có hiện tượng như thế. Nhưng những câu nói không đúng thực chất thì chẳng có giá trị gì cả. Có thời, một số người cứ bảo cái "lão" Nguyễn Khải gặp ai cũng khen ầm lên. Nhưng mình khen ầm lên là do chân thành vì mình thấy rằng, khi mình bằng tuổi họ ngày xưa, mình viết kém hơn, còn ngây ngô lắm, còn trần trụi lắm.

Khi đọc "Không có vua" của Nguyễn Huy Thiệp, chuyện bố chồng con dâu, mình thấy viết giỏi quá. Tôi quá phục... Ngày xưa chúng tôi đâu có biết viết về nỗi buồn là thế nào. Tôi đã rất khen Phan Thị Vàng Anh khi cô ấy viết về cái buồn. Mà Vàng Anh buồn là phải, đàn ông không thích người yêu thông minh. Bao giờ đàn ông cũng muốn đàn bà phải là hoàn toàn đàn bà. Đàn bà mà lại vừa nghệ sĩ vừa triết học thì đàn ông nó bỏ thôi. Ai mà chả thế, đúng không nào?

PV: Thế ngày xưa, thế hệ như ông viết văn không có nỗi buồn trong ấy?

Nhà văn Nguyễn Khải: Không, anh không được phép viết như thế. Đất nước đang có chiến tranh. Hơn nữa, chủ nghĩa xã hội sao lại buồn, phải vui chứ? Chính những cái như thế đã hạn chế tầm với lên, rộng ra của mình.

PV: Ông trưởng thành từ ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế. Ông có ấn tượng như thế nào với bạn viết cùng thời?

Nhà văn Nguyễn Khải: Nói cho cùng đối với tôi, Tạp chí Văn nghệ Quân đội có nhiều ân huệ lắm. Nếu không có nó, có lẽ mình không trở thành nhà văn. Vì ở đó cư xử với nhau đặc biệt lắm, có tính chất bạn bè anh em. Và đặc biệt họ không tranh giành, ghen tỵ hay đố kỵ với ai cả…

PV: Ông có cảm giác rằng trong sách, ông đôi khi tự muốn vượt qua khỏi giới hạn thiên định của mình không?

Nhà văn Nguyễn Khải: Có chứ. Nhưng thực ra đối với người viết, quan trọng nhất là nói thế nào để người ta đỡ hiểu lầm. Khi viết, anh phải vượt khỏi rất nhiều quan niệm đang rất được trân trọng đương thời. Anh phải vượt qua rất nhiều thứ trói buộc. Tất nhiên, người nào cũng bị buộc trong một cái nhất định, đâu có thể vượt hết được. Nhưng dù sao mình vẫn muốn tìm ra một chân trời nào đó cho thoả sức mơ mộng. Nhưng bảo đạt tới mức độ để thành ra được một hình tượng gì đó thì mình cũng chưa có gan làm. Tôi sợ mình làm thất bại hoặc làm như thế có thể phải dỡ bỏ thứ này thứ khác, có khi lại gây sự hiểu lầm. Tôi vẫn biết cái mặt hạn chế của tôi và tôi cũng biết những cái vùng biên, những ràng buộc mà tôi không thể vượt qua được.

PV: Ông từng viết rằng có những tác giả thường viết những điều mà mình không làm được trong đời thực. Ông định nói tới ai vậy?

Nhà văn Nguyễn Khải: Không, tự tôi nói về tôi đấy...

Hồng Thanh Quang

Comments