Trang chính‎ > ‎Cây lương thực‎ > ‎VIETGAP lúa‎ > ‎

Một số vấn đề sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GAP

TS. Nguyễn Công Thành, Viện Lúa ĐBSCL

0902801025 - nguyencongthanhct@gmail.com

 

1. Khái niệm về GAP

 

GAP (Good Agricultural Practices) có nghĩa là thực hành sản xuất nông nghiệp tốt. Tốt ở đây còn có nghĩa là an toàn, sạch và có chất lượng cao theo một tiêu chuẩn thống nhất chung trên toàn cầu mà lần đầu tiên vào năm 1997, một tổ chức bán lẻ ở Châu Âu có tên là Euro-Retailer Produce Working Group, đưa ra khái niệm sản xuất nông nghiệp tốt (Good Agricultural Practics, viết tắt là GAP) nên gọi là EurepGAP và sau đó trở thành GlobalGAP áp dụng chung cho toàn cầu.

Căn cứ vào GlobalGap, nước ta đã có ViệtGAP trên cây ăn trái, ViệtGAP trên rau. Những khái niệm tương tự như sản xuất lúa sạch, sản xuất lúa an toàn nếu chỉ áp dụng một số tiêu chuẩn nhất định mà không hoàn toàn căn cứ vào GlobalGAP thì không được công nhận mà chỉ mang tính tương đối.  

GAP quy định những tiêu chuẩn và thủ tục nhằm phát triển nền sản xuất nông nghiệp an toàn, bền vững. Qua đó, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng, an toàn cho người lao động, an toàn cho môi trường và có những căn cứ có thể truy nguyên nguồn gốc của sản phẩm được sản xuất ra.

Theo quy định trong việc công nhận sản phẩm GAP, mỗi năm một lần, những hộ dân đăng ký sản xuất sẽ được tổ chức giám định thực phẩm quốc tế SGS đến kiểm tra để cấp giấy chứng nhận sản phẩm đạt tiêu chuẩn GlobalGAP. Muốn có giấy chứng nhận là một quá trình khó khăn mà tất cả những người tham gia vào sản xuất từ người làm đất, người bón phân, phun thuốc, chăm sóc, làm cỏ,  cho đến thu hoạch lúa… đều phải qua các lớp tập huấn và được lưu tên trong nhật ký sản xuất lúa để kiểm tra. Các loại bao phân, vỏ, chai thuốc… đã sử dụng cũng phải được giữ lại để đối chiếu để truy nguyên nguồn gốc về sau. Tóm lại, để được cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn GlobalGAP, người nông dân phải thực hiện đúng rất nhiều yếu tố và các loại quy định kỹ thuật.

 

2. Những kết quả đạt được về sản xuất lúa theo GAP

 

Những năm qua nói riêng về mặt sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP, ở ĐBSCL tuy còn gặp nhiều khó khăn và đang còn mới mẻ đối với nông dân, nhưng đã có một số vùng sản xuất có kết quả và đạt tiêu chuẩn được công nhận. Áp dụng tiêu chuẩn GlobalGP trong sản xuất lúa còn kết hợp các biện pháp về giống lúa cho năng suất cao, phẩm chất gạo ngon, kháng sâu bệnh chính và áp dụng các kỹ thuật canh tác tiến bộ như 3 giảm 3 tăng, 5 giảm 1 phải…nhằm giảm chi phí sản xuất và hạ giá thành sản phẩm. Một số vùng sau đây đã sản xuất có kết quả tốt đẹp:

 

- Ở Tiền Giang, theo báo Nông nghiệp Việt Nam ngày 12/2/2009, HTX Mỹ
Thành (Mỹ Thành Nam, Cai Lậy, Tiền Giang) đã chính thức đón nhận giấy chứng nhận tiêu chuẩn GlobalGAP, đánh dấu một bước tiến mới rất quan trọng trong sản xuất lúa ở nước ta. Từ đó, xu hướng sản xuất lúa theo tiêu chẩn GAP đang được nhân rộng, không chỉ ở Cai Lậy mà còn ở nhiều địa phương khác thuộc ĐBSCL...

Cũng theo bài báo trên thì để làm được lúa GAP như hiện nay, là một quá trình dài để nông dân làm quen dần với sản xuất theo cộng đồng, chất lượng, an toàn… Cụ thể, từ năm 1995, nông dân Mỹ Thành Nam đã bắt đầu áp dụng chương trình IPM trong sản xuất lúa. 3 năm sau, là chương trình “Sức khoẻ hạt giống”. Tới năm 2002, Mỹ Thành Nam đã xây dựng mô hình “Cánh đồng lúa sạch”. Một năm sau đó, chương trình “3 giảm, 3 tăng” được đưa vào sản xuất. Từ năm 2004-2006, Mỹ Thành Nam đã xây dựng quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, an toàn… Sau đó, 16 hộ xã viên của HTX Mỹ Thành được chọn tham gia vào chương trình sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP, và đã thành công.

Trong khi áp dụng áp dụng tiêu chuẩn Global GAP trong sản xuất lúa sẽ làm cho năng suất lúa tăng hơn và phẩm chất gạo tốt hơn nhờ áp dụng các giống lúa có năng suất và chất lượng cao cho xuất khẩu và kỹ thuật canh tác hướng vào giảm chi phí đầu tư nhằm hạ giá thành và tăng thu nhập cho nông dân. Điều quan trọng khi tổ chức việc sản xuất lúa theo GlobalGAP, có sự liên kết “4 nhà”, quan tâm việc bao tiêu sản phẩm. Nhờ thế, nông dân không phải lo tìm đầu ra cho sản phẩm, không bị thương lái ép giá vì toàn bộ số lúa làm ra đã được Công ty ADC bao tiêu với giá cao hơn thị trường 20%. Đây là thành công bước đầu rất phấn khởi của nông dân Tiền Giang.

 

- Ở Sóc Trăng: Theo báo Hậu Giang ngày 30/07/2010, giữa tháng 7-2010, Sở NN&PTNT tỉnh Sóc Trăng và Công ty Cổ phần Gentraco đã phối hợp tổ chức lễ trao chứng nhận Global GAP cho HTX lúa - tôm Hòa Lời và công bố sản phẩm gạo sạch Ngọc Đồng. Nông dân HTX Hòa Lời (huyện Mỹ Xuyên, Sóc Trăng) đã bán lúa với giá 7.800 đ/kg, cao gần gấp 2 lần so với lúa thường. Điều quan trọng là sản phẩm của họ đã được Công ty Gentraco hỗ trợ tạo ra sản phẩm gạo sạch có thương hiệu. Trong khi đó giá bán cho những ruộng chưa có giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn GAP chỉ có 6.500 đ/kg, giá trị tăng thêm bình quân 6.760.000 đ/ha.  

Nhờ sự liên kết trong sản xuất lúa đã giúp cho nông dân HTX Hòa Lời có được kết quả trong sản xuất lúa cho lợi nhuận cao. Nông dân có những thay đổi tập quán trong sản xuất một cách mạnh mẽ như: tuân thủ hệ thống quản lý sản xuất theo tiêu chuẩn GlobalGAP trong mỗi nông hộ, mỗi hộ có nhà vệ sinh tự hoại, nhà kho chứa phân, thuốc bảo vệ thực vật, hệ thống nước sạch phục vụ cho sinh hoạt của gia đình; bảng hiệu cảnh báo như: ruộng đã phun thuốc bảo vệ thực vật, kho chứa phân, thuốc bảo vệ thực vật, khu vực tiêu hủy bao bì thuốc bảo vệ thực vật... Tức là nông dân HTX Hòa Lời đã tuân thủ theo quy định GAP trong việc bắt tay vào cách làm mới có trình tự khoa học và đạt chuẩn an toàn vệ sinh nhất từ ngoài đồng cho tới trong nhà, đảm bảo truy nguyên nguồn gốc sản xuất nên họ phải ghi nhật ký trên ruộng lúa.

Từ đó, HTX Hòa Lời đã tạo ra sản phẩm gạo sạch, chất lượng cao và an toàn có thương hiệu mang tên Ngọc Đồng. Có được kết quả này là nhơ sự liên kết “4 nhà” giữa Công ty Gentraco; các nhà khoa học tạo giống lúa thơm ST của Sóc Trăng; nông dân HTX Hòa Lời, huyện Mỹ Xuyên, lãnh đạo Sở NN&PTNT Sóc Trăng. Kế hoạch của tỉnh trong vụ kế tiếp của năm 2010, diện tích tham gia HTX lúa - tôm sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP là 50 ha, tăng 100% so với vụ mùa năm 2009. Gentraco và Hòa Lời sẽ cùng hợp tác thành lập liên minh sản xuất gạo chất lượng cao, liên minh này được sự hỗ trợ tích cực của Sở NN&PTNT Sóc Trăng.

 

- Ở An Giang, theo website www.angiang.gov.vn ngày 6/4/2010 trong vụ đông xuân này, tại 2 xã Bình Chánh (Châu Phú) và Vĩnh Khánh (Thoại Sơn), lần đầu tiên Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) An Giang đưa vào sản xuất thử nghiệm trên 70,5 ha lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP. Vẫn còn quá sớm để đánh giá hiệu quả của mô hình này nhưng có thể nói, đây là bước đầu quan trọng để tập huấn cho nông dân làm quen với phong cách sản xuất “quốc tế hóa”.

Cũng theo bài báo này thì hiện nay chỉ mới có Công ty TNHH ADC (Cần Thơ) là chấp nhận đầu tư giống Jasmine 85 (loại giống xác nhận), phân bón, thuốc trừ sâu… cho nông dân An Giang sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP. Đối với những hộ dân được cấp giấy chứng nhận đạt chuẩn, Công ty TNHH ADC sẽ thu mua toàn bộ sản phẩm với giá cao hơn giá lúa thị trường 20% (tăng khoảng 1.000 đồng/kg); còn chi phí mua giống, vật tư nông nghiệp của nông dân sẽ được trừ vào tiền mua lúa.

 

Nhiều nơi khác còn có sản phẩm GlobalGAP trên một số loài cây ăn trái như thanh long, bưởi, chôm chôm…và trên rau. Tuy nhiên, nhìn chung quy mô vẫn còn quá ít ỏi mà nguyên nhân chủ yếu là nông dân chưa được tổ chức, đào tạo tập huấn và nhất là chưa có đầu ra cho sản phẩm theo tiêu chuẩn GlobalGAP này.  

 

3. Những lo âu, tồn tại

Trong lúc mà sản phẩm lúa gạo chưa phải sản xuất theo tiêu chuẩn GlobalGAP vẫn được bán chạy tuy giá không cao và không ổn dịnh. Nhưng một khi đã sản xuất theo GAP thì điều tiên quyết là phải có đầu ra cho sản phẩm vì sản xuất lúa gạo theo hướng GAP không phải dễ dàng mà phải tuân theo những qui định rất khắc khe như phải thực hiện 238 điều kiện trong đó có 140 điều nông dân bắt buộc phải tự nguyện đáp ứng theo yêu cầu. Chẳng hạn việc sử dụng thuốc BVTV phải theo quy định không gây độc hại và tồn lưu chất độc hại trên sản phẩm, đất và nước của vùng sản xuất không bị ô nhiễm các kim loại nặng hoặc vi sinh vật gây bệnh....Cho nên sản phẩm sau sản xuất sẽ được kiểm nghiệm trước khi công nhận. Vì vậy, sản phẩm GAP đầu tư cao nên việc tiêu thụ không thuận tiện sẽ làm cho sản xuất gặp khó khăn gấp nhiều lần: Sau đây là một số ví dụ:  

- Theo báo điện tử Đảng CSVN ngày 10/7/2008, việc tiêu thụ lúa sản xuất theo tiêu chuẩn GAP ở Tiền Giang vẫn còn khó khăn, khi cho rằng 90 tấn lúa GAP qua xay xát vẫn nằm yên trong kho. Dù rằng, lúa ngoài đồng đã đạt nhưng khi xay thành gạo, yêu cầu của các siêu thị đòi hỏi phải có giấy chứng nhận về an toàn thực phẩm của máy đóng gói. Đồng thời, phải duy trì số lượng cung cấp ổn định. Phía Công ty ADC đã đầu tư xong dây chuyền nhà máy đóng gói ở Cần Thơ, nhưng còn phải chờ trình thủ tục đến Cục Vệ sinh an toàn thực phẩm và nhanh lắm cũng mất thêm nửa tháng nữa. Trong khi đó, lúa GAP vụ hè thu sắp tới cận kề thêm 60 tấn lúa nữa. Thế mới biết đường đi của lúa GAP còn không ít trắc trở...!

 - Theo Việt Báo ngày 9/7/2010 với tựa đề: Sản xuất theo GAP - đầu tư nhiều mà nhận chẳng bao nhiêu. Việc áp dụng quy trình GAP tốn nhiều chi phí và công sức hơn thị trường vẫn đánh đồng về chất lượng và "cào bằng" về giá giữa trái cây từ sản xuất thường và trái cây của GAP. Để sản xuất đúng quy trình GAP, nhà vườn phải đầu tư rất nhiều vốn, công sức và thời gian. Trong đó, quan trọng nhất là phải chấp nhận thiệt thòi khi phải cắt phân, thuốc 45 ngày trước khi thu hoạch. Đây là yếu tố làm cho trái khi thu hoạch nhỏ hơn so với cách trồng truyền thống nhưng bù lại kỳ vọng giá bán sẽ được cao hơn, nào ngờ đến khi thu hoạch, không có nơi tiêu thụ, thương lái áp giá ngang với giá sản xuất thông thường đã làm cho nông dân bức xúc.

 

Những ví dụ khác theo Việt Báo: Để nâng cao giá trị của vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang đã thực hiện theo quy trình GAP từ 3 năm qua. Thế nhưng đến khi thu hoạch, người dân mang vú sữa đến HTX vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim nhờ tiêu thụ thì nơi đây nêu lý do là chưa tìm được thị trường xuất khẩu nên không dám mua vào. Tương tự, nhà vườn trồng bưởi Năm Roi ở huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long cũng không mặn mà với GAP. Nhiều người cho biết quy trình này tốn nhiều chi phí, công sức nhưng hiệu quả kinh tế mang lại không cao. Thị trường vẫn đánh đồng bưởi thường với bưởi sản xuất theo quy trình GAP.

 

- Theo Báo Hậu Giang ngày 19/08/2009 thì dù quy trình trồng lúa theo hướng ViệtGAP mới ở giai đoạn thử nghiệm, trong khi tình hình thị trường lúa gạo thời gian qua chưa thật sự ổn định. Nghịch lý giữa giá lúa chất lượng cao với lúa IR 50404 chênh lệch không nhiều, làm ảnh hưởng đến tâm lý chọn giống lúa để gieo sạ của nhiều nông dân. Theo các thành viên CLB khuyến nông ấp 7, giống lúa HG 2 có ưu điểm là ít đổ ngã, nở bụi nhiều, phẩm chất gạo tốt (mềm cơm, thơm nhẹ), thế nhưng thời gian sinh trưởng của giống lúa này kéo dài khoảng 100 ngày, chưa kể năng suất chỉ ở mức trung bình, khoảng 4 - 4,5 tấn/ha vào vụ Hè thu nên nhiều người còn e ngại. Cũng chính vì chuyện bất hợp lý về giá lúa, nhiều hộ dân chưa chịu bán lúa mà neo lại chờ giá. Họ còn cho biết giá lúa khô hiện nay chỉ ở mức 3.700 - 3.800 đ/kg, chưa thấy tăng so với mức giá lúa tươi vào thời điểm đầu vụ. Mặc dù trồng giống lúa dài HG 2 có phẩm chất gạo tốt, sản xuất theo ViệtGAP nhưng nếu bán ra có giá tương đương với lúa IR 50404, thì người trồng lúa rất khó chấp nhận.

 

- Theo Sở NN&PTNT An Giang, do chưa tìm được đầu ra cho lúa trồng theo tiêu chuẩn GlobalGAP (các doanh nghiệp kinh doanh lúa, gạo trong và ngoài tỉnh không đồng ý hợp tác thu mua) nên thời gian tới rất khó mở rộng mô hình này (www.angiang.gov.vn, 6/4/2010).

 

4. Sản xuất lúa trong hệ thống lúa – tôm triển vọng xây dựng mô hình lúa GAP

 

Những khó khăn cho đầu ra đối với sản phẩm lúa trồng theo tiêu chuẩn GlobalGAP theo tôi nghĩ hiện nay có ba vấn đề chủ yếu:

Một là: Nông dân chưa có kiến thức để áp dụng sản xuất đạt chất lượng sản phẩm sạch theo tiêu chuẩn quy định,

Hai là: Tuy đã áp dụng đúng theo tiêu chuẩn GlobalGAP trong việc canh tác, bón phân, phòng trừ sâu bệnh nhưng do việc lựa chọn địa điểm sản xuất chưa tốt do nguồn đất và nước bị ô nhiễm tồn lưu trong sản phẩm,

Ba là: Việc liên kết chưa chặt chẻ nên đầu ra cho sản phẩm không dược như mong muốn làm cho nông dân bị thiệt thòi.

 

Để giải quyết tốt ba khó khăn này, việc thực hiện các mô hình sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP nên làm thực nghiệm trên diện nhỏ và được lựa chọn kỹ càng kể cả người nông dân và đồng ruộng. Kết hợp tổ chức chu đáo từ đầu vào đến đầu ra. Một hệ thống sản xuất lúa cần quan tâm xây dựng cánh đồng sản xuất lúa theo GlobalGAP, đó  là trên ruộng có luân canh nuôi tôm, rất khả thi do những lý do sau đây:

 

Những lợi ích của mô hình lúa- tôm

Mô hình tôm - lúa ở các tỉnh có điều kiện sinh thái phù hợp (vùng ven biển có nước mặn-ngọt xen kẻ trong năm) như Kiên Giang, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cà Mau… mấy năm gần đây đã có bước phát triển về diện tích sản xuất, tăng năng suất, sản lượng và giá trị kinh tế. Những lợi ích về các mặt của mô hình có thể tóm tắt như sau:

 Về kinh tế:

- Tăng thu nhập trên đơn vị diện tích so với chuyên trồng lúa, có thể gấp nhiều lần vì tôm có giá trị kinh tế cao.

- Giảm chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực và công lao động sản xuất lúa, do đó hạ giá thành sản xuất lúa, nâng cao hiệu quả kinh tế.

- Do giảm phân bón và hóa chất nên mô hình có khả năng sản xuất sản phẩm sạch và an toàn theo hướng GlobalGAP.

- Các giống lúa chất lượng cao giúp nâng cao hiệu quả kinh tế đạt từ 50-60% lợi nhuận.

- Lúa trồng sau nuôi tôm trên đất nhiễm mặn trong quá trình nuôi tôm cho gạo có vị ngon hơn đặc biệt đối với lúa chất lượng cao (Hồ Quang Cua, 2009) giúp cho việc tiêu thụ và xuất khẩu dễ dàng.

Về xã hội:

- Tạo công ăn việc làm, tận dụng lao động nhàn rỗi sau nuôi tôm.

- Có điều kiện tổ chức nông dân làm ăn theo hướng hợp tác hóa, vì cộng đồng nhằm bảo vệ quyền lợi và trách nhiệm bảo vệ môi trường.

- Đảm bảo cuộc sống cho nông dân, xóa đói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội nông thôn.

Về tài nguyên, môi trường:

Lúa – tôm  hay tôm – lúa tuần hoàn có tác động qua lại mà không thể bỏ qua cây lúa chạy theo lợi nhuận con tôm vì lợi ích và tác động qua lại của mô hình, đảm bảo tính bền vững cho môi trường sản xuất và cho hiệu quả kinh tế. Những tác động có thể tóm tắt như sau:

+ Lúa:

- Môi trường trồng lúa như là một nhà máy lọc nước thiên nhiên biến các chất hữu cơ tồn lưu từ nuôi tôm có lợi cho cây lúa sinh trưởng và môi trường sạch cho nuôi tôm sau lúa. 

- Cây lúa có tác dụng lọc nước và môi trường trong ruộng lúa giúp phiêu sinh vật và tảo phát triển làm thức ăn cho tôm.

- Giai đoạn trồng lúa sử dụng nước ngọt giúp giảm quá trình nhiễm mặn và đảm bảo tính chất đất thích hợp cho trồng lúa.

- Ruộng trồng lúa giúp cắt nguồn gây bệnh từ vi sinh vật hại tôm, giảm chất độc hại gây bệnh cho tôm.

- Tôm nuôi sau lúa sẽ phát triển thuận lợi hơn so với chuyên canh tôm. Môi trường nước nuôi tôm ít bị ô nhiễm.

+ Tôm:

- Cho giá trị kinh tế cao nhiều lần so với độc canh lúa.

-  Tôm-lúa có tác dụng tương hỗ giúp ổn định môi trường, tài nguyên và sản xuất bền vững.

- Có tác động làm lúa phát triển tốt do sự bồi lắng phù sa, tàn dư thức ăn nuôi tôm, do tôm lột xác tạo thêm dinh dưỡng cho lúa và giúp tiết kiệm phân bón rất đáng kể.

- Có nhiều nghiên cứu sản xuất phân hữu cơ từ bùn lắng đáy ao nuôi cá tra, tôm và sử dụng nước từ các ao này tưới cho cây trồng giảm đầu tư một lượng khá lớn phân bón.

 

5. Những vấn đề cần quan tâm trong việc thực hiện sản xuất lúa theo GlobalGAP

 

Việc thực hiện xây dựng mô hình sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP ở một số nơi nhìn chung nông dân phấn khởi vì làm lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP cho năng suất khá cao, chất lượng tốt, hạ giá thành, tăng thu nhập và lợi nhuận, và hầu hết có đầu ra cho sản phẩm. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn những khó khăn và chưa thực sự đi vào hệ thống nên cần phải thực hiện những vấn đề sau đây:

- Cần khẩn trương xây dựng và ban hành quy trình sản xuất lúa ViệtGAP theo tiêu chuẩn GlobalGAP như đã ban hành quy trình ViệtGAP trên rau và cây ăn quả. Phân biệt rõ sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP với sản xuất lúa heo tiêu chuẩn sạch, an toàn hay chất lượng cao.

- Hầu hết nông dân gặp khó khăn do trình độ còn thấp và không đồng đều nên việc ghi chép, cập nhật thông tin sản xuất theo các thủ tục quy định chưa được tốt nên cần tập huấn kỹ lưỡng, lựa chọn nông dân, nông hộ chu đáo.

- Cán bộ nông nghiệp và khuyến nông còn thiếu, trong khi mô hình này đòi hỏi phải hướng dẫn rất nhiều chi tiết kỹ thuật và kiểm tra thường xuyên nên trước mắt chỉ có thể làm quy mô nhỏ phù hợp và không nên mở quá rộng.

- Điều kiện tiên quyết cho việc sản xuất lúa theo tiêu chuẩn GlobalGAP hay ViệtGAP là phải có đầu ra cho sản phẩm vì không thể để người nòng dân chịu thiệt khi đầu tư sản xuất cao hơn và kỹ thuật cao hơn và cho sản phẩm chất lượng tốt hơn, sạch và an toàn hơn mà bán bằng giá với lúa thường. Cho nên cần phải có sự liên kết “4 nhà” chặt chẽ. Trong đó nhà doanh nghiệp phải có kế hoạch bao tiêu sản phẩm cụ thể thông qua ký kết với nông dân và tiêu thụ sản phẩm một cách có lợi và dễ dàng cho nông dân.

 

Tài liệu tham khảo:

 

- Hồ Quang Cua: Hệ thống luân canh lúa-tôm ở Sóc Trăng - Thực trạng, giải pháp và đề xuất. Hội thảo Lúa-tôm ở Đồng Tháp ngày 2/10/2009. 

- N.Nguyễn. Hậu Giang: Làm lúa theo VIETGAP. Báo Hậu Giang ngày 19/08/2009

- Ngô Chuẩn. Tư duy mới khi sản xuất lúa theo tiêu chuẩn Global GAP. www.angiang.gov.vn ngày 6/4/2010.

- Thanh Sơn. Sôi động lúa GAP (Báo NNVN - Số ra ngày 02/03/2009)

- Việt Báo ngày 9/7/2010. Sản xuất theo GAP - đầu tư nhiều mà nhận chẳng bao nhiêu (Theo NLĐ).

- Vĩnh Tường. Lợi ích của trồng lúa sạch (Báo Hậu Giang ngày 30/7/2010).

- www.dangcongsan.vn, ngày 10/7/2008. Áp dụng tiêu chuẩn GAP trong sản xuất nông sản: Hướng đến sản xuất bền vững (theo Báo Cần Thơ

Comments