آب وهواي شهرستان جلفا

 

ويژگيهاي‌ طبيعي‌ شهرستان‌ جلفا

زمين‌ شناسي‌

موقعيت‌ منطقه‌:

منطقه‌ جلفا در شمال‌ باختري‌ ايران‌ واقع‌ شده‌ و مختصات‌ جغرافياي‌ آن‌ 40 درجه‌ و 10 دقيقه‌ تا 49درجه‌ و 30 دقيقه‌ طول‌ شرفي‌ و 38 درجه‌ و 20 دقيقه‌ تا 39 درجه‌ و 50 دقيقه‌ عرضي‌ شمالي‌ است‌.وسعت‌ منطقه‌ در حدود 1100 كيلومتر مربع‌ بوده‌ و از طرف‌ شمال‌ به‌ جمهوريهاي‌ نخجوان‌ و ارمنستان‌ واز جنوب‌ به‌ هرزندات‌ و از غرب‌ به‌ خوي‌ و ماكو و از شرق‌ به‌ اهر و كليبر منتهي‌ ميگردد. اكثر مناطق‌ اين‌شهرستان‌ به‌ استثناي‌ قسمت‌ جلفا و گلفرج‌ و هاديشهر كوهستاني‌ بوده‌ و بلندترين‌ قله‌ در ارتفاعات‌ آن‌مربوط به‌ كوه‌ كيامكي‌ 3347 متر از سطح‌ دريا در سمت‌ شمال‌ شرقي‌ شهرستان‌ جلفاقرار گرفته‌ است‌.ميزان‌ بارندگي‌ در ارتفاعات‌ هاديشهر و شرق‌ منطقه‌ بيشتر از ساير مناطق‌ بوده‌ و مناطق‌ جنگلي‌ در ناحيه‌اشتبين‌ مشاهده‌ ميشود.

ژئومور فولوژي‌

با توجه‌ به‌ اينكه‌ منطقه‌ جلفا كوهستاني‌ بوده‌ و از نظر زمين‌شناسي‌ و در اثر حركات‌ تكنوتيكي‌ وكوهزايي‌ شديد، داراي‌ چين‌خوردگي‌هاي‌ زيادي‌ ميباشد. جابجايي‌ و شكستگيهاي‌ بزرگي‌ در اين‌ ناحيه‌بوجود آمده‌ و رخنمون‌ قديمي‌ترين‌ سنگها را از پركامبرين‌ تا جديدترين‌ آنها مربوط به‌ فعاليت‌ ماگمائي‌در كواترنر است‌. در سطح‌ زمين‌شناسي‌ نشان‌ ميدهد گابروگرافيت‌ و ماسه‌ سنگهاي‌ درونين‌ يا آهكهاي‌برمين‌ در اطراف‌ سمت‌ جلفا و هاديشهر و آهكهاي‌ كرتاسه‌ و ولكانيكهاي‌ دوران‌ سوم‌ كه‌ در نقاط مختلف‌اين‌ منطقه‌ دره‌هاي‌ بسيار عميقي‌ وطويلي‌ را به‌ وجود آورده‌ است‌ واين‌ ارتفاعات‌ پوشش‌ نيمه‌ جنگلي‌هستند. مسير رودخانه‌ از جنوب‌ به‌ شمال‌ بوده‌ و ميزان‌ فرسايش‌ آنها در مسيرهاي‌ سازنده‌هاي‌ مختلف‌بوده‌ معمولا در اكثر نقاط جهت‌ جريان‌ رودخانه‌ عمود بر امتداد طول‌ ميباشد كمتر است‌. و در اين‌ حالت‌ميزان‌ فرسايش‌ آن‌ نسبت‌ به‌ مناطق‌ كه‌ در امتداد طبقات‌ ميباشد كمتر است‌ اغلب‌ رودخانه‌ پس‌ از ورود به‌دشتها قشر ضخيمي‌ از آبرفت‌ دارد ابتداي‌ ورودي‌ و دشتها ته‌نشين‌ نموده‌اند مانند رودخانه‌ دره‌ ديز كه‌ دردشت‌ جلفا اراضي‌ نسبتٹ وسيعي‌ را با شيب‌ ملايم‌ در جنوب‌ جلفا بوجود آورده‌ است‌.

سازند اردونين‌

سازند اردونين‌ كه‌ شيل‌ سبز رنگ‌ همراه‌ با ماسه‌ سنگ‌ كه‌ بصورت‌ بين‌ لايه‌هاي‌ تشكيل‌ شده‌ در جنوب‌دشت‌ هاديشهر و در ابتداي‌ رودخانه‌ دره‌ ديز رخنمون‌ دارد. نفوذپذيري‌ اين‌ سنگها كم‌ ولي‌ در اثرفرسايش‌ آبرفت‌ ضخيم‌ لايه‌اي‌ در پاي‌ ارتفاعات‌ بوجود آورده‌ است‌.

سازند پرمين‌

از سنگ‌ آهك‌ برنگ‌ خاكستري‌ تيره‌ آهك‌ مارني‌ برنگ‌ قرمز در بخش‌ فوقاني‌ از شيل‌ تشكيل‌ شده‌ وضخامت‌ لايه‌هاي‌ آهكي‌ متوسط و در كوه‌ علي‌ باشي‌ در غرب‌ جلفا در كنار رودخانه‌ ارس‌ در گستره‌بسيار وسيع‌ گسترده‌ شده‌ است‌.

سازند ترياس

در گذرگاه‌ دره‌ ديز بطرف‌ مرند در دو طرف‌ جاده‌ آهك‌ و دولوميتهاي‌ ضخيم‌ ترياس‌ منطقه‌ وسيعي‌ راپوشانيده‌ رسوبات‌ ترياس‌ در اطراف‌ دره‌ ديز شديدٹتكتونيزه‌ بوده‌ داراي‌ گلسهاي‌ طويل‌ و شكستگيهاي‌فراواني‌ در سطح‌ ميباشد. قابليت‌ نفوذ آنها بسيار زياد همراه‌ با رسوبات‌ مخروطه‌ افكنه‌ در دره‌ ديز درتغذيه‌ سفرهاي‌ منطقه‌ هاديشهر حائز اهميت‌ ميباشد.

سنوزوئيك‌

پالئوسن‌ شامل‌ ماسه‌ سنگ‌-آهك‌ ماسه‌اي‌ بين‌ لايه‌هاي‌ مارن‌ و شيل‌ است‌ كه‌ در اطراف‌ كوه‌ كيامكي‌ درمسير جاده‌ داران‌ به‌ سيه‌ رود رخنمون‌ دارد.

ائوسن‌

در قسمت‌ زيرين‌ از كنگومراي‌ رابا آهك‌ ماسه‌اي‌ فولوميت‌ دار بصورت‌ لايه‌اي‌ و در قسمت‌ مياني‌ ازمارن‌ و آهك‌ رنگهاي‌ سبز و قرمز و ماسه‌ سنگ‌ تشكيل‌ شده‌ است‌. تپه‌هاي‌ بخش‌ مركزي‌ جلفا از اين‌ نوع‌رسوبات‌ بوده‌ كه‌ بين‌ رسوبات‌ مارني‌ آن‌ لايه‌هاي‌ گچ‌ و نمك‌نيز وجود دارد. در مسير جاده‌ جلفا به‌سيلگرد و در اطراف‌ روستاي‌ حق‌ ورودي‌ آباد (شاهمار) و شجاع‌ اين‌ رسوبات‌ بصورت‌ تپه‌ ماهوروجوددارد.

پليوسن‌

از گدازه‌هاي‌ آندريتي‌ و كنكومرائي‌ نيمه‌ سخت‌ تشكيل‌ شده‌ كه‌ در تپه‌هاي‌ شمال‌ هاديشهر و بخشي‌از زمينهاي‌ جنوب‌ شرقي‌ كوه‌ اوج‌ تپه‌ در شرق‌ جلفا وجود دارد.

كواترنر

سنگهاي‌ اين‌ دوره‌ عمدتٹ از رسوبات‌ جوان‌ و سنگهاي‌ ولكانيكي‌ تشكيل‌ شده‌ است‌. بشرح‌ زيراست‌.

تراورتن‌ها

محصولات‌ چشمه‌هاي‌ آهكي‌ است‌ كه‌ از طبقات‌ نازك‌ آهكي‌ برنگ‌ سفيد يا زرد متخلخل‌ تشكيل‌شده‌ و لايه‌هاي‌ پايين‌ آنها گاهي‌ حالت‌ برشي‌ دارند. و توسط سيمان‌ آهكي‌ مجددٹ به‌ يكديگر جوش‌خورده‌ است‌. و در مسير جاده‌ جلفا- مرند بعد از گذرگاه‌ دره‌ ديز با ضخامت‌ كم‌ رخمنون‌ دارد.

تراسها

بلندترين‌ پادگانه‌ بلندي‌ كه‌ اغلب‌ از كنگومراي‌ نيمه‌ سخت‌ تشكيل‌ شده‌ و بطرف‌ دگرشيب‌ بر روي‌سازندهاي‌ قديمي‌ قرار گرفته‌ است‌. سيمان‌ بندي‌ اين‌ طبقات‌ ضعيف‌ و نوع‌ عناصر آن‌ نسبت‌ به‌ موقعيت‌آنها تعييرميكند اندازه‌ عناصر از صد سانتي‌متر و حتي‌ قطعات‌ بزرگ‌ نيز تعييرمي‌نمايد. رنگ‌ آنها قرمزبوده‌ از اطراف‌ دشت‌ جلفا مسير دره‌هاي‌ كوه‌ علي‌ باشي‌ و مناطق‌ ديگر بصورت‌ گسترده‌ رخنمون‌ دارد.1

كوههاي‌ مهم‌ شهرستان‌ جلفا 

دره‌ ديز

كوهستان‌ و معبر دره‌ ديز در شمال‌ شهرستان‌ مرند و جنوب‌ جلفا واقع‌ شده‌ است‌. دره‌ ديز كوهستاني‌بلند و صخره‌اي‌ است‌ كه‌ در جهت‌ شرقي‌ غربي‌ كشيده‌ شده‌است‌ و دنباله‌ كوههاي‌ شمالي‌ آذربايجان‌ درمسير جاده‌ ارتباطي‌ تبريز ـ مرند به‌ شوروي‌ است‌. معبر دره‌ ديز يكي‌ از ارتفاعات‌ صعب‌العبور آذربايجان‌شرقي‌ است‌. كوهستان‌ دره‌ ديز بوسيله‌ رودخانه‌ دره‌ ديز بريده‌ شده‌ و اين‌ رودخانه‌ آبهاي‌ كوهستان‌ مزبوررا در مسير جنوبي‌ ـ شمالي‌ به‌ رود مرزي‌ ارس‌ هدايت‌ مي‌كند.

در داخل‌ اي‌ كوهستان‌ معبر مهم‌ و قابل‌ توجهي‌ بناشده‌ كه‌ تنها راه‌ وصول‌ به‌ جلفا و كناره‌ رودخانه‌ارس‌ است‌ از كمركش‌ كوهستان‌ دره‌ ديز راه‌ آهن‌ تبريز به‌ جلفا و شوروي‌ سابق‌ و از كناره‌ دره‌ رودخانه‌ دره‌ديز راه‌ شوسه‌ تبريز به‌ جلفا مي‌گذرد. از دره‌ ديز به‌ طرف‌ شهرستان‌ هاديشهر )علمدار گرگر( كوههاي‌قاري‌ قيز)پير دختر( قرار گرفته‌ و تا حدود دهستان‌ هرزندات‌ عتيق‌ كشيده‌ شده‌ است‌ كه‌ ارتفاع‌ آن‌ تقريبادر حدود 2609 متر مي‌باشد.

معبر معروف‌ جولاه‌ در مدخل‌ ارتفاعات‌ دره‌ ديز نزديكترين‌ راه‌ ارتباطي‌ داخل‌ فلات‌ ايران‌ به‌ سوي‌اران‌ و ارمنستان‌ بوده‌ و اين‌ راه‌ تاريخي‌ همواره‌ مود استفاده‌ سلاطيني‌ چون‌ شاه‌ اسماعيل‌، عباس‌ ميرزا ـنادرشاه‌ و فتحعلي‌شاه‌ بوده‌ است‌.2

قلعه‌ كوه‌ ( گچي‌ قالاسي‌)

قلعه‌ كوه‌ تنها كوه‌ منفرد شهرستان‌ جلفا مي‌باشد كه‌ به‌ ارتفاع‌ 2050 متري‌ در 500 متري‌ جنوب‌ شرقي‌شهر جلفا واقع‌ شده‌ است‌ كه‌ نماي‌ زيباي‌ آن‌ از طرف‌ دهستان‌ شجاع‌ به‌ شكل‌ مخروطي‌ يا كله‌ قندي‌ بوده‌كه‌ نگاه‌ هر بيننده‌اي‌ را به‌ خود جلب‌ مي‌نمايد. اين‌ كوه‌ از نظر معادن‌ مخصوصٹ مرمر مد نظر در كشوربوده‌ كه‌ مرمر سفيد رنگ‌ آن‌ به‌ كشورهاي‌ خارجي‌ صادر مي‌گردد.

قلعه‌ كوه‌ بين‌ دو كوه‌ زنجيره‌اي‌ كيامكي‌داغ‌ و قفقاز كوچك‌ واقع‌ شده‌ است‌.

به‌ علت‌ نداشتن‌ حوزه‌ آبگير دامنه‌هاي‌ جنوبي‌ آن‌ داراي‌ يك‌ چشمه‌ خيلي‌ ناچيز با شوري‌ بسيارزيادي‌ بوده‌ كه‌ فاقد آب‌ مي‌باشد اما دامنه‌ شمالي‌ آن‌ داراي‌ چند چشمه‌ فصلي‌ با آب‌ شيرين‌ بوده‌ كه‌ قانع‌كننده‌ حيوانات‌ منطقه‌ مي‌باشد.

كيامكي‌(كامچي‌)3

در شمال‌ غرب‌ آذربايجان‌شرقي‌ بلندترين‌ كوه‌ منطقه‌ هاديشهر به‌ ارتفاع‌ 3400 متر بنام‌ كيامكي‌ قدبرافراشته‌ است‌. در جنوب‌ اين‌ كوه‌ شهر زنوز در شمالش‌ شهر هاديشهر و در شرقش‌ دهستان‌ ديزمار و درغربش‌ كوهستان‌ دره‌ ديز واقع‌ شده‌اند. جاده‌ ترانزيتي‌ تبريز ـ مرند ـ جلفا و راه‌ آهن‌ برقي‌ تبريز ـ جلفا ازغرب‌ كوهستان‌ مي‌گذرد. به‌ علت‌ آب‌ و هواي‌ مساعد كوهستاني‌ و برف‌ و باران‌ كافي‌ و مراتع‌ وچمنزارهاي‌ سرسبز و خرم‌، روستاها و آباديهاي‌ چندي‌ نظير هرزند جديد ـ هرزند عتيق‌ ـ مياب‌ ـهاوستين‌ ـ قشلاق‌ ـ الوان‌ ـ زنوزق‌ ـ ايري‌ در دامنه‌ها و دره‌هاي‌ اين‌ كوه‌ بنا شده‌اند. كيامكي‌ در جهت‌شمال‌ شرقي‌ و جنوب‌ غربي‌ تا كناره‌ دره‌ ارس‌ كشيده‌ شده‌ است‌. اين‌ كوه‌ برفگير 9 ماه‌ از سال‌ پوشيده‌ ازبرف‌ است‌ و مهم‌ترين‌ منبع‌ تغذيه‌ رودهاي‌ پرآبي‌ نظير ايري‌ چاي‌ ـ گيليان‌ چاي‌ ـ گلوچاي‌ كه‌ همگي‌ به‌رود ارس‌ مي‌ريزند.

كوه‌ كيامكي‌ به‌ وسعت‌ 84400 هكتار منطقه‌اي‌ است‌ استپي‌ كه‌ سراسر بخش‌ شمالي‌ آن‌ را مرز ايران‌ وشوروي‌ سابق‌ تشكيل‌ مي‌دهد. اگرچه‌ سراسر طول‌ مرز در اين‌ ناحيه‌ جزو نواحي‌ گرمسيري‌ محسوب‌مي‌شود ولي‌ اين‌ منطقه‌ را بطور كلي‌ مي‌توان‌ ييلاقي‌ قلمداد كرد.

اكثر ارتفاعات‌ كيامكي‌ استپي‌ و داراي‌ تپه‌ ماهورهاي‌ بلند است‌ مراتع‌ ميان‌ بند آن‌ را درمنه‌ و در كنارآن‌ علفهاي‌ مرتعي‌ پوشانده‌ است‌. و در مراتع‌ بالاي‌ آن‌ جوامعي‌ از انواع‌ گون‌ و ساير گونه‌هاي‌ بالشتكي‌ به‌چشم‌ مي‌خورد. اصيل‌ترين‌ قوچهاي‌ ارمني‌ را در منطقه‌ حفاظت‌ كيامكي‌ مي‌توان‌ يافت‌. در فصل‌ تابستان‌قوچ‌ و ميشهاي‌ ناحيه‌ شرقي‌ دره‌ شام‌ در منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ مراكان (ناحيه‌اي‌ بين‌ ارس‌ و آق‌ چاي‌ درآذربايجان‌غربي‌) از طريق‌ يكانات‌ مرند به‌ منطقه‌ كيامكي‌ مي‌آيند. بهترين‌ زيستگاههاي‌ كوه‌ كيامكي‌عبارتند از كيامكي‌ داغ‌ و هرزند داغ‌ ـ قاناداغ‌ ـ آراداغ‌ ـ ويورد سعدي‌.4

كنتال‌(كمتال‌)

كوهستان‌ كمتال‌ از مهم‌ترين‌ و جالب‌ترين‌ كوههاي‌ ارسباران‌ است‌. اوضاع‌ زمين‌ شناسي‌ در اين‌ منطقه‌نشان‌ مي‌دهد كه‌ فشار سه‌ آتشفشان‌ مهم‌ (سبلان‌ ـ آرارات‌ ـ سهند) در بوجود آوردن‌ آن‌ تاثير اساسي‌داشته‌ است‌. تشخيص‌ امتداد رشته‌ اصلي‌، به‌ لحاظ وجود دره‌هايي‌ از شمال‌ به‌ جنوب‌ و از مغرب‌ به‌مشرق‌ كشيده‌شده‌اند، به‌ خصوص‌ كه‌ بي‌نظمي‌ عجيبي‌ در اين‌ كوهستان‌ مشاهده‌ مي‌شود. بدين‌ جهت‌اوضاع‌ اقليمي‌ در مناطق‌ گوناگون‌ اين‌ منطقه‌ كاملا متفاوت‌ است‌.

بعضي‌ قسمتها به‌ لحاظ استقرارش‌ در دره‌هاي‌ عميق‌ و دور بودن‌ از مسير بادهاي‌ شمال‌ غربي‌ ياجنوب‌ غربي‌ گرم‌ و جزو مناطق‌ حاره‌ محسوب‌ مي‌شود و بالعكس‌ ساير مناطق‌ سردسير است‌. كمتال‌ ازكوههاي‌ بلند و جالب‌ توجه‌ مابين‌ جلفا و خروانق‌ است‌. رود ارس‌ از شمال‌ به‌ خروانق‌ در دو منطقه‌روستاهاي‌ دوزال‌ و كردشت‌ در دره‌ بسيار عميقي‌ از غرب‌ به‌ شرق‌ جريان‌ دارد. رود حاجيلر از جنوب‌ به‌شمال‌ در دره‌هاي‌ كوه‌ كمتال‌ بطرف‌ ارس‌ جريان‌ دارد. شيب‌ دامنه‌هاي‌ شمالي‌ اين‌ كوه‌ بسيار تند است‌ واختلاف‌ سطح‌ از 1000 تا 1500 متر در نقاطي‌ كه‌ فقط چند متر از هم‌ دورند بسيار است‌. رفت‌ و آمد مردم‌در اين‌ دامنه‌هاي‌ تند فقط از كوره‌راههاي‌ خطرناك‌ ميسر مي‌باشد. تندي‌ دامنه‌ها و صعب‌العبور بودن‌كوهستان‌ كمتال‌ اين‌ منطقه‌ را از هر حمله‌ و هجوم‌ مصؤن‌ نگه‌ داشته‌ است‌.5