Samenvatting en conclusie


[ Commentaar graag naar Eric en Wil, email info@ericwil.nl ]

Samenvatting van de website Het Nieuwe Denken (met aanklikbare termen!)

 

Op deze site probeer ik mijn visie te formuleren, een visie op de geestelijke processen van de huidige Tweede Axiale Periode waarin zich (voornamelijk vanuit het Westen) een nieuw denken aan het ontwikkelen is. Het gaat niet om een simpel vervangen van een oud denken door een klaarstaand pakket nieuw denken. Nergens ligt ‘het nieuwe denkpakket’ op de markt. Zelfs in de verre toekomst zullen we historisch nog veel te reconstrueren hebben van – zoals ik dat wil noemen – een cycluswending van na de Verlichting; een razendsnelle globalisering van de moderniteit en postmoderniteit, de cultuur van verandering, het seculariseringsproces, de technologische eenwording van heel de mensheid, de clash van culturen, de multireligieuze wereld waar we ons over de gehele wereld plotseling bewust van worden, de groeiende hoeveelheid en diversiteit van interreligieuze ontmoetings- en kennismakingsprojecten en vooral ook de krachtmetingen binnen het enerverende ‘wetenschap/religie-debat’. Deze ‘clash’ blijft m.i. niet beperkt tot een typisch Westerse aangelegenheid op academisch niveau maar zal zich - samen met de globalisering van de technocratie en het materialisme - mondiaal verspreiden. Religies, en vooral de religionisten en de religieuze leiders zelf zullen zich steeds meer ter verantwoording geroepen voelen. Zij zullen nog als enigen overblijven om hun recht van bestaan waar te maken, de filosofie van de religie, de sociologie- de psychologie van de religies voelt zich niet meer in staat om die apologetiek van de religies zelf over te nemen. Een heldere lezing over Religie en Moderniteit door Prof. Laurent Lambrecht is te downloaden. En lees vooral de nieuwe boeken van Charles Taylor.

 

Wetenschap en religie spelen in het Westen nu vaker een hoofdrol dan filosofie of de humaniora die de vaart der volkeren kennelijk maar moeilijk kunnen bijhouden. De ontwikkeling van inzichten uit de zogenoemde ‘nieuwe wetenschappen’ is dermate revolutionair dat de wereld van de wetenschap nog lang de boventoon zal voeren boven filosofie, ideologie en religie. Met name is dat het geval met de evolutiewetenschappen die volkomen onterecht aangemerkt worden als boosdoeners bij de ondergang van de religies. Aandoenlijk en begrijpelijk is het plotselinge ontstaan van de meest uiteenlopende ‘nieuwe theologieën’, na de Franse Revolutie de vestiging van het Marxisme komt de ‘bevrijdingstheologie’, na de kwantumtheorie de ‘kwantumtheologie’, na de evolutieleer de ‘theïstische evolutieleer’, na de systeemwetenschap de ‘systeemtheologie’, na de chaostheorie de ‘chaostheologie’, na de procestheorie kwam de 'procestheologie', na de neurowetenschappen de ‘neurotheologie’, na het postmodernisme de ‘postmodernistische theologie’, na Nietzsche ontwikkelde zich de God-bestaat-niet-theologie, etc, etc. Vooral de christelijke theologie heeft zich altijd wèl goed weten te verdedigen tegen de Verlichting, de moderniteit en de totaal geëmancipeerde en dominante wetenschap, dat moet gezegd. Maar de ‘God-bestaat-niet-theologie’ zal zich natuurlijk nog pro-actief oriënterend en motiverend moeten ontwikkelen. Met een ‘via negativa’ alleen zal de mensheid weinig baat hebben.…  

De ondergang van de religies begon al vóór de Verlichting. Uiteindelijk is het dan de Verlichting zelf die haar felle schijnwerpers richt op de duistere kanten van de premoderne religies. Maar na 11 september 2001 beleven we een ware ‘coming out’ van de anti-mentaliteit, met een uiterst militante djihad tegen alles wat maar onder de noemer ‘geloof’ te vatten is. Alle vormen van geloof buiten het geloof in ‘dé rationaliteit’ worden vurig als ‘bijgeloof’ bestreden. We zijn terechtgekomen in nieuwe Beeldenstorm en de Kruistochten, ook weer tegen andersgelovigen en tegen hen die nog steeds twijfelen aan de zelfverklaarde Brights, het nieuwe ras van de zelfverklaarde top-intelligente mensen, de super-Atheïsten!

 

Niets anders dan illusie en bedrog

 

De postmoderniteit gaat een stap verder en construeert niet alleen ‘De Grote Verhalen’ van religies, van God Zelf en van alle ethisch/morele systemen, maar ook van de troonopvolger van alle religies en filosofieën, …. de wetenschap zelf! Deconstruerende intelligentsia die heel veel retoriek nodig hebben om uiteindelijk alleen maar te verkondigen "Waarheid is onmogelijk, dát is de waarheid, niets anders dan de waarheid!" en "Waarden zijn genealogisch allemaal te deconstrueren, dus dat moet dan ook consequent bij alle waarden gebeuren, want dát is de hoogste waarde!" Tsja, zo blijft er van geen enkel Heelbeeld nog wat heel. Alles zou niets-anders-dan illusie en bedrog zijn. Zou het volgende citaat daarop slaan?

 

"The day when He shall gather you together for the day of mutual gathering, will be the day of mutual deceit, and whoso shall have believed in God and done what is right, for him will He cancel his deeds of evil; and He will bring him into the gardens beneath whose shades the rivers flow, to abide therein for evermore. This will be the great bliss.”[1] "This is the Day of mutual deceit; whither do ye flee?" bevestigt Bahá’u’lláh die vervolgens zegt:

 

De hemel van iedere godsdienst is vaneen gescheurd, de aarde van menselijk begrip in stukken gekloofd en men ziet de engelen Gods afdalen.[2] Zeg: Dit is de Dag van wederzijds bedrog; waar wilt gij nog heen vluchten? De bergen[3] zijn voorbijgegaan, de hemelen samengevouwen en de gehele aarde wordt in Zijn greep gehouden, kon gij het slechts begrijpen. Wie kan u beschermen? Niemand buiten God. In deze Dag zien Wij de mensen in een roes, de Dag waarin mensen en engelen zijn bijeengekomen.” [4] Mensen en engelen zijn nu niet meer gescheiden, ook al zijn ze wel te onderscheiden!

 

Niemand kan ons beschermen buiten God, maar als God nou niet meer bestaat, wat dan…? Als God niet meer als een soort OpperSinterklaas met zijn Grote OpschrijfBoek op zijn Witte Paard, samen met zijn Zwarte Piet met de straffende Roede door onze schoorsteen naar beneden in onze huiskamer kan komen, tsja, wat dan? De joodse denkers waren destijds al zover om de o uit het kleine maar fijne woordje te halen vanwege de principiële onbenoembaarheid van de steeds maar vooruitwijkende G’d. De ‘o’ werd uit het omstreden woordje weggelaten om aan te duiden dat wij inhoudelijk niets over God kunnen zeggen. Ik schrijf liever G_d om de lege volheidsruimte, de onafhankelijkheid van de ruimte juist te onderstrepen.

 

De bewustwording dat G_d in de menselijke bestaanswereld niet ‘bestaat’, maar wel in het persoonlijke innerlijk van de mensen werkzaam is, dat besef groeit gestaag en onstuitbaar. G_d leeft binnen in je eigen gewetensruimte, als Vriend naast je eigen tamboer[5]. Je kunt dus in G_d geloven èn tegelijk het ‘bestaan’ van G_d afwijzen. De monumentale en historische Grote Baas Boven, die SuperMan met de grijze baard, oneindig ver boven en vooral buiten jezelf verheven, ‘ergens daarginds’ in het universum van ‘het bestaan’ hoort gaandeweg in het religieus-historisch museum van de menselijke soort, de gelovige soort, homo religiosus.

Maar eigenlijk voltrekt déze bewustwording zich alleen onder de monotheïstische geloofs-gemeenschappen, met de joods-christelijke gemeenschappen voorop. De islamitische gemeenschappen staan nog voor de pijnlijk hoge drempel van zelfkritische religiositeit. Boeddhisten hebben überhaupt weinig met G_d te maken, en samen met de andere georganiseerde religies zijn zij verwikkeld in weer andere religieuze veranderingsprocessen.

 

Het wonderlijke van deze Tweede Axiale Periode is echter dat het huidige evolutionaire ontwikkelingsproces van menselijke religiositeit zich tweezijdig realiseert: enerzijds een pijnlijk afbraakproces en anderzijds een moeizaam co-creërend opbouwproces.

 

Het deconstruerende afbraakproces leid inderdaad naar een radicaal relativisme, een extreem individualisme en egoïsme, naar directe behoeftebevrediging, individuele rechten-op-zichzelf, dus zonder enige basis van universele plichten, naar nihilisme, scepticisme, cynisme, vervlakking, verplatting, verloedering, verdierlijking, naar consumentisme en wederzijds utilisme, vooral ook naar een soort decadentie die door andere diersoorten niet eens vertoond kan worden. De ontremming en ontgrenzing van de seksueel-experimentele genotsdrive wordt door geen enkele andere diersoort vertoond. Vooral natuurlijk niet die opmerkelijke tendens van homo ideologicus om de uiteenlopende ‘seksuele geaardheden’ in te pakken in een fraai jasje van een moreel-ideologische missioneringsijver, om ‘dé vrijheid van seksueel genot’ aan de top van de lijst universele mensenrechten te plaatsen en om landen en volkeren te beoordelen op hun ‘eerbiediging van hèt universele recht van publiek seksueel genot op eigen maat’. Overigens produceert iedere religie-als-mensenwerk, of iedere ‘humanistische ideologie’ (=pseudoreligie) ook vaak destructieve kanten. Kijk maar naar het islamistische, politiek-ideologische, “Kalifaat-theocratische” fanatisme met z’n dodingscultuur!

 

En kijk vooral naar de anti-godsdienstige, 'humanistisch-materialistische' staatscultuur in de 20e eeuw. Randolph Rummel zocht dit in 1997 uit in zijn studie “Statistics of Democide”. Kijk maar eens op internet naar ‘Power Kills’: Alleen al gedurende de 'verlichte' 20e eeuw werden er 174 miljoen (!) onschuldige mensen op georganiseerde wijze en in opdracht van een staatsregime onder een communistisch/materialistische of Hitleriaans-nazistische ‘piramide van waarheid’ vermoord. Dat is vijf keer het aantal soldaten dat tijdens deze oorlogshandelingen sneuvelde. Vier regimes staan bovenaan de lijst van 's werelds grootste plegers van deze 'democide' (volkerenmoord) van de 20e eeuw: de 'verlichte' Sovjet Unie (62 miljoen), Communistisch China (35 miljoen), het Nazi regime (21 miljoen), Nationalistisch China onder Chang Kai-shek (10 miljoen).

Zijn boeiende en leerzame 'manifest' Freedom and Peace is HIER te downloaden.

 

De hedendaagse en zeer geliefde filosoof Luc Ferry besteedt aandacht aan datgene wat de menselijke soort fundamenteel doet verschillen van de andere diersoorten, namelijk de demonische kant van de menselijke natuur, de ‘vrijheid tot boosaardigheid’. Dieren vertonen dat vermogen en die karaktertrek niet, zij zijn met recht onschuldig van nature.

 

Terug naar de Bron

 

Maar dat is slechts een gedeeltelijke waarheid. Qua opbouw zien we dat de intrinsieke, authentieke religiositeit gaandeweg van wezenlijker belang gezien wordt dan extrinsieke religiositeit uit de georganiseerde tradities. Het gevolg is inderdaad dat ieder hiërarchisch verband of Verbond vervaagt, collectief-spirituele piramiden verkruimelen, de woestijnisering zal blijven toenemen, door nivellering en egalisering, maar dat er door de bevrijding van de individuele spiritualiteit ruimte komt voor de individuatie van ieders geloofsleven en voor de democratisering van religie. We zijn met z’n allen op weg naar een schone lei, een her-opstart, eerst terug naar af. Back-to-basics is dan een ‘back-to-nature’, terug naar ‘het leven-zelf’, naar een nieuwe naïviteit, een heroriëntatie en een herbronning in de spirituele woestenij, op weg naar meer gezamenlijke echtheid, werkelijkheid en menswaardigheid.

 

Het co-creërende opbouwproces voltrekt zich nu midden in de mensenwereld en niet meer van-boven-af bevolen. De goddelijke (top-down) bevelstructuren en -systemen worden gaandeweg vervangen door een gemeenschappelijk bottom-up proces binnen de dagelijkse levenspraxis van de samengekomen mensenfamilie met haar afgedaalde engelen[6] zelf! Alle leden van de mensenfamilie tezamen, op de grote marktplaats van onze Global Village.

 

“Het is de mensheid als geheel”, zegt Teilhard de Chardin, “de gezamenlijke mensheid, die door God gesommeerd wordt om de uiteindelijke daad te verrichten waarbij de totale kracht van de aardse evolutie zal worden vrijgemaakt zodat die kan bloeien; een daad waarin het volle bewustzijn van iedere individuele persoon zal worden ondersteund door dat van iedere andere.” En hij voegt daar aan toe “Visies zoals deze, ik weet het, lijken niet te ontspruiten uit het christelijke perspectief; en juist daarom lijken de meeste mensen met zo’n visie voorlopers te zijn bij de opkomst van een religie die voorbestemd is om alle eerdere religies te vervangen.” [7] En als hij het over ‘voorlopers’ heeft, dan doet hij dat, bedoeld of onbedoeld, als een duidelijke vingerwijzing naar groeperingen die zich scharen rondom visionairs als Teilhard de Chardin zelf, Ken Wilber, Sri Aurobindo, Alfred North Whitehead, Peter Russell, Ervin Lazlo, Robert Muller, Hans Küng, Ewert Cousins, Alvin Toffler, John Naisbitt, Wayne Teasdale, Krishnamurti, Bede Griffiths, Raimundo Panikkar, Paul Knitter, John Hick, Edgar Mitchell, Michael Murphy, Andrew Cohen, Fritjof Capra, Ilya Prigogine, Marilyn Ferguson, Anna Lemkow, Margaret Wheatley, Edward deBono, Bill Grassie, Paul Davies, David Bohm, de Dalai Lama en vele, vele andere(!), waaronder een gremium van ex-regeringsleiders, die anticiperen op een mondiale basisspiritualiteit, een mondiale basisethiek en een mondiale basisreligiositeit bij de volwassenwording en eenwording van de in de evolutie nog maar recentelijk verschenen soort, de menselijke soort, de gelovige soort.

 

Aan enkele van deze visionairs besteed ik op de site wat aandacht. Teilhard de Chardin had de mooie one-liner “Wij zijn er ontwijfelbaar getuige van – gedurende de laatste eeuw – dat er zich een nieuw geloof vestigt: de religie van de evolutie!” [8] En dat bedoelde hij expliciet inclusief de evolutie van de religiositeit van de menselijke soort, homo religiosis.

 

De basis voor mijn visie is de aard van onze soort zelf, de soort die werkelijk uniek is in de zeer recente evolutie, namelijk ‘de menselijke soort’, niet alleen homo sapiens, niet alleen homo sapiens-sapiens, homo viator, etc, etc, maar veel dieper geworteld nog: ‘de gelovige soort’, homo religiosus. En ook op het vlak van de evolutie van de menselijke religiositeit blijft de mens ‘immer-op-weg’, homo viator. De mens kan van alles, behalve niet geloven! In ons dagelijkse leven handelen we vanuit ons vertrouwen op onze dagelijkse aannamen, vooronderstellingen en vaste overtuigingen op basis van onze behoeftepatronen ondersteund door emergente meta-modellen (paradigmata), vóór-beelden, iconen en idolen. Wat is ‘waarheid’ bijvoorbeeld in de praktijk van alledag? In het gewone dagelijkse leven gaan we met waarheid om zoals met onszelf, namelijk volkomen vanzelfsprekend. We betwijfelen onszelf dan net zomin als de waarheid van waaruit wij leven. We functioneren dagelijks vanuit talloze aannamen waar we eigenlijk geen vragen bij stellen, vooronderstellingen en uitgangspunten waar we niet bij stilstaan, axioma’s en premissen die we eigenlijk nooit ter discussie stellen, alsook vooroordelen en stereotypen. Ook die leden van de menselijke soort die wetenschap bedrijven kunnen hun geloofovertuigingen en vertrouwen (bijvoorbeeld in hun wetenschappelijke Heelbeelden) niet uitschakelen. We ventileren dan meningen en overtuigingen met hetzelfde gemak waarmee we over koetjes, kalfjes en het weer praten. Basaal heerst een soort oervertrouwen in waarheid. En op die wonderlijke oergrond van waarheidsvertrouwen leeft de hele mensheid. Dat universele basisvertrouwen blijft in leven, ontwikkelt en vernieuwt zich via ongeschreven wetten, dat is de regel. Maar die regel wordt natuurlijk – zoals altijd – bevestigd door z’n uitzonderingen.

 

Homo religiosus, gevangen in een dubbele matrix

 

Homo religiosus werd recentelijk ook ‘homo sciëntificus’, de wetenschappelijk denkende soort. En hoewel we primair uit geloof en vertrouwen leven kunnen we ons eigen geloof nu scherp bestuderen, betwijfelen, in kaart brengen, bekritiseren en relativeren. We zouden ons nu dus ‘beginnend homo religiosus/sciëntificus’ kunnen noemen en gaan leren om bewuster met onze onuitroeibare geloofsaard om te gaan. Daarbij begint het besef te dagen dat de menselijke soort gevangen leeft in een dubbele matrix en voortdurend gezamenlijk een menselijke werkelijkheid creëert, maar de menselijke werkelijk blijft een antropomorfe, een eeuwig antropomorfe wereld! Hoezeer mensen ook trachten om Dé Werkelijkheid Zelf in pacht te krijgen, hoezeer sommigen ook streven naar een eigen soort God-gelijkheid (en dan bedoel ik niet alleen knappe wetenschappers, religionisten, filosofen, ideologen, opinie- en volksleiders, ik bedoel ook gewoon het type ‘gewone burger’) dit streven zal altijd weer in grote verwarring, desillusie en veelal destructie leiden. Homo religiosus/sciëntificus woont dus principieel in een ‘gereduceerde werkelijkheid’, en leeft in het soort sluimer van een droomwereld, een Matrix, een doolhof van Maya-illusies waaruit altijd weer erupties van grandiositeit en 'zeker-weten' oprijzen. De menselijke soort zal altijd behoefte blijven hebben aan oriëntatie, aan bronnen van leiding, vooral aan de (onkenbare!) Ultieme Bron waaruit alle persoonlijke bronnen voortspruiten. Dit is mijn eigen Heelbeeld wat betreft de condition humaine. Ik ga daar verder op door op mijn nieuwe site-in-opbouw: Psychofilosofie.

 

Wel, er is om die Ultieme Bron steeds meer te doen. We leven eigenlijk al in een post-postmodern tijdperk en steeds meer doordenkers, filosofen en visionairs willen in elk geval het transcendente weer terug. Alleen niet meer boven ons, maar achter of binnen in de beperktheid van de waarneembare wereld (WW). De horizontale- of diepte-transcendentie in plaats van de verticale as in de richting van een grijze oude Grote Baas Boven. Ik voorzie dat de slingerbeweging weer naar een beter midden beweegt, en dan voorzie ik dat alle totalitaire denk-systemen opgeruimd worden, dat alle uiteenlopende botsende bolwerken van theologie en ideologie vervangen worden door een mondiaal gekoesterde filosofie die 'het Hogere', het transcendente, het Onbenoembare op een nieuwe manier weer aanvaardt, een soort 'Nieuwe Theos-Sofia' of 'goddelijke filosofie'. Langzaam keert de slingerbeweging terug, van het extreem dogmatisch materialisme naar een nieuw midden van onze monoduaal-menselijke levenswerkelijkheid waarin gewoon weer de prioriteit en de suprematie van ons geestelijke leven boven het lichamelijke en materiële bestaan wordt gekoesterd.

 

De inhoudsopgave van de site

Wellicht is het toch beter om eerst naar de pagina Voorwoord, visie en overzicht te gaan, want daar probeer ik de toon te zetten voor het lezen van de Inleiding en alle volgende pagina’s. Op de pagina Probleemoplossing probeer ik weer te geven dat ‘problemen’ niet zozeer ‘bestaan’ maar door ons allemaal tezamen gecreëerd worden als ‘geschapen medescheppers’. En dat begrip ‘created co-creators’ van Philip Hefner zal dan ook door mij op meerdere pagina’s gebruikt worden. Onder de pagina’s die in de inhoudslijst vermeld staan, heb ik meer pagina’s geplaatst zodat er nu zo’n 90 pagina’s de bereiken zijn op de lijst ‘update’ onderaan de inhoudspagina. Maar voor één zo’n pagina maakte ik maar een uitzondering omdat het een Wedding talk van Wil en mij in Kenia betreft, tijdens de huwelijksfeestelijkheden van mijn dochter Judith die samen met haar man van dit soort onderwerpen houdt. Pas op de pagina van Een profielschets van het nieuwe denken begin ik met het eigenlijke onderwerp, en daarbij moet er natuurlijk ook stilgestaan worden bij het gebruik van Metaforen uit de nieuwe wetenschappen. Een aantal interessante citaten over het menselijke denken is daarbij onontbeerlijk. Het ‘Nieuwe Denken’ is nooit helemaal ‘af’ en zal eeuwig behoefte hebben aan reflectie, vandaar de pagina Commentaar op het nieuwe denken. Centraal in de belangstelling staat tegenwoordig altijd Het geest/materie probleem, en natuurlijk De evolutie van de geest binnen De huidige, Tweede Axiale Periode. Een volgens mij uiterst belangrijk aspect van de menselijke, veelal religieuze geest is Het spirituele materialisme. We zijn met z’n allen terecht gekomen in een tijd dat religie zwaar te lijden heeft onder kritiek, vandaar de pagina over Religie, getoetst door wetenschap. Wetenschap is in staat om de vele vormen van bijgeloof uit te bannen en dat vormt een centraal thema bij de wereldgemeenschap van de bahá’ís, vandaar de pagina Bahá'ís over bijgeloof en over De Heilige Strijd tegen Bijgeloof waarin in elk geval de vaststelling gestaafd wordt God bestaat niet meer....

De vervanging van het oude denken door ‘het nieuwe denken’ gaat niet van een leien dakje, maar ondanks alle problematiek, de vele slachtoffers die deze pijnlijke transitiefase vergt, beginnen denkers toch te beseffen dat mensen elkaar met de woorden uit hun eigen taal, met hun benamingen en attribueringen, tóch kunnen ‘verstaan’, vandaar de pagina In den beginne was het Woord. Wat ik in deze samenvatting al aanstipte wordt op twee pagina’s uiteengezet, namelijk Gevangen in een dubbele matrix en Onze antropomorfe wereld. Een hot item vanuit de neurowetenschappen is tegenwoordig De kwestie van de 'vrije wil'..., en ik wil op dat thema verder gaan op De twee kanten van de mens.

De Heilige Strijd om Waarheid is natuurlijk een zeer groot thema, vandaar dat ik dat thema heb gesplitst in de hoofdstukken Verlichting en verduistering van waarheid, Het eeuwige regime van waarheid, Tsja, "Wát is nou waarheid?"..., Sciëntistische waarheid, Waarheid beweegt ons, Gemeenschappen van waarheid, Wetenschap, religie en waarheid, De democratisering van waarheid, De individuatie van waarheid, Vele wegen leiden naar meer waarheid en De globalisering van waarheid!

Niveaus van echtheid en waarheid zouden wat meer van elkaar onderscheiden moeten worden om zich te kunnen bevrijden van de Virale infecties van de geest. Bijna niemand ontkomt bij al dat nadenken aan het Psychofilosoferen, al was het maar over Het nihiliserende Nietzscheïsme, Kritiek op het materialisme, Over het ietsisme...

Met de pagina De Weg is wijzer dan alle wegwijzers haak ik weer in bij het voorwoord omdat daar nu meer van te vertellen is. Uiteindelijk zijn we met al dit nadenken-met-een-glimlach tot het besef gekomen van De prioriteit/suprematie van de menselijke geest boven het lichamelijke en materiële ‘bestaan’.

Genoemde paginatitels (waar een streep onder staat) zijn allemaal aanklikbaar

om op betreffende web-tekst aan te komen.

Veel meedenk-plezier!

Ik verheug me op alle mogelijke commentaar

op info@ericwil.nl


[1] The Qur'an (Rodwell tr), Sura  64 - Mutual Deceit

[2] The passage above about the "angels of God seen descending" (dependent prophets of Baha'u'llah) can be paralleled to the passage below "the Light which we have sent down" which is a reference to the Imams (dependent prophets of Muhammad) cited in "Introduction to Shi'i Islam" by Moojan Momen, p. 151-153. Passage: Believe, therefore, in God and His Apostle, and in the Light which we have sent down. And God is well acquainted with all that ye do.

[3] Bergen, in de zin van hoog opeengestapelde, rotsvaste kennis

[4] Baha'u'llah, Gleanings from the Writings of Baha'u'llah, XVIII, p. 45

[5] Je eigen tamboer: de non-combattante trommelaar in je, klokkenluider, bazuinblazer = stem van je eigen geweten. Met “je eigen tamboer volgen” bedoel ik: eerlijk, oprecht, ‘rechtschapen’ je eigen geweten volgen. Socrates had het over je eigen ‘daimonon’, je innerlijke persoon in tegenstelling tot je uiterlijke ‘persona’.

[6] Zie noot 2

[7] T. de Chardin, The Future of Man, 1920

[8] T. de Chardin, The Future of Man, 1920