Probleemoplossing


[ Commentaar graag naar Eric en Wil, email info@ericwil.nl ]

 

    "Onze diepste angst is niet, dat we ontoereikend zijn.
    Onze diepste angst is dat we oneindig krachtig zijn.

    Het is ons licht, niet onze duisternis,

    waar we het allerbangst voor zijn.


We vragen ons af:

wie ben ik dat ik briljant, buitengewoon aantrekkelijk,
getalenteerd en geweldig zou zijn?

Maar waarom eigenlijk niet? Je bent toch een kind van God?
Dat je jezelf  kleiner voordoet dan je bent, komt de wereld niet ten goede.

Er is niets verheffends aan je kleiner voor te doen dan je bent
opdat de mensen om je heen zich vooral niet onzeker gaan voelen.

Wij zijn geboren om de luister van God uit te dragen die in ons woont.
Niet slechts in enkelen van ons, maar in ons allemaal.


Als wij ons licht laten schijnen,

geven we anderen onbewust toestemming om dat ook te doen.

Als wij bevrijd zijn van onze eigen angst,
bevrijdt onze aanwezigheid automatisch anderen."

 

Bovengeciteerde tekst wordt veelal toegerekend aan Nelson Mandela, het zou onderdeel zijn van de inaugurele rede die hij in 1994 als de nieuwe president van Zuid Afrika hield. Hoezeer Nelson Mandela ook vertegenwoordiger is van de Nieuwe Tijd waarin we beland zijn, deze tekst is in feite van de Amerikaanse Marianne Williamson in haar boek ‘A Return to Love’ van twee jaar eerder. In dat boek reflecteert zij op de spiritualiteit in A Course of Miracles. En eigenlijk hebben we het in de context van het Nieuwe Denken ook over de spirituele dimensie die bij de ontwikkeling van het Nieuwe Denken een hoofdrol speelt.

Waar dat mooie citaat op wijst is de angst om uit ons te kleine en overleefde kader te stappen. Het citaat wil ons bemoedigen om buiten onze ‘gevangenschap’ te treden, buiten ons gewoonlijke kader te leren denken, onze mentaliteit te vernieuwen, ons bewustzijn te verhogen, hogere en ruimere denkmodellen en adequater paradigmata uit te proberen, te vertrouwen op onze gezamenlijke oergrond, dus als 'kind van God'.

Laten we nog even die gevleugelde uitspraak van Einstein herhalen: “Onze werkelijke problemen kunnen niet worden opgelost op hetzelfde niveau van denken waarop we ze hebben gecreëerd.” Deze uitspraak wordt op beleidsgebied in toenemende mate gebruikt om nieuwe benaderingen van problematiek te introduceren. Steeds meer adviseurs, trainers en behandelaren worden aangetrokken om individuele, relationele, gemeenschappelijke, organisatorische en corporatieve denkkaders te verruimen, buiten die kaders te treden en nog liever: om de bestaande denkmodellen te overstijgen. Een voorbeeld daarvan is op een extra pagina te zien, op managementgebied .

Maar laten we ons dan eerst bewust zijn van het verschijnsel van ‘problemen’ en ‘oplossingen’ zelf. Daarvoor is het nodig dat we nog even terug gaan naar het sociaal constructionisme: ‘problemen’ bestaan niet als objecten in de buitenwereld maar als projecties vanuit je binnenwereld. In feite projecteren en construeren mensen problemen. Als je zegt ‘daar zie ik een probleem’ dan zie je die niet op dezelfde manier zoals je een natuurobject waarneemt, bijvoorbeeld een naderende tornado. Een tornado kun je niet eventjes van koers doen veranderen of ‘oplossen’. Nee, je ‘ziet’ (projecteert) vanuit jouw innerlijke beelden allerlei mogelijke schadelijke gevolgen van die aanstormende tornado in de buitenwereld. Omdat je innerlijk een levensbedreiging ‘vooruit ziet’ stap je zo snel mogelijk met je gezin in de auto, pakt nog een aantal belangrijke dingen mee, om vervolgens uit de koers van het ‘probleem’ (de tornado) te vluchten. Maar de tornado ziet zichzelf echt niet als een ‘probleem’.

Echter, waar het hier om gaat is niet een onafwendbare tornado of een tsunami of een landslide of een andere wreed noodlot. Het gaat in dit opstel meer om ‘problemen’ die wij eigenlijk zelf geschapen hebben. Ook die problemen zijn niet als ‘objecten’ aanwijsbaar in de realiteit, maar zij vormen wel degelijk een belangrijk aspect van onze belevingswerkelijkheid, onze menselijke leefwereld. Onrecht, armoede, incompetentie, onwetendheid, gebreken, etc. Daarbij geldt helaas dat wat voor de ene persoon een ‘probleem’ is, voor een ander juist een ‘oplossing’ kan zijn. Grof uitgedrukt: de één z’n dood kan de ander z’n brood betekenen…
Wat beschreven werd over ‘problemen’ geldt ook over ‘oplossingen’. Er bestaan eenvoudig geen objectieve oplossingen in de realiteit. Wij creëren ‘oplossingen’ zelf. Wat voor de ene persoon een oplossing is, hoeft dat voor een ander helemaal niet te zijn. Een oplossing is alleen maar een oplossing als ze binnen het eigen groepsreferentiekader iets oplost.

Iedereen heeft in z’n persoonlijke geschiedenis weer een andere set mentale modellen ontwikkeld waardoor iedereen de realiteit weer anders waarneemt, een eigen werkelijkheid creëert en problemen voor zich ziet. Bij een onderling conflict komt het veelal neer op het uitvechten van verschillende werkelijkheidsbeelden. Bij het uitpraten van een verschil van mening kunnen we weer tot een overeenkomstige interpretatie van de realiteit komen, we komen dan weer ‘overeen met elkaar’. [Zie voor een mooie case study bij Conversion as a Social Construction]. Als dat lukt is dát conflict tenminste voorlopig weer uit de wereld. De ene categorie mensen ziet voortdurend ‘economische problemen’ als basis van alle mogelijke problematiek, de andere ziet als root of all evil juist het geld, het kapitalisme, de armoede in de wereld, het milieuvraagstuk, de ontwikkelingsachterstand, het analfabetisme, de gezondheidszorg, de vrijheid van meningsuiting, de burgerrechten, etc, etc, etc.

Ronald Laing, een Schotse psychiater, voegt nog iets toe aan de uitspraak van Einstein: “De reikwijdte van wat we ons kunnen bedenken en wat we kunnen doen wordt beperkt door wat we ‘missen’ bij al onze waarnemingen. En omdat we ook nog eens gemist hebben dát we iets gemist hebben, is de reikwijdte dus zeer beperkt van wat we kunnen bedenken of doen om iets wezenlijk te verbeteren. We zullen steeds meer in staat moeten zijn om buiten ons eigen beperkte kadertje te denken.” Alle individuele mensen hebben een beperkte reikwijdte en we zijn ook niet in staat zijn om individueel onze eigen beperkingen te overzien. Pas als we gezamenlijk leren doorzien hoe onze mentale modellen werken en hoe zij beperkingen opleggen op die manier waarop we naar de werkelijkheid kijken, pas dan zijn we in staat te veranderen. Fundamenteel leren kan dus alleen als we gezamenlijk anders leren kijken naar ‘dezelfde’ realiteit waarin we ‘problemen’ waarnemen.

Als we het over probleemoplossing hebben, in de sfeer van waarachtige beraadslaging en consultatie, dan zouden we dus in elk geval een ‘probleemdefiniërende’ consultatie en besluitvorming moeten beoefenen. En omdat het voortdurend een kwestie van sociaal constructionisme blijft, gaat het om samenspel, een spel met regels: Centraal staat het ‘leren van elkaar’ door samen te reflecteren over ieder’s ‘eigen definitie van de werkelijkheid’. Het gaat om het onderzoeken van de aannames en mentale modellen die ten grondslag liggen aan iedere problematisering. Het is dus een reflectie over jouw en mijn en ons probleem èn over jezelf en mijzelf en ons. Er is in de realiteit geen object te ontdekken als ‘dé oplossing’, maar we kunnen gezamenlijk wel komen tot “een passende en bevredigende oplossing, op weg naar een beter probleem!” 

Stel: er leeft kennelijk ‘een probleem’ (?) binnen een organisatie. Welke stappen kunnen we dan het beste ondernemen? Als eerste stap zou een inventarisatie van ‘probleemdefinities’ opgemaakt moeten worden, zoals ze door leden van de organisatie persoonlijk beleefd worden, liefst anoniem, confidentieel en in alle veiligheid. Van al deze probleemdefinities wordt in de tweede stap, in gezamenlijk beraad de ‘overlap’ gezocht en geformuleerd. Er wordt vervolgens één probleemdefinitie geformuleerd waar iedereen zich door vertegenwoordigd voelt. Dan wordt door één lid het gezamenlijk geformuleerd probleem geïntroduceerd alsof het ook echt helemaal zijn eigen probleem is. Hij dient als de ‘protagonist’. Dan worden door de andere leden allerlei toelichtende vragen aan de protagonist gesteld om het probleem zo duidelijk mogelijk in kaart te brengen. Daarna krijgt iedereen de ruimte om het probleem opnieuw te definiëren, maar dan meer to-the-point dan in het begin, bijvoorbeeld in één zin geformuleerd.

Daarna volgt het bespreken van deze kernachtige probleemdefinities. Een voor een worden de probleemdefinities met de groep besproken en geanalyseerd. Van elke definitie wordt onderzocht welke nieuwe kijk er op het probleem wordt gegeven, in welk opzicht die afwijkt van de definitie van de inbrengende protagonist zelf. Sommige probleemdefinities lijken misschien veel op de oorspronkelijke, andere zijn verrassend buiten het oude denkkader! Vooral die laatste zijn interessant voor het leerproces. Deelnemers krijgen de kans toelichting te vragen of te geven als er onduidelijkheid heerst. De consultatiegroep analyseert alle mentale kaders achter de probleemdefinities. Welnu: vanuit de bewust geworden mentale modellen wordt vervolgens ‘oplossingsgericht’ verder onderhandeld.

Deze methodiek lijkt omslachtig, maar in de praktijk gebracht gaat het onder goede begeleiding vaak snel en efficiënt. Het grote voordeel is dat de gezamenlijk overeengekomen ‘oplossing’ voor alle partijen veel duurzamer en bevredigender is. In allerlei HRM-beleid en 'verandermanagement' wordt deze benadering al met succes toegepast, bijvoorbeeld in de Action Researching methode, vooral de Bahá'í Action Research, en in Problem Structuring benaderingen.

Het krampachtig vasthouden aan gevestigde organisatiestructuren wordt vervangen door een creatieve omgang met de realiteit van voortschrijdende veranderingen. Het beginsel van rotsvast en stabiel management wordt vervangen door 'progressief verandermanagement' onder het besef van de fundamentele onzekerheid waarin iedereen zich onderling verbonden weet en waaronder iedereen meedoet aan het gemeenschappelijk constitueren van steeds betere 'voorlopig overeengekomen zekerheden’. Bij alle samenspraak, consultatie en groepsbesluitvorming wordt steeds meer gebruik gemaakt van de technologie van de Group Decision Support System - GDSS.

Er wordt steeds meer inzicht verkregen in die wonderlijke menselijke eigenschap van het 'problematiseren'. Het problematiseren wordt voor iedereen gaandeweg een ware kunst op zich als het op verantwoorde en duuzame wijze wordt beoefend.

Maar laten we ons nu eens wat uitgebreider buigen over de inhoud van dat Nieuwe Denken zelf:

Eerst naar Wedding talk of direct naar het Profiel van Het Nieuwe Denken >