HND-profiel


[ Commentaar graag naar Eric en Wil, email info@ericwil.nl ]

“Those who do not have power over the story that dominates their lives, the power to retell it, rethink it, deconstruct it . . . and change it as times change, truly are powerless because they cannot think new thoughts.”

- Salman Rushdie                                       [ Meer relevante citaten? Klik dan HIER]

 

Op deze pagina proberen wij een profiel te schetsen van wat wij dat ‘nieuwe denken’ noemen. Historisch gezien willen wij dan uitgaan van een soort cycluswending, een sprong in de evolutie van ons bewustzijn: het aangevangen proces van de geestelijke eenwording van de menselijke soort op planeet Aarde, nadat de lichamelijke (dus technische en utilistische) eenwording inmiddels verzadigd raakt. Wij doen dit vanuit een holistisch en idealistisch denken, een overtreding van het postmoderne scepticisme en cynisme. Wij gaan namelijk uit van de idee "het geheel is meer dan de som van de delen", het geheel is van een "hoger" levensniveau, een overteding van de reductionistische ideologie van het "platte pluralisme" van levenssystemen. Het 'nieuwe holisme', onderbouwd door wetenschappelijke modellen, denkt in een hiërarchische ordening van systemen, door sommigen aangeduid met de term "holicharchie", een hiërarchie van 'holons' (gehelen als deelsystemen, opgenomen in steeds hogere en complexere systemen).

 

Sterker nog: wij gaan er principieel van uit dat de tijd rijp is voor de harmonieuze samenhang tussen een reductionerend kritisch realisme en een visionair holisme, voor een partnership tussen wetenschap en religie, tussen ratio en intuïtie, verstand en gevoel, hoofd en hart. Hebben we het over het nieuwe denken, dan gaat dat zelfs verder dan die harmonieuze samenhang en partnership tussen de twee ‘modi’ van denken en begrijpen, binnen de individuele persoon. Wij zijn ervan overtuigd dat in deze nieuwe tijd het besef groeit dat echt waardevolle vruchten van inzicht geplukt gaan worden vanuit een ‘dialogische’ en ‘consultatieve’ samenspraak door meerdere personen. Omvattender nog, zijn wij ervan overtuigd dat het nu de mensheid als geheel is, de mensheid als één organisme, die meer en meer overgaat tot een soort ‘democratisering’ van spirituele bewustwording en tot ‘voortschrijdende dialoog’ bij het bereiken van een gemeenschappelijk systeem (een eenheid-in-verscheidenheid) van inzichten.

 

Wij zouden hier de volgende onderzoekshypothese willen voorleggen:

"Alle ondernemingen die de eenwording van de mensheid en haar integratie met ons planetaire 'nest' bevorderen, hebben een significant grotere kans van slagen dan die ondernemingen die deze eenwording en integratie belemmeren."

 

We bedoelen met onze profielschets van het nieuwe denken dus meer dan een oppervlakkig en naïef utopisme of een romantisch 'wishful thinking': 

Als gewone burger kun je jezelf blind staren op de chaos in de wereld, en steeds maar weer optellen hoeveel mensenlevens opgeofferd worden op de bloedige strijdperken binnen de mensenfamilie. En dan ben je natuurlijk moeilijk te verleiden tot ook maar enig positivisme en optimisme. Je kunt je blind staren op de ontelbaar vele botsingen tussen mentaliteiten en culturen, de grenzeloze verdeeldheid en de dodelijke familieruzies binnen de menselijke soort. Maar je zou deze chaos van cultuurclashes ook als een natuurlijke overgangsfase kunnen aanvaarden, vergelijkbaar met de puberteitsfase[1] in het individuele leven, op weg naar adolescentie, volwassenwording en eenwording van de mensheid. En die zienswijze willen wij hier proberen te onderbouwen. We leven in een unieke tijd van familiaire kennismaking, van wederzijdse herkenning en zelfconfrontatie tijdens de nu aangebroken familiereünie van de mensengemeenschap. De eenwording van de mensheid wordt niet alleen gefaciliteerd door een groeiende bewegingsvrijheid, maar ook door een psychische ontgrenzing en ontremming van mentaliteiten. “Things often get worse before they get better”, is een bekende uitspraak, de ondergang van de verouderde ordening van menselijke relaties ten gunste van het ontstaan van een compleet nieuw, nu mondiaal en integratief relatiesysteem heeft in het ‘lichaam’ van de mensheid alle kenmerken van de pijn en het ongemak die bij de koorts van het ‘uitzieken’ van groeifasen behoren.

 

Overigens is ook het denken in ‘ziek’ en ‘gezond’ binnen een basispsychologisch ziektemodel nu niet meer uitsluitend voorbehouden aan de Westerse psychologie en psychiatrie. Gaandeweg wordt de kunst van het onderscheiden tussen ‘zieke’ en ‘gezonde’ mentaliteiten een vaardigheid aan de basis van de wereldwijde samenleving, dus niet alleen bij intellectueel hoger ontwikkelden. Wereldwijd wordt het ‘ontwikkelde’ Westen bijvoorbeeld niet meer onverdeeld als ‘gezond’ gezien (hooguit als ‘rijk’ of ‘machtig’ of ‘rationeel’). Ook beginnen gewone burgers de ‘zieke’ kanten van bepaalde religieuze mentaliteiten en politieke ideologieën duidelijker waar te nemen. Mondiaal is een psychologiseringsproces gaande waardoor steeds meer gewone burgers met diagnostische blik kijken naar gestoorde mentaliteiten met een misvormde gewetensfunctie die zich afscheiden van iedere sociaal-morele verbondenheid en schadelijke vormen van arrogantie, superioriteit, zelfverheffing en hoogmoed ontwikkelen. In een tijd van ontgrenzing en ontremming zijn dergelijke verschijnselen immers voorspelbaar. Volgend op de huidige bevrijdings- en ontremmingsgolf komen we gestaag in een tijdperk van de gezamenlijke herdefinitie van rechtvaardigheid, billijkheid, gerechtigheid, de juiste balans, het goede leven, en het gezamenlijk constitueren van een mondiale basis-ethiek. Dat dit geen romantisch maar een pijnlijk en existentieel proces is, dat zal ieder weldenkend mens wel begrijpen. Het kenmerk van alle geboorteweeën is immers hevige pijn....

 

Een groeiend aantal denkers kijkt achter het scherm van alle sensationele ellende van dood en verderf, en beseft dat de mensheid in haar evolutie altijd al het meeste leerde van schade en schande, van ‘vallen en opstaan’ in het grote proces van zelforganisatie. Nergens verliep de natuurlijke evolutie over zachte rozenblaadjes en nergens in de menselijke geschiedenis verliepen de grote psychosociale revoluties in een sfeer van rozengeur, maneschijn, goede voornemens en plechtige bedenksels. Nieuwetijds denkers[2], hoezeer ze ook als ‘naïeve idealisten’ werden weggezet door het modieuze cynisme, hebben zich over de huidige omwentelingsfase gebogen en hebben een eigen terminologie besteed aan de huidige evolutiesprong. Op het internet is het aantal sites groeiende over planetaire eenwording, bijvoorbeeld de Global Community en Gobal Mind Shift.[3] Zoek je op Google bijvoorbeeld naar de term “collective consciousness” dan krijg je meer dan 64,000 treffers. De term “Collective intelligence” levert 30,000 treffers op; “group mind,” 20,000. Je vind op het web organisaties met de naam Co-Intelligence Institute, of het Collective Wisdom Initiative, of Community-intelligence, allemaal "dedicated to the furthering of our understanding of higher-order group functioning."

 

Peter Russell spreekt van het ontstaan van de Global Brain, en hij is daarbij overtuigd van een ‘acceleratie’ van deze ontwikkeling in onze 21e eeuw, o.a. mede gefaciliteerd door de informatietechnische eenwording. Hij voorspelt de geestelijke eenwording van de mensheid als ‘wereldbrein’: “Niet langer zullen we onszelf zien als geïsoleerde individuen; we zullen onszelf kennen als deelhebbend aan een snel integrerend mondiaal netwerk, zoals de zenuwcellen van een ontwakend wereldbrein.”  Voorts “Het werkelijke probleem ligt niet in de fysieke beperkingen die ons worden opgelegd door de externe wereld maar in de beperkingen van onze eigen denkwijze.” Teilhard de Chardin had het over het ontstaan van de Noösfeer, anderen over de Tweede Axiale Periode waar we – en nu dan met alle wereldburgers tezamen, als één geheel – in terecht gekomen zijn, weer anderen over het ontstaan van de Eerste Mondiale Wereldorde in de geschiedenis van de mensheid waarvan de Verenigde Naties en duizenden internationale organisaties de eerste tekenen vormen, etc, etc.

 

[Op Global Community is trouwens een geinig filmpje te zien, de wombat die ons duidelijk maakt dat wij één zijn, "We Are One!"]

 

Het gaat ons niet alleen om de beleving dat de hele wereld open ligt als ‘vrije’ markt voor industrie, handel en commercie. De globalisering van het kapitalisme en gelijksoortige aspecten horen volgens ons nog steeds thuis in de technische en pragmatische sfeer, meer utilistisch, materieel en lijfelijk, net zoals de globalisering van militaire, guerrilla of terroristische slagkracht. Geopolitieke verschuivingen van het machtsevenwicht hebben zich in de geschiedenis trouwens vaker voorgedaan, veelal op nog groter schaal dan in het huidige globaliseringsproces. De huidige ‘verschuivingen van evenwicht’ op geopolitiek gebied zijn een natuurlijk fenomeen, veelal een voortzetting van het evolutionaire basisbeginsel van de ‘survival of the fittest’. Het streven naar een vast evenwicht en een vaste structuur is illusoir gebleken, en het opmerkelijke van de huidige fase is juist dat beleidsmakers van het besef uitgaan dat er in een gezond ontwikkelende organisatie géén stabiel evenwicht thuishoort. Gezond ontwikkelende organisaties verkeren juist in een toestand van ‘net-uit-evenwicht’ en vertonen periodiek natuurlijke chaosfasen waarin vigerende systemen een nieuwe, adequater ordening opzoeken en verkrijgen, ter adaptatie aan steeds nieuwe omstandigheden.

 

Waar het ons meer om gaat - naast dat nieuwe proces van de geestelijke en spirituele eenwording van de mensheid - is een universele verhoging (complexificatie) van ons collectieve bewustzijn. Het denken in verouderde, veelal traditioneel voorgeschreven kaders en werkelijkheidsmodellen brokkelt onverbiddelijk af. Het krampachtig vasthouden aan ‘gevestigde zekerheden’ wordt vervangen door een creatieve omgang met ‘fundamentele onzekerheid’ waarin iedereen zich onderling verbonden weet en waarin iedereen meedoet aan het gemeenschappelijk constitueren van ‘steeds betere voorlopige zekerheden’. Men gelooft steeds minder in rotsvaste ideologieën, politieke strategieën of geloofssystemen. De ontwikkeling van spiritualiteit en religiositeit wordt gaandeweg een steeds democratischer proces binnen de mensenfamilie als één geheel. De geloofsdiversiteit neemt maximale proporties aan. En juist door die toenemende geloofsdiversiteit zal op het gebied van de levensbeschouwingen steeds meer in gezamenlijkheid gezocht worden naar spirituele gemeenschappelijkheid, naar een eenheid-in-verscheidenheid op levensbeschouwelijk gebied. De dialoog tussen culturen en religies neemt alleen nog maar toe in het proces van het ontstaan van een universele basisreligie. Dit proces wordt tegelijk aangestuurd doordat wetenschap en religie steeds meer als samenwerkingspartners gehanteerd worden, als de twee essentiële  bronnen van inzicht in de realiteit en als de twee vleugels aan de ene vogel van beschaving. Het proces van de mondialisering en universalisering van een basaal ethisch systeem is al op gang en wordt al gedragen door een aantal internationale platforms.[4]

 

Wat ons met name fascineert zijn compleet nieuwe denkbeelden die geïntroduceerd werden vanwege de vestiging van de zogenoemde ‘nieuwe wetenschappen’.[5] Het nieuwe denken heeft rechtstreeks te maken met de volwassenwording van het geëmancipeerde instituut van de wetenschap. Het nieuwe denken ontluikt, zo kun je wel zeggen, in de 19e eeuw, dus bij de uiteindelijke vestiging van de Verlichting[6], de aanvaarding daarvan als intellectuele revolutie, en (wat het Westen betreft) bij de aanvaarding van een ware revolutie in de metafysica en de fundamentele filosofie over de werkelijkheid. Pas later in de 20e eeuw vat het nieuwe denken post in sociale en geesteswetenschappen. Men zou meteen kunnen denken dat het Westen dus als bakermat en uitvalsbasis van het nieuwe denken fungeert, maar in feite verspreidde dit nieuwe bewustzijn zich bijna synchroon over de hele (nadenkende) wereld.

 

Het is niet de bedoeling om hier complete uiteenzettingen te geven van alle afzonderlijke nieuwe wetenschappen. We geven een korte opsomming van enkele daarvan, die vanaf de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden en in de 20e eeuw tot rijping kwamen, want het gaat ons hier om een uitvoeriger uitleg van de aspecten van een nieuw denken dat gebruik maakt van metaforen, verbeeldingen of analogieën die gehaald worden uit die zogenoemde nieuwe wetenschappen. Het gebruik van metaforen is een belangrijk aspect van het geestelijk functioneren van de mens. Daarom willen wij hier vooraf uitvoeriger bij stilstaan:

 

Het noodzakelijke gebruik van metaforen

 

Zonder metaforen is er geen kennis, begrip, inzicht, wijsheid. Metaforen zijn ‘beelddragers van kennis’. Getallen, statistieken of andere uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek op zich leveren geen kennis. Die droge en nietszeggende uitkomsten worden immers altijd geïnterpreteerd, vertaald, en vooral omgezet in zinvolle metaforen die binnen het menselijk bevattingsvermogen passen. Want hoe functioneren wij eigenlijk? Zijn wij wandelende computers die alleen met bits van 0 en 1 calculeren, of zijn wij levende, fantasierijke wezens? Is er een fundamenteel verschil tussen een ‘wetenschapper’ en een ‘gewoon mens’? Nee; alle mensen, of wij nou wetenschapper zijn, of devoot gelovige, of gewone burger, wij allemaal functioneren vanuit onze verbeeldingen van de werkelijkheid, en dat gaat gelijk op voor de wetenschappelijk ingestelde mens (homo sciëntificus) als voor een lid van een religieuze gemeenschap. Uiteindelijk is de hele menselijke soort, zonder uitzondering, van aard een gelovige soort (homo religiosus). Mensen zijn van aard religieuze wezens, functioneren geestelijk vanuit een systeem van persoonlijke overtuigingen en gebruiken daarbij religieuze metaforen uit datgene wat we van de natuurlijke werkelijkheid weten. Het dan ook interessant dat – in de evolutie van de religies op Aarde – de religieuze metaforen altijd worden gehaald uit de state of the art van wat de mens van de aardse natuur weet en beleeft. Ook alle bekende openbaringsteksten in de religieuze evolutie van de mens hebben altijd gebruik gemaakt van metaforen uit onze natuurlijke ervaringswereld. Openbaringsgeschriften maken gewoonlijk gebruik van de nodige dramatische metaforen, analogieën, allegorieën, parabels en overleveringen van aardse snit. Dat wat uit de ‘hemel’ op ons neerdaalt maakt zich begrijpelijk in ‘aardse’ metaforen. De metaforen uit de nieuwe wetenschappen echter, zijn steeds minder ‘aards’ en steeds meer ‘intellectueel’, een interessante ontwikkeling!

Homo sciëntificus en homo religiosus, zo leren wij van onszelf kennen, zijn verenigd in de menselijke soort, homo sapiens sapiens, de soort die over haar eigen denken nadenkt.

 

De wetenschap/religie-dialoog

 

Ook die wetenschappers die zich uitsluitend met de bouw van de ‘materie’ of met de exacte natuurkunde bezig houden kunnen niet buiten het gebruik van metaforen om de werkelijkheid voorstelbaar te maken, ook al worden die ‘verbeeldingen’ steeds abstracter. En die laatste ontwikkeling is voor vele gevestigde religies een grote uitdaging. In de 20e eeuw leek het (in het Westen) dat de traditionele religies zouden verdwijnen door de volwassenwording en dominantie van de wetenschap. Velen ontwikkelden dan ook een soort ‘nieuwe religie’, namelijk die van het sciëntisme, de doctrine dat ‘geloof in de wetenschap’ alle andere geloofssystemen zou vervangen. In het communistische denksysteem (gebaseerd op een doctrinair materialisme) werd dit geloof als politieke ideologie gedurende een aantal decennia dwingend voorgeschreven en in praktijk gebracht. Dit streng dogmatische, autoritaire en totalitaire denksysteem heeft miljoenen andersgelovigen het leven gekost. Maar in het vrije Westen ontwikkelde zich juist een open debat tussen wetenschap en religie, en dat wetenschap/religie-debat ontwikkelde zich tot een ware wetenschap/religie-dialoog. Wetenschap en religie kunnen nu gezien worden als dè twee complementaire bronnen van kennis, inzicht en werkelijkheidsoriëntatie. Dit is één van de belangrijkste kaderdoorbrekende gedachtegangen. Het nieuwe denken resulteert op een groeiend aantal plaatsen, bijvoorbeeld op het gebied van sociaal-economische ontwikkeling in de nieuwetijds praxis van de samenwerking van wetenschap en religie als ontwikkelingspartners.

 

Kijk HIER even hoe de Wetenschap/Religie-dialoog NIET gevoerd moet worden!

 

Interessante websites voor de wetenschap/religie-dialoog zijn HIER te vinden!

Niet iedereen houdt van dialoog, dus zijn er nog vele sciëntisten die fel in debat blijven met gelovigen. Er zijn echter steeds meer wetenschappelijk gevormde gelovigen die op logische gronden het pleit winnen voor dialoog, zie bijvoorbeeld HIER een artikel daarover van Taede Smedes.

 

Kaderdoorbrekend denken

 

Tegenwoordig gaan we niet meer uit van ‘vaste realiteiten’ die met ons denken in een vaste ‘kaart’ te brengen zijn, maar we gaan nu uit van evoluerende denkkaders die allemaal een poging zijn om realiteiten steeds dichter te benaderen. Was het vroeger voorgeschreven om binnen ‘hét ene kader’ te blijven denken, binnen ‘dé bekende, traditionele’ denkmodellen; nu is het juist de verdienste van de menselijke creativiteit om bewust buiten bekende kaders te kunnen treden. Daardoor neem je de beperkingen van je eigen kader waar en komt er ruimte voor vernieuwing en innovatie. De vruchtbaarheid daarvan is aangetoond en dit nieuwe denken brengt nu ook een explosieve bewustwording op gang. We leven steeds meer in een tijd van trendbreuken, op weg naar steeds meer realiteitszin.

 

Realiteit-toetsend denken

 

Nog niet iedereen is in staat tot genoeg “reality testing”, niet iedereen heeft het noodzakelijke zelfkritisch vermogen. Maar wereldwijd neemt het persoonlijke vermogen tot zelfobservatie, zelfkennis en toetsing van inadequante projecties aan de realiteit gaandeweg toe. Langzamerhand gaan alle burgers over op zelfstandig en onafhankelijk onderzoek van de werkelijkheid. Voorgeschreven realiteiten worden steeds minder klakkeloos geadopteerd. Ook de eigen opvattingen worden getoetst op hun realiteitswaarde, als tijdelijk en relatief gezien, op weg naar steeds betere opvattingen. Mensen ontwikkelen een steeds adequater ‘kritisch realisme’ en vooral ook een steeds adequater ‘kritische dialoog’ omdat steeds meer mensen beseffen dat de werkelijkheid en “de waarheid” beter gezamenlijk benaderd kan worden dan in de beslotenheid van de individu.

 

Gezamenlijke cultuurverbanden hebben daarbij een enorme invloed op het denken. De taal, de concepten en de redeneerregels die wij gebruiken, hebben wij vrijwel nooit zelf uitgevonden, maar hebben wij veelal overgenomen van anderen, van de ideeën die in de maatschappij en gedurende onze opvoeding worden aangeboden. Deze afhankelijkheid beperkt ons natuurlijk in de vrijheid van ons denken en in onze creativiteit.

Nieuwe concepten en nieuwe regels ontstaan doorgaans ingebed in een cultureel, maatschappelijk proces, waar de individu weinig controle op heeft. Tot een poos geleden was deze culturele evolutie vaak een proces van nogal 'blinde' variatie en natuurlijke selectie van de meest bruikbare concepten, niet echt gestuurd en

dus niet erg efficiënt. Nu onze wereldmaatschappij en -cultuur veel complexer worden, ontwikkelen zich tegelijk systemen en methoden om systematisch nieuwe concepten te ontdekken, vanuit de wetenschappelijke methode, filosofische analyse, artistieke exploratie, computerprogramma’s voor de ontdekking van regulariteiten in gegevens, communicatietechnologie voor de uitwisseling en discussie van ideeën, etc. Deze ontwikkeling blijkt in onze tijd steeds sneller te gaan terwijl er op historisch gebied sprake is van een groeiend 'historisch bewustzijn', ook op het vlak van de evolutie van wereldvisies. Een voorbeeld is HIER te downloaden.

 

Prof. Heylighen: "Het ziet naar uit dat wij aan de vooravond staan van een nieuwe metasysteemtransitie naar een hoger niveau van organisatie. Een redelijk plausibel beeld voor dit hogere systeemniveau is het globale brein, d.w.z. het intelligente systeem dat ontstaat uit de integratie van alle mensen op deze planeet, waarbij het informatienetwerk de rol speelt van een immens zenuwstelsel, dat informatie overbrengt, maar dat ook nieuwe concepten en theorieën helpt te ontstaan." Over Prof. Heylighen meer op de volgende pagina.

 

Op een volgende pagina willen we wat meer stilstaan bij een aantal nieuwe wetenschappen, namelijk die over de evolutie, over de materie, over de kosmos, over systemen en processen, maar ook op ontwikkelingen in het denken die niet uit exacte wetenschappen komen.


[2] Om er maar een paar te noemen: Pierre Teilhard de Chardin, Peter Russell, Ervin Lazlo, Werner Heisenberg, Erwin Schrödinger,  Fritjof Capra, Ilya Prigogine, Marilyn Ferguson, Anna Lemkow, Margaret Wheatley, Edward deBono, Bill Grassie, Robert Muller, Hans Küng, Ewert Cousins, Alvin Toffler, Ken Wilber, Paul Davies, David Bohm, John Naisbitt, etc.

[3] Zie bijvoorbeeld op http://www.global-mindshift.org

[4] Bijvoorbeeld het bekende project “Welt Ethos” van Hans Küng. Zie ook de Declaration of a Global Ethic (1993) te vinden op het Web. Küng’s boek Global Responsibility; In Search of a New World Ethic, 1991 is ook op het web te vinden. Maar kijk ook naar de InterAction Council, of zoek Leonard Swidler op: For All Life; Toward a Universal Declaration of a Global Ethic, 1999

[5] Bijvoorbeeld de kwantumfysica, de systeemwetenschappen, de evolutiewetenschappen, de astrofysica, de complexiteitswetenschappen, de informatiewetenschappen.

[6] De Verlichting is de naam die gebruikt wordt om een politieke en filosofische beweging aan te duiden die de opvattingen over politiek, filosofie, wetenschap en religie binnen de westerse wereld grondig wijzigde. Het is niet mogelijk om het exacte begin en einde ervan aan te duiden, maar ruwweg duurde de Verlichting van 1650 tot de Franse Revolutie (eind 18e eeuw). Zie bijvoorbeeld http://nl.wikipedia.org/wiki/De_Verlichting