De bak

Het woord bak heeft vele betekenissen

Dit verhaal begint eigenlijk in de trein na afloop van de herdenking in Roermond van de gevallenen in het voormalig Nederlands Indie en ook al voormalig Nederlands Nieuw Guinea, met een uitnodiging om mee te komen zingen bij het Zeemanskoor "De Baksmaten". Een groep ex militairen van de Koninklijke Marine. "Baksmaten. Wat zijn dat?", vroeg mijn echtgenote. Dan leg je uit dat de marine sinds jaar en dag je indeelde in bakken. Een groep van ca 20 jongens met als leider, de baksmeester. Een korporaal of kwartiermeester die leiding geeft aan de bak. Hij delegeert een aantal taken aan de baksoudste, die niet perse de oudste van de bak behoefde te zijn. Dan gaan de gedachten terug naar de naaizolder, waar je voor het eerst ingedeeld werd in een bak. De naaizolder had niets erotisch. Je moest daar in al je kleding je marinenummer borduren met de kettingsteek. Mijn nummer werd 10182. Daar had je dan een week voor terwijl men je in de verdere tijd probeerde wegwijs te maken met de eerste militaire vorming. Dat ging baksgewijs. Het impliceerde leren lopen in een bak, met rotten van 3. Een rot was een rijtje van 3 naast elkaar lopende militairen. Je leerde marcheren. Voor telgangers, jongens die geen synchroniteit konden krijgen tussen hun benen en armen, wat een koddig gezicht is als ze proberen toch de linkervoet naar voren te bewegen en gelijktijdig de rechter arm. Altijd starten met je linker voet bij het "voorwaarts... mars". Als het rechtuit lopen lukte kwamen de manouvres als rechts uit de flank, schuins links, rechtsom keert, afdeling halt. Weer later kwam het geweer daarbij dat over, in den arm werd genomen, gepresenteerd of op de plaats danwel parade rust genomen, met 1 klik en vooral gelijktijdig, moest worden. Als het niet helemaal serieus genomen werd dan kreeg je geweer gymnastiek dat een aanzienlijk beroep deed op uithoudingsvermogen en spiertjes. Elke ochtend was er baksgewijs en traden de afzonderlijke bakken aan, op het exercitieveld met de baksmeesters ervoor of er naast. Dan werd rechts gericht (opgelijnd tot de 3 rotten keurig in een lijn stond en ging de baksmeester verslag doen bij de divisiechef of officier van de wacht of iedereen aanwezig was of meldde eventuele bijzonderheden. De officier van de wacht deed weer verslag aan de Eerste Officier en zo wist de hoogste leiding meteen wat de situatie was bij de manschappen en onderofficieren.

Tijdens de vakopleiding tot telegrafist werd de jongste van de bak aangewezen als baksoudste. Hij kweet zich wel redelijk eigenwijs en met wat grootheidswaanzin van zijn taak, waar we tijdens de militaire vorming nog steeds niet afgeleerd hadden om zelf te blijven denken. Het schonkige Beverwijkse jong kwam in aanvaring met ondergetekende over iets ridicuuls en er werd "dienst geweigerd". Een enorm vergrijp in militaire dienst waar de hierarchie de basis was van ongeveer alles. Het resultaat daarvan was uitstel bevordering tot de stand van telegrafist der tweede klasse. Uiteindelijk scheelt dat inkomsten en kan consequenties hebben voor verdere promotie. Een echte militair heeft men nooit van mij kunnen maken, want ik bleef zelf denken. Iets wat soms zeer goed uitpakt, maar op een andere keer verspeelde ik al mijn verdiende punten weer door naar eigen inzicht te handelen.

Naslag in Wikipedia leert dat  de bak afkomstig is uit de zeiltijd.

Origineel was het het hoofddek van een zeilschip voor de mast. Het verhoogde gedeelte wordt ook wel plecht genoemd.

In vroeger tijden was het een hoge constructie op de boeg, waar boogschutters vanuit konden schieten op vijandelijke schepen. Met de introductie van het kanon verviel deze noodzaak en werd de bak een stuk lager.  

Natuurlijk heet het voorschip ook bij moderne schepen waar het o.a. het  ankerspil staat de bak  en kennen we zeiljachten als bakdekkers. Maar bij mij roept bak herinneringen op aan de thuisreis uit Nieuw Guinea nadat dat Papoa Barat gedoopt was en leden van de verenigde naties de basis had overgenomen als tussenpaus tot Indonesie het land en de mensen in beheer nam. 

 


We voeren thuis met Hr. Ms. Evertsen, een zeer oud fregat dat lekvrij gehouden werd met beton en op de nominatie van sloop stond bij thuiskomst in Nederland. We hadden een groot aantal mariniers in overvoer, dat was goedkoper en deze geharde mannen moesten zelf maar zien hoe ze deze reis door kwamen v.w.b. slaapplek. Ze sliepen dus in allerlei hoeken en gaten en dat was in de tropen nog niet zo'n groot probleem, want velen zochten een oppie aan dek, onder het kanon bijvoorbeeld. Mocht het weer wat onstuimig worden, dan woeien veel bakskleedjes van dek en als er water over kwam moest weer een andere plek gevonden worden. Maar nadat Aden was gepasseerd en het Suezkanaal gedaan, werd de nachttemperatuur wat minder aantrekkelijk en zocht met toch maar een plekje op de bakstafels of baksbanken waaraan het scheepsvolk normaliter schafte. Zoals gezegd de Evertsen was een oud schip en hanteerde het bakkensysteem als het o.a. ging om eten en drinken. Zo had elke bak een bakskast waarin bestek, borden, boterblikken, chocolade korrels, enz. Het zeuntje, een aangewezen baksgast, zorgde voor het ophalen van de etenswaar en er werd baksgewijs gegeten, voorgeschaft of als ketelaar (achteraf) gegeten. 

Op de Middenlandse Zee kwam het schip in een zeer erge storm terecht en maakte het schip water. Zoveel, dat de mensen die op de baksbanken sliepen een hoger oppie moesten zoeken om hun ruwe dromen voort te zetten. De storm werd enorm en de bakskasten vielen om, de blikken boter en andere etenswaar dreven bij elk zeetje van stuurboord naar bakboord, danwel stuurloos van voor naar achter. De mensen die op de tafels sliepen stapten dan ook midden in de blikken boter als ze de slaap niet wensten voort te zetten. Ook in mijn radio station dreven de papieren en prullenbakken in het rond en zat de dienstdoende telegrafist hulpeloos op een tafel, waar we hem niet wilde hebben en hij toch maar aan het werk moest, juist in deze omstandigheden waren verbindingen wellicht van levensbelang en waren ook andere schepen in moeilijkheden. 

Uiteindelijk bedaarde de storm en kon begonnen worden aan schoonschip en ook dat geschiedde baksgewijs, waarbij aangetekend dat dit verhaal geen bak is maar historisch, echt gebeurd.