Twentse geveltekens

Twentse geveltekens

 

Over de Twentse geveltekens bestaan veel verhalen, er zijn boeken over geschreven en ook internet biedt allerhande informatie. Eenduidige informatie over oorsprong, geschiedenis en betekenis is echter niet gemakkelijk  te vinden.

Veel symbolen hebben meerdere betekenissen, soms wel logisch van elkaar afgeleid.

Uiteraard zijn veel voorchristelijke symbolen in latere jaren gekerstend.

Hier wordt een poging gedaan e.e.a. te duiden, maar…….als het anders is….. u mag zelf zeggen wat waar is en wat niet.

 

Er zijn vier basis typen: donderbezem, paardenkoppen, Rooms Katholieke en Protestantse (of seculiere) geveltekens.

 

Donderbezem

Boerderijen waren vroeger uiteraard gevoelig voor onweer en de bosbranden die daar het gevolg van waren.

Eén vonkje op een strooien dak en have en goed kon verloren raken.

Een strodak dat begroeid was met plantjes die het vocht goed vast hielden was beter bestand om vonken te weerstaan. De huislook of donderbaard werd hier veel voor gebruikt.

Op de punten van de nok kon je het, ter versiering, ook mooi in een puntje omhoog laten groeien. Later werd dit het gevelteken. De naam donderbezem is dan ook voor de hand liggend.

Soms wordt het gecombineerd met een zwaarder onderstuk in de vorm van een bijl of hamer: de hamer van Donar, de dondergod.

De latere, gekerstende betekenis werd “levensboom”.

 

Paardenkoppen

Twee Saksische broers, Hengist en Horsa hebben delen van Kent in Engeland veroverd.

Hun namen duidden op paarden. Hierin vind je de oorsprong van de paardenkoppen die aan de uiteinden van windveren zijn uitgesneden.

Deze tekens zijn, anders dan vele andere symbolen, voor zover mij bekend niet gekerstend.

De paardenkoppen symboliseren kracht, weerbaarheid en bescherming.

 

Rooms Katholieke geveltekens

Veel van de huidige geveltekens hebben nu Christelijke en vooral Rooms Katholieke betekenissen.

Veel symbolen hebben daarnaast echter ook nog een voorchristelijke betekenis.

De meest klassieke vorm is Geloof, Hoop en Liefde – kruis, anker en hart.

Een paar bekende symbolen zijn

-          Maria : twee halve manen met de bolle kant ruggelings naar elkaar

-          God of hostie: een ronde schijf, soms met een gat er in of soms in de vorm van een ring.

Ook in veel andere godsdiensten staat de schijf en de cirkel voor de godheid.

-          Kelk : de kelk met het bloed van Christus. Deze figuur staat ook voor de zandloper die de vergankelijkheid van de tijd weergeeft.

 

Protestantse of seculiere geveltekens

De geveltekens bij de protestante boeren bestonden vaak uit seculiere afbeeldingen, zoals een vaas, de Franse lelie en diverse fantasie figuren. Ook de aanduiding van het beroep van de bewoner komt regelmatig voor.

Over de Franse Lelie: Wellicht hebben Hugonoten dit symbool mee genomen. Het staat doorgaans voor reinheid en zuiverheid. Het is daarmee tevens een Maria symbool.

 

Andere symbolen

-          Het zonnewiel: het symboliseert de kringloop van het leven, ook daadwerkelijk als kalender gebruikt.

-          Korenaren, vaak aan de voet van een gevelteken: dit staat voor vruchtbaarheid en voorspoed

-          Maalkruis: een zeer oud teken dat gebruikt werd om de plaats in het woud aan te geven waar recht werd gesproken. Het maalkruis heeft echter daarnaast nog veel andere betekenissen, zoals onafhankelijkheid: de vrije boer bracht het aan op de stiepel om aan te geven dat hij vrij man was. Het is ook een teken om onheil af te wenden of gevaar aan te duiden. Nu nog wordt het Andreas kruis bij onbeveiligde spoorweg overgangen hiervoor gebruikt.

Een “X” gecombineerd met de letter “P” kom je weer tegen op protestantse geveltekens, mogelijk in de betekenis van Pax Christie.

 

Tenslotte

Sommige geveltekens zijn afgeleid van oude Germaanse runen, zoals het hierboven aangegeven maalkruis.

De sierlijke zwanenfiguren die in Friesland veel voorkomen zijn afgeleid van een rune die enigszins aan een “S” doet denken.

De betekenis ervan is minder sierlijk: “weerbaar”, het was een signaal voor ongewenste vreemdelingen.

 

Happy Brens