Dalış Tabloları

Giriş

Sportif dekompresyonsuz dalış tabloları dalış aktivitesinin olmazsa olmazıdır. Halk arasında vurgun olarak bilinen dekompresyon hastalığının ölçülebilir iki parametresini, yani süre ile derinliği temel alan tablolar, dalıcıya güvenli derinlik ve onlara ait sürelerini hesaplamayı amaçlar. Birçok firma ve kuruluşa ait dalış tablosu mevcuttur. Tabloların temel aldığı fizyolojik parametreler ve ölçüm teknikleri farklılaşmakla birlikte, aslında uygulamaları neredeyse aynıdır. Tablolar, muhakkak kullanma talimatlarına harfiyen uyularak kullanılmalıdır. Dalış planlandığı sürece güvenlidir ve dalış tabloları planlamanın olmazsa olmazlarıdır.

Dekompresyonsuz Dalış Tabloları

Dekompresyon hastalığı, dalış süresince vücutta biriken azotun, çıkışla birlikte vücudumuzda kabarcık hale gelmesi sonucu meydana gelir. Eğer dalıcı basınçlı havayı belirli süreden daha fazla solursa, vücudunda genleşerek kabarcık oluşturabilecek miktarlarda azot biriktirmiş olur. Dekompreyon hastalığının tek nedeni dalış derinliği ve süresi değildir, ancak bunlar sadece ölçülebilir olanlardır. İşte bu yüzden de dalış tabloları ölçülebilir iki parametre üzerinden dekompresyonlu ve dekompresyonsuz dalış süreleri hesaplar. Dalış tabloları plastik üzerine basılır ve sualtında rahatlıkla hesaplamaların, okumaların yapılmasına izin verir. Dalış profillerini de üzerinde taşıyan yazı tahtaları ve dalış tablolarının birlikte kullanılması, özellikle sualtında her hangi bir nedenle meydana gelen dip ve süre değişimlerinin hesaplayabilmeyi sağlayacaktır.

Dalış tablolarını profesyonel ve sportif olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Sportif dalış tabloları sadece güvenli limitlerin kullanılmasına izin verir; dekompresyonsuz dalış limitlerini belirler. Sportif dalış, gerçekleştirildiği sıklık ve hiperbarik oda yetersizliği ile dekompresyonlu olarak planlanamaz. Dekompresyon hastalığında birçok mekanizma tam olarak anlaşılabilmiş değildir. Dalıcılaların yaş, kilo ve diğer fizyolojik özelliklerinin de dekompresyon hastalığının oluşum mekanizmasında önemli rol oynadığı düşünülür.  Gün geçtikçe sportif dalış yaygınlaşmakta ve farklı yaş grupları ile farklı fizyolojik yapılı dalıcılar tarafından da gerçekleştirilir hale gelmektedir. işte tüm bu sebepleri yüzünden dalışın güvenli kılınabilmesi için dekompresyonsuz dalış limitlerin degerçekleştirilmesi gerekir. Dekompresyonlu dalışlar detaylı teorik bilgi gerektirir ve herhangi bir sorun oluştuğunda acil hiperbarik oda uygulaması şarttır. Ancak sportif dalışların yapıldığı her nokta bu işlemlerin yapılamayacağı da düşünülecek olursa, böyle dalışların planlanmaması gerektiği anlaşılacaktır. Sportif dalış, dekompresyonsuz dalış limitlerinin planlanarak dalınması demektir. Derinlik ve süre olarak sınırlanmıştır. Sportif dalışta bekleme yapmaksızın, sadece çıkış hızına uyarak yüzeye direkt çıkış yapılır. Ancak bu özelliklerine rağmen sportif dalışlarda güvenlik amacı ile 3-5 metrelerde 3-5 dakikalık güvenlik duraklamaları yapılır.

Tanımlamalar

Dalış tablolarının hesaplama yöntemleri ve yaklaşımları farklı olabilmekle birlikte, kullandıkları tanımlar aynıdır. Herhangi bir tabloyu kullanabilmek için öncelikli olarak bu tanımların anlamlarının iyi bilinmesi gerekir. Tanımlamaları sıralayacak olursak;

SPORTİF DALIŞ TABLOSU : Dekompresyonsuz dalış limitlerini hesaplayan tablolardır ve bizim gibi sportif dalıcıların bu tabloları kullanması gerekir. Dalışın önemli kurallarında biri de dekompresyonsuz dalış limitlerine uymaktır. Bunun için de sportif dalış tabloları kullanılmalıdır.

GÜVENLİK DURAĞI : Güvenlik amacıyla dalışın çıkış sürecinde belirli bir derinlikte geçirilen belirli süreyi ifa eder. Güvenlik durağı uygulaması aynı zamanda çıkışın kontrollü yapılmasına da yardımcı olur.

ÇIKIŞ HIZI : Her tablonun kendine ait bir çıkış hızı limiti vardır. Çıkış hızı uygulaması ile vücudumuzda biriken aşırı azotun ani basınç değişimi ile kabarcığa dönüşmesini engellemiş ve ayrıca soluduğumuz havanın genleşmeden akciğerlerden çıkmasını sağlamış oluruz. Çıkış hızı/dakika olarak ifade edilir.

DALIŞ HIZI : İniş süresince uyulması gereken iniş hızı/dakika değerini ifade eder.

ARDIL DALIŞ : Sportif dalış tablolarına bağlı olarak değişmekle birlikte, belirli bir süre içerisinde gerçekleştirilen ikinci ve onu takip eden dalışların tümünü birden ifade eder.

BASAMAKLI DALIŞ : Dalış süresince derinliğin giderek azaltılarak her basamakta belirli sürelerin geçirildiği dalış planını ifade eder.

YÜKSEK İRTİFA DALIŞI : 300 metreden daha yüksekte olan yükselti tatlı sularında yapılan dalışları ifade eder. Yüksek irtifada dış basınç azalır ve dekompresyonsuz dalış limitleri ile çıkış hızı değerleri değişir.

DEKOMRESYONSUZ DALIŞ : Dalıcının herhangi bir bekleme yapmaksızın, sadece çıkış hızına uyarak direkt olarak yüzeye dönebildiği dalış türünü ifade eder.

DEKOMRESYONSUZ DALIŞ LİMİTLERİ : Dalıcının bulunduğu derinlikte kalabileceği maksimum dekompresyon durağı gerektirmeyen dalış süresini ifade eder. 

DALIŞ SONU GRUBU HARFİ : Dalıcının yüzeye döndükten sonra sahip olduğu azotun hesaplanması ile oluşan, tablo tarafından tanımlanmış gruptur. Dalıcının grubu, fazladan sahip olduğu azot miktarına göre belirlenir ve bir sonraki dalış için hesaplamalarda bu grup harfi  kullanılır.

YÜZEY BEKLEME ZAMANI GRUP HARFİ : Yüzeyde beklenen süre boyunca vücuttan azot atımı devam eder. Dalıcı gerekleştireceği tekrar dalış için yüzey bekleme grubunu hesaplayarak yeni dalışı da buna göre planlamak zorundadır. Yüzeyde geçirilen zamandaki artışa bağlı olarak vücudumuzda biriken dalış sonrası fazla nitrojen de giderek azalacaktır.

PLANLANAN DİP (PD) : Teorik olarak hesaplanan maksimum derinliği ifade eder.

HAKİKİ DİP (HD) : Gerçekleştirilen maksimum derinliği ifade eder.

YÜZEY BEKLEME ZAMANI (YBZ) : Tekrarlı dalışların her birinin arasındaki yüzey bekleme süresini ifade eder.

TORTU NİTROJEN ZAMANI (TNZ) : Her dalıştan sonra belirli bir miktarda azot, olması gerektiğinden daha fazlasıyla vücudumuzda kalır ve bu miktar yüzeyde geçirdiğimiz süreyle orantılı olarak azalmaya başlar. İşte her dalıştan sonra vücudumuzda kalan bu miktardaki azota tortu nitrojen zamanı denir.

GERÇEK DİP ZAMANI (GDZ) : O dalış için aşağıda geçirilen süreyi ifade eder.

TOPLAM DİP ZAMANI (TDZ) : Bir önceki dalıştan kalan tortu nitrojen ile, bulunduğumuz dalışın hakiki dip zamanı toplanarak elde edilen süreyi ifade eder.

EŞDEĞER DİP ZAMANI (EDZ) : Yükselti dalışlarının hesaplamalarında elde edilen yeni derinlikteki süreyi ifade eder.

Tabloların Kullanımı

Çok farklı hesaplama tekniklerine sahip onlarca dalış tablosunun birden kullanım tekniğini anlatabilmek mümkün değildir. Ancak bu değişikliklerine rağmen dalış tablolarının tamamında uyulması gereken bir takım kurallar vardır.

GENEL KURAL ve UYGULAMALAR : Dalış planlaması yapılırken dekomopresyonsuz dalış limitlerine uyulmalıdır. Eğer planlanan derinlik ve sürelerin tam karşılığı bulunamıyorsa, bu değerlerin birer üst değeri için dalış tablosundan planlama yapılır; böylelikle dalış planlamasını güvenliği ve doğruluğu sağlanmış olur. Dalış planında uyulması gereken ve tablolarda bulunamayan birçok ölçülemez parametrede dekompresyon hastalığı mekanizmasında rol oynar ve bu yüzden de hiçbir dalış tablosu uygulattığı dalış planlarına bağlı olarak dekompresyon hastalığının oluşmayacağı garantisini vermez. Tekrarlı dalış planlarında, dalışlar derinden sığa doğru planlamalıdır. Yani ilk dalış en derin, son dalışın da en sığ olacak şekilde planlanması gerekir. Dalışlarda iniş ve çıkış hızlarına uyulması gerekir. Tekrarlı dalışlarda tortu nitrojen zamanı ile ilgili hesaplamalara dikkat etmek gerekir. Dalış planlaması derinden sığa olacak şekilde yapılmalıdır. İnilen ilk derinliğin maksimum olması istenir. Böylelikle giderek sığa doğru giden dalıcı güvenli şekilde nitrojen atımı yapacaktır. Hiç bir zaman dalış profili derin, sığ ve derin olarak planlanmamalıdır. İnilen maksimum derinlik, aynı zamanda tabloda hesaplamasında alınacak derinlik değerini belirtir. Hesaplamada yer alan dalış süresi ise, dalışın başladığı andan güvenlik durağına gelinene kadar geçen süreyi belirtir.  

DALIŞ SONRASI UÇUŞ : Dalışlardan sonra azda olsa vücudumuzda normalden daha yüksek miktarda nitrojen kalır. Bu miktarı ancak yüzeyde geçirilecek belirli bir sürede atabiliriz. Bu süre için de kullanılacak dalış tablosuna bakılması gerekir. Uçuş belirli bir yükseklikte yapılır, ticari uçuşlarda kabin basın 0,75 gibi bir değer sabitlenir. Her ne kadar bu değerdeki basınç vücutta kalan nitrojenin daha da genleşip hastalık oluşturmasına yeterli olmayabilirse de, kabin basıncının düşmeyeceğini garanti etmek mümkün değildir. İşte bütün bu sebeplerden dolayı dalış sonrası uçuş için belirli bir süre daha deniz seviyesinde beklenmelidir. Bu süre de dalışta kullandığınız dalış tablosunda yer almaktadır.  Yüksekliğe çıkmanın tek yolunun uçmak olmayacağı düşünülecek olursa, dalış sonrasında dağ yürüyüşleri, dağ çıkılan kara yolculukları ve yamaç paraşütü gibi aktivitelerin de değerlendirilmeye alınması gerekir. 

DALIŞ ÖNCESİ ve SONRASI İLAÇ KULLANIMI : Dekompresyon mekanizması tam olarak çözülebilmiş değildir. Fizyolojik birçok mekanizmanın da dekompresyon hastalığının oluşumunda rol oynadığı düşünülür. İşte bu yüzden dalış öncesi ve sonrasında ilaç kullanımı, kullanılacak ilacın yaratacağı etkiye bağlı olarak belirli riskler taşıyabilir.

DALIŞ ÖNCESİ ve SONRASI  TÜKETİMİ : Dekompresyon hastalığının gerçekleşme riskinin vücutta azalan sıvı miktarı ile birlikte arttığı görülmüştür. Bu yüzden de dalış öncesi ve sonrasında sıvı tüketimine dikkat edilmesi gerekir. Örneğin dalış öncesi alkol almak, bol çay ve kahve tüketmek vücuttan sıvı atımını tetikler. Bu yüzden dalış öncesinde bol su tüketmek ve gazsız, alkolsüz ve kafeinsiz sıvıları tercih etmek gerekir. Aynı şekilde dalış sonrasında da sıvı tüketimine dikkat edilmesi gerekecektir. 

DALIŞ ÖNCESİ ve SONRASI AKTİVİTELER : Dalış öncesi ve sonrasında yoğun spor, hem vücuttan sıvı atımını hem de metabolik faaliyeti arttırıcı etkiye sebep olur. Dalış öncesi sporla vücuttaki kan dolaşımı yükseltildiğinde, sualtına inince daha yüksek miktarda nitrojen yüklenebilmek mümkün hale gelir. Dalış sonrası aktivite ise vücuttaki çözünmüş nitrojenin aktif hale gelmesine sebep olabilir.


Ata Burak Çakaloz

Alt sayfalar (3): Dr.Max Hahn NAUI PADİ
Comments