"Түрки Тиллар Дивани"


 


 

 

 

 


 Атақлиқ уйғур алими Мәһмут Қәшқәрий вә униң өлмәс әсири “Түрки Тиллар Дивани” 

Җуңхуа милләтлири өзиниң узақ тарихи җәрийанида кишилик җәмийәтниң һәрқайси дәвирлиридә, толуқ - түмән мәдди вә мәнви байлиқларни йаритип, парлақ мәдәнийәт ғәзнисини вуҗутқа кәлтүрди: җүмлидин илим – пән, һүнәр – сәнъәт саһасида йаратқан әҗайип кәшпиятлири билән җаһан мәдәнийитиниң йүксишидә чоң рол ойниди.

Җуңхуа милләтлиридин бири болған әмгәкчан вә ижатчан уйғур хәлқиму Вәтинимизниң рәңга – роң вә әвләк мәдәнийәт ғәзинисини йаритишта һәм Асийә мәдәнийитини илгири сүрүштә тарихта өзигә мунасип төһпарни қошти. Шундақ өчмәс төһпиләрдин бири атақлиқ уйғур алими Мәһмут Қәшқәриниң өлмәс әсири “Түрки тиллар дивани”.

Бу әсәр 10-12 әсирләрдә өткән Қараханларниң гүлләнгән иқтисади вә йүксән мәдини һайатиниң мәһсүлидур.

11-әсирдә мәмликитимизниң ғәрби – шималида Дунхуандин Қучағичә болған районда Қуча (Турпан)ни пәйтәхт қилған Идикут ханлиғи: Қучадин таки Жайхун (Аму-дәрийаси)ниң оттура еқимиғичә болған оттура Асийә зиминида Қәшқәр вә Баласагунни қош пәйтәхт қилған Қараханлар ханақи Мәһсүд еди. Идиқут ханақи билән Қараханлар ханақи қара Баласағунни мәркәз қилған уйғур хақанини 839 – йили йимирилгәндин кейин, уйғурларни асас қилип вуҗутқа кәлгән ханлиқлар еди.

Идиқут ханлиғиниң сасасини 8 - әсир оттурисида уйғур ханзадилиридин Йорон Текин қурған. Бу ханлиқ “Қочу”ни мәркәз қилғанлиғи вә бу йәрдә хели бурундинла уйғурлар көп болғанлиғи үчүн, хәнзучә мәнбаларда “Қуча уйғурлири”дәп аталди.

Идиқут хәлқи тәвәсидә жәнуби түрк вә шималий түрк, Чоң Җиңийун вә кичик Җиңийун, Йағма, Қарлуқ, Қирғиз, Мүмсәнгүт, Йүрүз, дәп атилидиған қәбилиләрму бар еди.

Идиқут ханлиғиниң Бәшбалиқ, Қуча, мәркәзий шәһәрлиридин башқа, Җанбалиқ Йаңи Балиқ, Сүлми, Ивирғул (Қомул) қатарлиқ чоң шәһәрлириму бар еди.


840 – йилда уйғурларниң ташқи тоққуз қәбилилиридин болған Йағмилар вә Қарлуқлар ели, Йәттә-су вә Чу районлирида йәни илгирки уйғур қағанлиғиниң ғәрбий зиминидә, Баласағунни мәркәз қилған бир һакимийәт қурди.

 

давами йезиливатиду....

 


ишлар алдираш болған сәвәвидин зади вақтимни йәткүзәлмәйла қадим...

(c)  http://aptapi.googlepages.com/Divan        Аптап торидин     көчириватимән