De doodstraf is naar de huidige (binnen de Europese rechtspraak gebruikte) definitie een uitvoering van de naar de maatstaven van de hedendaagse beschaafde maatschappij zwaarst mogelijke, door een rechter opgelegde straf, inhoudende het ter dood brengen van de daartoe veroordeelde, waarbij de voltrekking is vastgelegd en onder controle wordt gehouden. Hierin onderscheidt het zich van het buitengerechtelijk lynchen.
Een ter dood veroordeelde wordt doorgaans niet onmiddellijk ter dood gebracht, doch veelal voorgaand aan de executie (voltrekking van de straf) gevangen gehouden, eventueel in verband met het instellen van een rechtsmiddel (hoger beroep of een verzoek om gratie), teneinde de voltrekking af te wenden. Op de dag van de executie wordt de veroordeelde overgebracht naar de plaats waar het vonnis wordt uitgevoerd. Vervolgens vindt de executie plaats volgens een vastgesteld protocol door een van overheidswege bevoegd persoon (de beul) of personen.
Onder deze definitie valt dus niet het doden uit noodweer of het doden om direct gevaar af te weren, bijvoorbeeld als iemand uit zelfverdediging door de politie (of een burger) wordt doodgeschoten. Deze daden gelden in de meeste landen als (onder bepaalde omstandigheden) geoorloofd, ook in landen waar de doodstraf niet wordt uitgevoerd. Hetzelfde geldt voor het doden van militairen tijdens oorlogshandelingen op een wijze die volgens het internationaal (oorlogs)recht niet-verboden is.[1] Buitengerechtelijke executies zoals lynchpartijen gelden in rechtsstaten als moord.
De doodstraf werd en wordt soms door machthebbers opgelegd om tegenstanders en concurrenten uit de weg te ruimen onder het mom van 'verraders' en 'staatsgevaarlijke elementen'. Dit gebeurt voornamelijk in dictaturen. Meestal gaat het om buitengerechtelijke straffen, dat wil zeggen dat er geen rechtszaak aan te pas is gekomen en de voltrekking van de doodstraf dus illegaal is. In veel dictaturen worden er vaak nog wel schijnprocessen gehouden, oneerlijke processen waarbij de uitkomst al van tevoren vaststaat. Een praktijk die in veel Latijns-Amerikaanse dictaturen voorkwam was het laten 'verdwijnen' van dissidente figuren. Worden personen zonder proces ter dood gebracht, dan spreekt men van standrechtelijke executie.
Sommigen zien in de doodstraf ook een eenvoudige manier om de maatschappij te zuiveren van naar hun inzicht ongewenste personen. Hierbij worden de kosten van een gevangenisstraf (en de kans op ontsnapping uit de gevangenis) als argumenten gebruikt.
