Tự truyện và tiểu thuyết

                  trong gia đình bé mọn


Về Dạ Ngân 

My Photo Gallery

TRUYỆN NGẮN  TIỂU THUYẾT  BÀI BÁO   HỒ SƠ BÁO CHÍ
 

Tự truyện và tiểu thuyết

                  trong gia đình bé mọn

Lê Tú Anh

Có người viết tiểu thuyết như tự truyện.   Có người viết tự truyện như tiểu thuyết.   Với Gia đình bé mọn[1], Dạ Ngân đã bắt đầu như thế nào: Tự truyện hay tiểu thuyết?Vấn đề thực sự khó xác định.    Bởi tự truyện và tiểu thuyết là hai thể tự sự có nhiều điểm gần gũi.    Vậy nên, có cần thiết phải chỉ ra đâu là tiểu thuyết và đâu là tự truyện trong tác phẩm của Dạ Ngân hay không?

            Khoan hãy nói đến mối quan hệ đời thực với nhà văn, đến những hiểu biết về tiểu sử của Dạ Ngân, hãy xem Gia đình bé mọn là một tác phẩm văn học, là con đẻ tinh thần của một nhà văn, trước hết phải khẳng định nó là một cuốn tiểu thuyết, bởi nó mang những đặc điểm quan trọng của thể loại này.  

1.   Khác với tác phẩm thuộc thể loại anh hùng ca nhìn cuộc sống từ góc độ lịch sử dân tộc, tác phẩm tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư.    Gia đình bé mọn với độ dài 290 trang, không đề cập trực diện đến các vấn đề lịch sử như chiến tranh hay hậu chiến.    Cốt truyện được xây dựng trên cơ sở những biến cố trong cuộc đời của nhân vật chính: Tiệp.    Tiệp là một nữ văn sĩ miền Nam say mê nghề nghiệp, có nhan sắc, giàu cá tính, nội tâm sâu sắc, khát khao một cuộc sống gia đình có tình yêu và sự hiểu biết, tôn trọng lẫn nhau giữa vợchồng.   Nhưng do hoàn cảnh chiến tranh xô đẩy, cuộc hôn nhân không tình yêu với người chồng có “trữ lượng nhân tính ít ỏi” khiến cho nàng nhiều khi cảm thấy ngột ngạt, không chịu đựng nổi.   Sự xuất hiện của một “anh nhà báo cỡ bự” từ  thành phố lớn, giống như một chú công giữa thị trấn tỉnh lẻ khiến Tiệp rơi vào một tình yêu đơn phương mà dịu ngọt.   Nhưng sau những cuộc tình chớp nhoáng, đầy tinh thần dâng hiến của Tiệp, chú công bỏ về thành phố để lại cho Tiệp bao điều tiếng và cuộc hôn nhân đứng trước bờ vực tan vỡ.   Phải đến khi Đínhmột nha văn gốc Hà Tĩnh hiện đang sống và viết tại Hà Nộicó mặt trong đời nàng thì mọi phương diện của Con Người Tiệp mới được đánh thức.   Nhưng tình yêu của họ gặp phải quá nhiều lực cản.   Nếu không có một duyên số như trời định và niềm khát khao mãnh liệt được sống với người mình yêu thương họ sẽ không tới được hôn nhân muộn màng sau hơn mười năm kẻ Nam người Bắc.  

Một gia đình bé mọn đúng cả nghĩa đen và nghĩa bóng.   Nhưng để có được chút hạnh phúc mà trong cái nhân sinh quan thường tình có thể là rất nhỏ mọn ấy, họ đã vượt qua biết bao nhọc nhằn: dư luận và buộc ràng, chiến tranh và khuất phục, dằn vặt và mơ ước, hạnh phúc và hy sinh… Nhưng dù sao đó cũng là sự lựa chọn chân chính và quyết liệt của họ.   Tôi nghĩ “Nếu phải đi trở lại/Họ vẫn chọn con đường này”.  

Đúng như cái tên gọi của nó, tiểu thuyết chủ yếu đề cặp đến chuyện gia đình, chuyện đời tư.   Nhưng ý nghĩa của nó thì dường như đã vượt ra khỏi phạm vi của những chuyện riêng tư ấy.   Sâu sắc và khái quát hơn:nó là bài học về nhân sinh, về lẽ sống.  

2.   Trong các thể loại như truyện thơ, trường ca, anh hùng ca đầy chất trữ tình và cảm hứng ngợi ca; thì tiểu thuyết “hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời bao gồm cái cao cả lẫn cái tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ”.   Tình yêu trước hôn nhân kéo dài hơn mười năm Đính và Tiệp gắn liền với nhưng năm tháng cam go nhất của thời bao cấp.   Dạ Ngân với bút pháp hiện thực nghiêm nhặt và một nhịp điệu trần thuật nhanh, đã đưa vào tác phẩm một lượng thông tin khá đồ sộ qua nhiều sự kiện, chi tiết.   Trên một nền không gian nghệ thuật khá rộng, người đọc có thể hình dung ra bối cảnh xã hội của nước ta thời bao cấp.   Đói nghèo và lạc hậu:mọi xe đạp phải đeo biển kiểm soát, cửa hàng ăn phải đục lỗ vào thìa ăn để tránh mất cắp, để nước công cộng lềnh bềnh cục phân trẻ nhỏ, công  chức đến cơ quan mang theo mùi chuồng heo trên quần áo, mỗi sản phụ đến bệnh viện nạo hút thai phải nộp một chai nước tiểu loại 750 đầy(không phải để thử  mà để người ta lấy nước tiểu bán cho dân trồng rau còn chai thì bán lại cho bọn sản xuất rượu bia lậu), .   .   .   Khỏi phải nói con người thời ấy phải chịu đựng và vượt lên như thế nào.   Nhưng đó chỉ mới là những khó khăn do hoàn cảnh khách quan, còn những “sản phẩm” do con người tạo ra mới thật sự đáng sợ.   Hách dịch và vô cảm như mụ bưu vụ hay nhân viên bán vé bến xe tưởng đã quá đủ để đày đoạ con người.   Nhưng khi Đính lần đầu vào miền Nam với “tóc dài quần loe” liền bị “đội quân văn hoá” “áp vô gốc cây dùng kéo sởn một nhát nhanh như AQ bị người ta cách mạng đuôi sam đi”thì anh không còn biết đây là trần gian hay địa ngục nữa”.    Chia sẻ với Tiệp và: “cả hai bất ngờ nhìn vào mắt nhau, ở đó có những tiếng nói chung về sự đau khổ, nỗi thất vọng và cả nỗi ngờ vực bên trong mỗi con người”.  

Trong một bối cảnh như thế, số phận của cái đẹp, của tình yêu thật quá đỗi mong manh.   Đây là hình ảnh của Đính lần thứ ba Tiệp gặp, giữa thủ đô Hà Nội: “vẫn bộ quần áo chết tiệt hồi năm kia rồi năm ngoái duy màu kem của chiếc áo đã thật sự biến thành màu cháo lòng có đệm thêm một lỗ thủng bằng trái chanh dưới ngực, chiếc quần phăng sẫm rách cả hai bên gối để lộ hai mảng da đều nhau như Đính cố tình chơi trò quy luật cân xứng”.   Rồi cái đêm gọi là “tân hôn” của họ, những tưởng sẽ đi đến tận cùng hạnh phúc sau bao tháng ngày “nhớ điên đầu” và khát khao bỏng rát, nhưng không thể: “Những cố gắng đền bù của anh với hoàn cảnh không đánh thức nàng tận cùng như nàng nghĩ.   Tại sao lại cứ hình ảnh cục phân vàng vàng trong bể nước, tại sao lại hình thù của tấm riđô và những tấm cót ép chung quanh, tại sao lại vẫn bị chi phối bởi người đàn ông chủ nhà đang nín thở trên giường và đứa bé tim tím vì mồ côi mẹ và thiếu đói?”

3.   Nếu chỉ là một sức chịu đựng thông thường quả thật khó có thể vượt qua.   Sức mạnh của Tiệp là sức mạnh của người phụ nữ được thừa hưởng những phẩm chất của dòng họ, gia đình, được tôi luyện qua khốc liệt của chiến tranh và trên hết là niềm khát khao mãnh liệt được sống như một con người chân chính.   Tiệp thuộc loại nhân vật “không tương hợp với số phận và vị thế của nó”, “cao lớn hơn số phận mình” (M.   BaKhtin), không phải chỉ vì Tiệp đã biết chịu đựng và vượt qua những cay cực ấy để mưu cầu một hạnh phúc, một tình yêu đích thực.  

Kết thúc chiến tranh mà người ta ngỡ ngàng như chiêm bao, như không phải sự thật.   Những tưởng “thế là một yên ổn, trọn vẹn”, nhưng ngay lập tức Tiệp phải đương đầu với một cuộc chiến tranh mới còn “tàn khốc hơn cuộc sống chiến đã lấy đi tuổi thanh xuân của nàng”.   Cuộc chiến chống lại cái xấu xa, bỉ ổi mà”đại biểu xuất sắc” trước hết là chồng nàng: Tuyên.   Người chồng mà nàng không sao hiểu lần nào đưa vợ đi làm kế hoạch cũng chỉ dừng xe ở cổng bệnh viện rồi ngay lập tức đến cơ quan mặc cho vợ “một mình chiến đấu với mọi công đoạn”.    Cả hai lần Tiệp sinh con Tuyên đều không có mặt chỉ vì đang trong giờ công sở.   Với v đã vậy, với con Tuyên càng vô tâm và dửng dưng không kém: “Chồng nàng ít khi giỡn với con, chưa bao giờ anh tung Vĩnh Chuyên lên hay để nó ngồi trên vai như những người đàn ông sung sướng với con trai, trong khi đó anh rất săm sắn với lũ heo vì nó đem lại niềm hạnh phúc thực tế”. Quan trọng hơn đối với anh ta là cái chức phó phòng tuyên truyền của ban và một tương lai mơ ưc là trưởng phòng rồi lên nữa, lên mãi.  

Với người chồng “thuộc nhóm máu cá” ấy, cuộc sống của Tiệp dù có vá víu đến thế nào cũng không tránh khỏi những lỗ thủng cứ ngày một rộng mãi.   Trái tim khao khát tình yêu và tự do của Tiệp cứ lên tiếng đòi giải phóng.   Và thế là: “Nàng đã dấn lên, nàng đâu có chờ con vào đại học, nàng đã ra khỏi cái nhà ấy vì cuộc sống lâu dài của mình với cái rơmoóc các con, lúc đó nàng đâu có thấy Đính, thậm chí anh đã muốn hẹn nàng ở kiếp sau, Đính xa vời, mất hút, nhưng nàng vẫn cứ bước đi vì chính mình, phía trước”.  

Chối bỏ cuộc hôn nhân ấy, Tiệp chẳng những từ chối luôn cả những quy hoạch, dự nguồn của tổ chức với mình, nàng còn phải chịu đựng bao nhiêu sự gièm pha của xã hội, thậm chí cả “roi vọt”  của giới chức trong tỉnh.   Nhưng tất cả những điều ấy, Tiệp không phải bận tâm nhiều.   Khác với người chồng ti tiện, vị kỷ và tụi “ông quan bà kiếc” có tư cách lem luốc, nàng tin ở nhân phẩm và sự lựa chọn của mình.  

Khó khăn hơn đối với Tiệp là những trì kéo của gia tộc.   Tiệp là ngôi sao của dòng họ.   Cuộc hôn nhân của Tiệp không được phép chỉ sống một mình.   Bởi vì: “Vòng vây của nàng là những bà goá, cô goá, má goá, chị goá, cô út cũng goá, bốn bức tường gương mà nếu nàng soi vào thì nàng phải ngay lập tức quên tuổi trẻ và và khát vọng của mình đi để nhớ rằng không thể so sánh nổi bất hạnh nào với nỗi bất hạnh của những người goá bụa”.   vậy, nàng vẫn quyết tâm đi con đường mình chọn bởi khác những người phụ nữ goá bụa trong gia đình, Tiệp là một nhà văn mà trái tim lúc nào cũng cần dào dạt để sống và để viết.  

Nhưng còn những đứa con, tình mẫu tử của Tiệp thì tính sao đây.   Tiệp biết chắc đến được với Đính phải bỏ lại những đứa con của mình.   Quá nhiều giằng xé diễn ra trong nội tâm của người thiếu phụ đa cảm và đa đoan ấy.   Qua những diễn tả nội tâm phức tạp của Tiệp, Dạ Ngân đã bộc lộ được sở trường của mình.   Những mâu thuẫn trong nội tâm nữ nhân vật này vừa thuận với quy luật tâm lý chung của con người, vừa mang dấu ấn riêng của một cây bút nữ Nam Bộ “giàu tình cảm và suy tư trăn trở về cuộc sống”.  

“Khi còn trong cổng rào với Thu Thi và Vĩnh Chuyên thì sự day dứt tranh đấu với nỗi thương yêu thèm nhớ Đính, nhưng khi tàu đưa nàng xa dần, xa mãi thì những ý nghĩ về các con chiếm lĩnh toàn bộ mọi thứ có tên là sự sống trong nàng”.  

Một sự lựa chọn quả là nghiệt ngã.   Bởi vậy, kết quả của sự lựa chọn ấy là “nàng có công việc của tư chất, có người đàn ông của số phận, còn hy vọng thì nàng hy vọng gì, hy vọng rồi các con sẽ tha th ứ cho nàng ư?”. Mãi mãi, nàng sẽ sống trong niêm day dứt, dằn vặt của một người mẹ “đang bỏ vãi các con ở xa mình hàng nghìn cây số để đi lấy chồng”.  

Vậy thì, nếu an bài với số phận mình, Tiệp sẽ không khổ đau như vậy?Hay là phải chăng cuộc đời Tiệp sẽ kết thúc theo chiều hướng bi đát hơn:hoặc adua theo thời, hoặc là cầm tù trái tim và nhân cách.   Cả hai điều khiến cho nhân vật “suy thoái về đạo đức, tinh thần”.   Đó là kiểu nhân vật trong những tiểu thuyết cổ điển.   Những nếm trải, đau khổdằn vặt t của cuộc đời đã tạo nên một cô Tiệp “đã trưởng thành do đời dạy bảo”.   Và do vậy, tiểu thuyết này không thể khép lại mà buộc phải mở ra, để nghỏ.   Kiểu kết cấu cốt truyện như vậy phù hợp với quan niệm tiểu thuyết hiện đại.  

Gia đình bé mọn rõ ràng là một cuốn tiểu thuyết.   Nhưng không thể phủ nhận toàn bộ cuốn sách cứ toát lên hình bóng cuộc đời của Dạ Ngân.   Vậy thì sao không lại không thể nói rằng nó là một cuốn tự truyện?

Đến với thể tự truyện, Dạ Ngân không nhằm để phô trương thân thế và sự nghiệp của mình.   Bút pháp hiện thực nghiêm nhặt không chỉ giúp nhà văn soi rọi những góc khuất tối của bức tranh xã hội, của những nhân vật tạm gọi là phản diện.   Ngay cả Đính và Tiệp cũng không nằm ngoài “quy định” nghệ thuật ấy của nhà văn.   Bởi vậy họ cũng không hẳn là những nhân vật chính diện.   Vậy thì qua những nhân vật của mình, Dạ Ngân muốn gửi gắm gì?

Có lẽ trước hết là sám hối, một lời sám hối thành thực và khẩn thiết của người mẹ với các con.   Sau khi thu xếp cho các con, ra tới Hà Nội, trở thành người vợ chính danh của Đính như hơn mười năm qua nàng mơ ước, Tiệp thấy rõ mình: “nàng đổ xuống một cách thê thảm, quằn quại, như một cái cây trong cơn bão, nàng muốn được gào khóc, được đào bới, nàng muốn vạch đất xé trời để được nhìn thấy các con, giá có thể mà chạy bộ mà trở về được, giá có thể được nhìn thấy chúng nó một lần nữa, lúc nầy” .   Việc không thể thực hiện được trong thực tế trở thành một nung nấu về mặt tinh thần.  

Mặt  khác, tự truyện được viết khi tác giả đã trưởng thành và là một cách để được sống lại cuộc đời mình từ đầu.   Đối với một nữ nhà văn có tuổi như Dạ Ngân, điều đó chẳng phải là rất cần thiết sao?

Giống như khi người ta có những xúc động mạnh mẽ, những suy tư thầm kín không tiện nói ra thì viết nhật ký, một cuộc đời đa truân với những cuộc gặp gỡ và ly biệt như thế thật đáng đểviết ra.   Và trong trường hợp này tự truyện dưới dạng tiểu thuyết là sự tìm kiếm thành công về mặt thể loại.   Như thế đây là một tác phẩm mang tính phức thể.   Còn nếu gọi đó là một cuốn tự truyện thì cũng không hề làm giảm đi giá trị của nó.  

   Thanh Hoá, tháng 3 năm 2006.  

( Báo Văn Nghệ số 15 , ngày 15/4/2006 )