Hoài Nam:"Bốn lời bình về Gia đình bé mọn

(Tiền Phong Chủ Nhật)
 

            Bốn lời bình

          cho tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân

                              

 Hoài Nam

Lời bình 1

Trong quá trình đọc cuốn tiểu thuyết Gia đình bé mọn của nhà văn Dạ Ngân, phải thú thực rằng, ở từng chương, từng trang, từng chi tiết của cuốn sách, tôi đều không cưỡng lại ý muốn quy chiếu “hiện thực tác phẩm” vào “hiện thực đời sống”. ấy cũng bởi, giống như bất kỳ ai đó có quan hệ mật thiết với tác giả, tôi không thể không nhận thấy một cách lồ lộ bóng dáng của bà, của cuộc đời bà và những người thân trong đó. Đặc biệt là mối tình dai dẳng và sóng gió mà dường như định mệnh đã buộc vào (hay ban phát) cho cuộc đời nhân vật trung tâm của tác phẩm là Tiệp, thì quả thực, đó là bản dập từ chính thực tế của cuộc đời tác giả, từ chính mối tình 11 năm ra Bắc vào Nam với đầy những nồng nàn và khổ ải của bà và chồng - một nhà văn có tiếng. Tất nhiên, lấy bản thân mình làm ‘vật liệu” để xây dựng tác phẩm, điều đó không xa lạ đối với lịch sử văn chương. Nhưng bảo rằng Gia đình bé mọn là một tự truyện thì e rằng hơi vội vã. Cuộc đời dù có phong phú gấp bao nhiêu lần sức tưởng tượng của con người đi chăng nữa, thì cũng không thể đủ để nhà văn có được tiểu thuyết bằng việc cứ “tự nhiên” chép nó ra trang giấy. Giống như là những miếng mạt sắt bị dính vào sức hút của cực nam châm, phần đời thực và phần hư cấu phải được nhập vào một ý đồ sáng tạo nhất định, để từ đó, qua tác phẩm tiều thuyết, nhà văn có thể nói được nhiều hơn những gì mà cuộc đời thực có thể  lên tiếng. Và, bỏ qua cái ý muốn đối chiếu “hiện thực tác phẩm” với “hiện thực đời sống”, bỏ qua sự liên hệ giữa “con người nhân vật trung tâm” và “con người tác giả”, tôi đã đọc Gia đình bé mọn của nhà văn Dạ Ngân như đọc một tác phẩm tiếu thuyết.

 

Lời bình 2

Như tên gọi của tác phẩm, Gia đình bé mọn trước hết là cuốn tiểu thuyết kể chuyện gia đình. Đúng hơn là kể chuyện những gia đình của nhân vật trung tâm - nữ nhà văn Mỹ Tiệp. Gia đình 1: đây là gia đình mà Tiệp đã sinh ra và lớn lên, từ đó, gia đình của những người đàn bà goá chồng hoặc không chồng, cái gia đình luôn phải gồng mình lên để gánh chịu bất hạnh và cả sự kiêu hãnh của một mái nhà thiếu hơi ấm đàn ông mà vẫn xem văn hoá truyền thống là nền tảng. Gia đình 2: “gia đình hạt nhân”, gia đình mà Tiệp và người chồng tên Tuyên là những vật liệu xây dựng tỏ ra đã chẳng có chút kết dính nào ở những phẩm chất nhân tính cơ bản, và vì thế, tan vỡ là kết cục tất yếu của nó. Gia đình 3: “tập hai” trong “lịch sử đời sống vợ chồng” của Tiệp. Cùng với Tiệp làm nên gia đình nàng là “gã” nhà văn lãng tử cí tên Viết Đính, người đã cũng Tiệp đi qua cái “đích lịch trình khổ nạn” là 11 năm yêu đương trong cảnh người Bắc kẻ Nam, trong cái đói rách đáng rùng mình của một thời, trong cả những điều tiếng tàn nhẫn của dư luận xã hội. Con đường đời của Tiệp là đi tà gia đình 1 đến gia đình 3, con đường ấy đằng đẵng “hết ngày dài lại đêm thâu”, chông chênh, nghẹt thở. Để có được gia đình 3, gia đình lý tưởng của mình, Tiệp đã phải chịu nhiều trả giá: trước hết là sự từ bỏ - có giấy trắng mực đen - từ những người đàn bà goá ở gia đình 1; tiếp đến là sự lên án, truy kích và xa lánh của bộ phận xã hội khư khư thứ luân lý cổ hủ; và sau cùng, nặng nề hơn hết là sự dằn vặt tự bản thân Tiệp - khi mà nàng luôn phải cân nhắc giữa tình mẫu tử ( với hai đứa con của gia đình 2) và tình yêu đôi lứa ( với Đính, người đàn ông của số phận nàng). Vượt lên trên tất cả những cái đó, tác giả cho thấy một mẩu hình phụ nữ chủ động lèo lái con thuyền cuộc đời mình, một kiểu phụ nữ kiên nhẫn tới mức “lì lợm” để sống thật và sống đẹp với chính nhu cầu tinh thần của mình. Và ở phương diện nầy, phải chăng Gia đình bé mọn chính là thiên tiểu thuyết tiếp tục cái mạch mà tiểu thuyết cổ điển từng hứng thú: khẳng định cá nhân, ca ngợi những con người dám đương dầu với tất cả để bảo vệ quyền sống và bảo vệ phẩm giá của mình?

 

Lời bình 3

Tuy vậy còn có thể đọc Gia đình bé mọn như một cuốn tiểu thuyết có đề tài rộng hơn đề tài gia đình - như nhận định của GS Hoàng Ngọc Hiến. Vậy nó là đề tài nào? Theo tôi là như sau: thân phận con người dưới sức ép chiến tranh. Hãy đọc lại: cảnh goá bụa của những người đàn bà trong Gia đình 1 của Tiệp là sản phẩm của chiến tranh; cuộc hôn nhân để từ đó có Gia đình 2 mà Tiệp phải mất bao thời gian và nghị lực để rủ bỏ cũng là do “môi giứo” của chiến tranh (Tuyên đã chiếm đoạt nàng trong cái hỗn mang mù mịt và con người thì như mụ mi đi vì ”cái chết và sự sống được tính bằng ngày và bằng giờ). Và rồi, khi đất nước bước vào thời hậu chiến, thì những con người có quyền sinh quyền sát ở trong tay, những con người mà năng lực và nhân cách hoàn toàn không tương xứng với địa vị mà họ đang nắm giữ, tóm lại là những con người làm khổ Tiệp (như Tuyên - chồng nàng, như Hai Khâm - trưởng ban Tuyên huấn tỉnh) há chẳng phải từ chiến tranh đi ra, và là những sản vật “tật nguyền” mà chiến tranh nhào nặn hay sao? Nhìn rộng ra, bối cảnh cuộc sống mà tác giả đã miêu tả với hàng loạt chi tiết dở khóc dở cười, đau có, buồn có, hài hước có - cái bối cảnh mà ta quen gọi là thời kỳ bao cấp ấy, tất nhiên là được sản sinh từ một định hướng phát triển xã hội mù mờ, song không phaỉo không có phần can dự của chiến tranh: chiến tranh là xã hội kiệt quệ, mở đường cho nghèo đói xộc tới, và từ đó, những vết rạn trên bề mặt nhân cách xuất hiện. Tác giả tỏ ra nhạy cảm với điều này( và chính vì vậy mà nhà văn vượt lên trên chủ nghĩa tả khổ, kêu khổ thông thường) - ví như chi tiết: sau một ngày vất vả vét cám ở kho (để nuôi lợn cải thiện đời sống), Tiệp và con gái mang về nhà bao cám mới, đứa con gái Tiệp “mừng bao cám mới còn hơn mừng ba đi vắng về, cũng như ba nó thường xuyên quý heo hơn là quý nó” ( tr 74). Tóm lại, chiến tranh đã khắc dấu ấn của nó kên đời sống xã hội, lên nhân tính, lên tình yêu của một thời kỳ đằng đẵng ngay cả khi tiếng súng chỉ còn ám ảnh trong giấc ngủ. Là người từng ở “Cứ” nhiều năm, sau đó lại kinh qua thời hậu chiến như hàng triệu người dân Việt Nam khốn khổ, nhà văn Dạ Ngân thấu hiểu điều này, và có lẽ Gia đình bé mọn chính là kết quả của cả một quá trình mà bà đã suy ngẫm rất nhiều về chiến tranh và những hệ quả của nó, tất nhiên, theo cách riêng của bà.

 

Lời bình 4

Gia đình bé mọn là tiểu thuyết thứ hai trong văn nghiệp của Dạ Ngân, - không kể 2 truyện dài viết cho thiếu nhi, (trước đó bà sở trường với thể laọi truyện ngắn). Bằng chứng là nhiều người yêu văn học vẫn nhớ tới Dạ Ngân - tác giả của những truyện ngắn đặc sắc như “Con chó và vụ ly hôn”, “Cõi nhà”, “Thời gian vĩ đại”, “Nhà không có đàn ông”, “Vòng tròn im lặng”... hơn là một Dạ Ngân -tác giả tiểu thuyết ”Ngày của một đời”. Bản thân 5 truyện ngắn đơn cử trên đã cùng hội nhập trong cuốn tiếu thuyết thứ hai này của bà ở những tình tiết và những nhân vật nhất định - tất nhiên, đây là sự hội nhập hữu cơ trong một chỉnh thể thẩm mỹ chứ không phải một số cộng đơn giản. Điều đó nói lên rằng Gia đình bé mọn là cuốn tiểu thuyết mà tác giả đã thai nghén trong một thời gian dài. Để tìm một fbố cục hợp lý? Để lựa chọn một cách viết làm sáng rõ ý đồ? Để nghĩ cho kỹ hơn những điều cần nói? Hay cần một sự bình tâm chín muồi? Tất cả đều có thể. Và điều mà tôi có thể nói ở đây là: bà đã thành công! Gia đình bé mọn không phải là một tác phẩm hoành tráng, đồ sộ về dung lượng hiện thực; nó cũng không phải cuốn tiểu thuyết thể hiện những ý đồ tìm tòi thi pháp mới cho văn xuôi nghệ thuật. Nhưng nó đã khiến cho người đọc cảm động và thú vị chia xẻ với thân phận nhân vật và với những vấn đề mà tác giả đặt ra.

Một lần nữa người ta lại thấy ở Dạ Ngân những phẩmc hất tàng làm nên thế mạnh ngòi bút của bà: sự cẩn trọng và tinh tế trong câu chữ; khả năng kết hợp nhuần nhuyễn giữa “mỹ văn” và ngôn ngữ đời thường của người Nam Bộ; sự sắc sảo trong phác hoạ nhân vật bằng một vài chi tiết đắt giá, nhanh gọn; và sau cùng là một cái nhìn cuộc đời - dù với sự phê phán - những vẫn luôn bằng ánh mắt đôn hậu.

Bởi thế, tôi hoàn toàn có cơ sở để tin rằng, sau “Gia đình bé mọn”, độc giả đang chờ đón cuốn tiểu thuyết tiếp theo ciủa nhà văn Dạ Ngân.       

 

(Tiền Phong Chủ Nhật)