Página principal

“CURROS ENRÍQUEZ
E O SEU TEMPO”
ACTAS DO I CONGRESO
INTERNACIONAL
XESÚS ALONSO MONTERO
HENRIQUE MONTEAGUDO
BEGOÑA TAJES MARCOTE
EDICIÓN A CARGO DE

ACTAS DO I CONGRESO INTERNACIONAL
“CURROS ENRÍQUEZ E O SEU TEMPO”
(Celanova, 13-15 de setembro do 2001)
© CONSELLO DA CULTURA GALEGA
Pazo de Raxoi, 2º andar
Praza do Obradoiro, s/n
15705 Santiago de Compostela
Tel. 981 957202 Fax 981 957205
correo@consellodacultura.org
Realización
Táktika Comunicación
Vigo
ISBN 84-95415-88-7
Depósito legal VG-600-2004
Edición a cargo de:
Xesús alonso montero
henrique monteagudo
begoña tajes marcote
CONSELLO
DA CULTURA
GALEGA
ACTAS DO I CONGRESO INTERNACIONAL
“CURROS ENRÍQUEZ E O SEU TEMPO”
(Celanova, 13-15 de setembro do 2001)
Tomo I

LIMIAR ........................................................................................ 15-17
PRÓLOGO .................................................................................. 19-38
I. CONFERENCIAS PLENARIAS
Xesús Alonso Montero
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra Curros Enríquez
(Presencias e ausencias do nome e da obra de Curros
de 1936 a 1971)
(13 de setembro 2001) .............................................................. 41-102
X. L. Méndez Ferrín
Arredor d’O divino sainete
(14 de setembro 2001) ............................................................ 103-115
Francisco Rodríguez
Crítica literária e contexto ideolóxico-político: análises
e avaliacións da obra de Manuel Curros Enríquez
(14 de setembro 2001) ............................................................ 117-133
Carlos Casares
Subsidios para unha revisión de aspectos controvertidos
da vida, obra e ideoloxía de Curros Enríquez
(15 de setembro 2001) ............................................................ 135-147
II. BIOGRAFÍA
Raimundo García Domínguez, Borobó
A coroación de Ramón Cabanillas ............................................ 151-162
Jorge Domingo Cuadriello
Los últimos años de Curros Enríquez
(a través de algunos testimonios) .............................................. 163-185
Benito Montero Prego
O proceso penal a Manuel Curros Enríquez
(1880-1881) ............................................................................ 187-218
ÍNDICE
Tomo I
8
Xosé Neira Vilas
A coroa de Curros Enríquez .................................................... 219-224
Xosé Benito Reza
A Celanova que coñeceu Curros .............................................. 225-233
Patrocinio Ríos Sánchez
Contribución a la biografía de Curros Enríquez: su relación
formal con el protestantismo en Madrid en 1870 ...................... 235-259
III. IDEARIO: POLÍTICO, RELIXIOSO, LINGÜÍSTICO
Xosé R. Barreiro Fernández
A ideoloxía política de Curros ................................................ 263-281
Elisardo López Varela
Antropónimos galegos na obra poética
de Curros Enríquez .................................................................. 283-309
Henrique Monteagudo
O ideario lingüístico de Manuel Curros Enríquez .................... 311-342
José Manuel Sánchez González
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez ...................... 343-369
Marifé Santiago Bolaños
Probables huellas de la masonería
en la poesía de Curros Enríquez .............................................. 371-389
IV. POESÍA
Silvia Gaspar Porras
A Virxe do Cristal, no inicio
da lenda tradicional no Rexurdimento .................................... 393-406
Ramón Gutiérrez Izquierdo e Luciano Rodríguez
A poesía de Manuel Curros Enríquez
intimista e elexíaca .................................................................. 407-417
Arcadio López-Casanova
Formas líricas e construcción polifónica
(Unha lectura de “Cántiga” e “Na morte de miña nai”) ............ 419-425
Andrés Pociña
O divino sainete de Curros dentro
da tradición da sátira literaria .................................................. 427-439
Manuel Rodríguez Alonso
Aspectos formais da poesía de Curros ...................................... 441-464
Xosé Manuel Vélez Latorre
Dous paradigmas horacianos en Curros:
o vates e o poeta civil .............................................................. 465-475
V. XORNALISMO
Xosé María Dobarro Paz
Curros Enríquez: exhumación dun poema
descoñecido con algunhas reflexións
e puntualizacións literarias e biográficas .................................. 479-496
Xosé López García e Rosa Aneiros Díaz
A concepción xornalística de Manuel Curros Enríquez
en La Tierra Gallega ................................................................ 497-521
Xurxo Salgado
A primeira etapa xornalística de Curros Enríquez:
correspondente da guerra carlista para El Imparcial ................ 523-555
Marcos Valcárcel
Curros Enríquez na prensa ourensá e celanovesa:
un xornalista republicano-federal ............................................ 557-595
VI. TEATRO, NOVELA, EPISTOLARIO E TRADUCCIÓN
Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda
A correspondencia de Curros Enríquez
(con especial referencia ás cartas dirixidas
a Andrés Martínez Salazar) ...................................................... 599-619
Xosé Manuel Dasilva
Curros Enríquez como traductor dramático:
La condesita e A Morgadinha de Valflor,
de Pinheiro Chagas .................................................................. 621-657
9
Ramiro Fonte
Os galegos contra a causa
(Unha lectura de Paniagua y compañía.
Agencia de sangre) .................................................................... 659-671
Inmaculada López Silva
Curros Enríquez e o teatro. Desde autos simbólicos
ata zarzuelas de salón .............................................................. 673-703
Pilar Vázquez Cuesta
Sete cartas de Curros Enríquez
a António Feijó e dúas máis...................................................... 705-750
VII. CURROS ENRÍQUEZ E OUTROS ESCRITORES: FONTES, RELACIÓNS,
INFLUXO
Carlos Manuel Callón Torres
A función de Curros no proceso de canonización
de Rosalía de Castro .................................................................... 17-52
Xabier Campos Villar
A relación de Curros con Lugrís Freire:
entre a amizade e a admiración .................................................... 53-63
Manuel Ferreiro
De Pondal para Curros: apostilas a tres poemas
éditos e un poema inédito de 1914 ............................................ 65-83
Belén Fortes
Curros e Murguía: unha relación persoal
marcada pola admiración e o apoio mutuos .............................. 85-122
José Manuel González Herrán
Presencia de Curros y Doña Emilia
(cincuenta años después) ........................................................ 123-153
Xosé María Paz Gago
Celanova e a Escola poética de Curros .................................... 155-170
10
Tomo II
Xesús Rábade Paredes
Rosalía vista por Curros .......................................................... 171-175
Olivia Rodríguez González
“Mirando ó chau” de M. Curros Enríquez,
á luz de Béranger ...................................................................... 177-200
J. Fernando Román Alonso
A amizade de Curros Enríquez e Castor Elices ........................ 201-210
Gregorio San Juan
Curros lector, traductor
e imitador de Guerra Junqueiro ................................................ 211-237
Isabel Seoane
Curros e Florencio Vaamonde .................................................. 239-252
VIII. RECEPCIÓN
Silvia Alonso
Procesos de transtextualidade literaria
e musical: Curros vs. Hugo – Chané vs. Liszt .......................... 255-273
Anxo Angueira
Carvalho Calero e O divino sainete ............................................ 275-289
María Baliñas
“...dera todo eso por sólo unha mirada
deses teus ollos”. As catro melodías galegas
de Chané sobre poemas de Curros............................................ 291-302
José Ignacio Cabano Vázquez e Xavier Agenjo Bullón
Curros Enríquez e a crítica tradicionalista ................................ 303-313
Alexandra Koss
Manuel Curros Enríquez en Rusia e en ruso ............................ 315-328
Esperanza Mariño Davila
Un fillo bastardo de O divino sainete:
o poema asturiano El Cuintu la Xana (1895) ............................ 329-360
Ramón Nicolás Rodríguez
Curros Enríquez e o seu cabodano
na prensa galeguista de preguerra
(discursos, prosas e poemas) .................................................... 361-404
11
Luís Pérez Rodríguez
A poesía de Blanco-Amor e Curros Enríquez .......................... 405-433
Juan M. Ribera Llopis
Aires de mi tierra (1892): notas a propósito
da traducción de Constantí Llombart ...................................... 435-453
Rexina R. Vega
Curros e a Renaixença catalana ................................................ 455-465
J. Santos Simões
Curros Enríquez, hoje .............................................................. 467-473
Ana Belén Vázquez Pardal
Manuel Curros Enríquez e a súa poesía
nos anos 1951 e 1967 .............................................................. 475-488
Yolanda Vidal
Visión de Manuel Curros Enríquez
en la prensa cubana, 1894-1908 .............................................. 489-501
IX. VARIA
Antonio Piñeiro
Intrahistoria da Casa dos Poetas.
Unha cronoloxía elemental para saber algo
da casa dos Curros Enríquez e do Patronato
que leva o nome do poeta ........................................................ 505-559
Dania Vázquez Matos
De la vida gallega en Cuba:
la Sociedad “Curros Enríquez” y su revista homónima ............ 561-577
APÉNDICE
Ana Belén Fortes López e Xosé Anxo García López
Curros Enríquez: Cronobiografía ............................................ 581-622
REPORTAXE FOTOGRÁFICA ................................................ 625-636
12


LIMIAR
O ano 2001 cumpríase o sesquicentenario do nacemento
de Manuel Curros Enríquez (1851-1908), unha das coroas do noso
Rexurdimento literario. Poeta que deixou fonda pegada na sensibilidade
do pobo galego, crítico certeiro e implacable dos males que
afectaban á sociedade do seu tempo e un intelectual impulsor da
renovación política, social e cultural do noso país, Curros é un dos
persoeiros máis senlleiros da nosa historia, continua fonte de inspiración,
ata os nosos días, para a Galicia máis auténtica, vivaz e
progresiva. Co gallo da dita efeméride e por iniciativa do anterior
presidente desta institución, Carlos Casares, o Consello da Cultura
Galega promoveu un magno congreso sobre Curros Enríquez e o
seu tempo, que se celebrou na vila natal do escritor, Celanova, os
días 13 a 15 de setembro daquel ano. Un congreso internacional
de importancia e significación comparables a outros dous que
anteriormente organizara o Consello arredor de dúas grandes figuras
da cultura galega: Rosalía de Castro (1985) e Martín Sarmiento
(1995). Temos bos motivos para agardar que os dous volumes de
estudos arredor de Curros que presentamos supoñan un fito no
coñecemento da vida, obra e influxo do vate celanovés, tal como
aconteceu coas actas correspondentes aos congresos de Rosalía e
de Sarmiento.
Os libros que agora veñen a lume dan idea cabal do intenso
traballo desenvolvido no Congreso, para o que contamos coa
achega dos mellores especialistas, galegos e non galegos, sobre as
distintas facetas consideradas: biografía, ideario (político, relixioso
e lingüístico), obra poética, xornalismo, correspondencia e demais
obra literaria, relacións e contactos persoais e intelectuais, e un
importante capítulo sobre a recepción coetánea e posterior da produción
currosiana. Non é esta a ocasión para salientar contributos
concretos, pero si a de manifestar o xurdio, instigante, panorama
conxunto que ofrecen. Sen dúbida estamos perante o corpo máis
completo e revelador de estudos sobre o autor. As nosas beizóns e
sinceros parabéns aos participantes no Congreso e moi especialmente
ás persoas que formaron parte dos comités executivo, científico
e de organización.
Na relación de libros e opúsculos publicados co gallo do
Congreso, que inserimos unhas páxinas máis adiante deste mesmo
volume, figura unha ampla nómina de iniciativas de distinto carácter
que deron grande lucimento ás celebracións do sesquicentenario
de 2001. Salientaremos aquelas que nos tocaron máis de preto. En
primeiro lugar, o Concello de Celanova, particularmente o seu
Ilustrísimo Señor Alcalde, Antonio Mouriño Villar, que se involucrou
con total entrega e xenerosidade na organización do Congreso
e que foi obsequioso e atentísimo anfitrión para os/as congresistas
naquelas inesquecibles xornadas setembrinas de traballo na garrida
vila ourensá. En segundo lugar, é de xustiza sinalar a contribución da
Deputación de Ourense, especialmente concretada na publicación de
cadansúa edición divulgativa d’A Virxe do Cristal e dunha Antoloxía
poética do celanovés; a segunda foi amplamente divulgada polo xornal
La Voz de Galicia o propio día do aniversario (15 de setembro),
no que constituíu o maior esforzo nunca realizado para espallar a
obra de Curros. En terceiro lugar, lembramos a colaboración do
Ilustre Colexio de Avogados de Ourense que, nunha iniciativa orixinal
e exemplar, se implicou na edición dos textos do proceso penal
por blasfemia ó que foi sometido o noso autor. Outras importantes
institucións e medios de comunicación do país (Real Academia
Galega, Concello da Coruña, O Correo Galego/El Correo Gallego...)
contribuíron a dar lustre a unha conmemoración espléndida.
A preparación dunhas Actas coma as presentes, tendo en
conta o seu volume e a amplitude e diversidade de autores e de
estudos que recollen, esixe unha dedicación excepcionalmente
laboriosa e paciente por parte dos editores. Debo agradecer, pois, o
traballo, eficacia e entrega de Xesús Alonso Montero, Henrique
Monteagudo e Begoña Tajes Marcote. Eles constituíron, xunto con
Antonio Montero Carro, Xerente do CCG, a cerna do equipo que
impulsou e organizou materialmente o Congreso; así que o agradecemento
do Consello é duplo.
Non cómpre subliñar a grande satisfacción que representa
pórlle o ramo a un labor coma este, longo e complexo na realiza-
16
ción, pero transcendente nos seus resultados. O orgullo e a honra
que significa ofrecer aos investigadores, estudantes e público interesado
un monllo variado, vizoso e atractivo coma o que estamos a
presentar. Froitos que dan contido e sentido a unha institución
coma o Consello da Cultura Galega, sempre ao servizo do país.
Alfonso Zulueta de Haz
Presidente do CCG
Compostela, ás portas da primavera de 2004
17

PRÓLOGO
1 RAZÓN DESTE CONGRESO
Un ano antes da celebración do Congreso (o 15 de setembro
do 2000), a Organización deste publicou unha circular, a primeira,
na que, entre outras consideracións, facía este pronunciamento:
A vida e a obra do escritor Manuel Curros Enríquez (Celanova,
1851 – A Habana, 1908) reclaman, desde hai tempo, un foro de
estudio e debate que cómpre deseñar con rigor e ambición. É unha
débeda que temos cun poeta e cun periodista de valía e
características moi pouco comúns na Europa do seu tempo; unha
débeda que temos cun escritor firme e libre, cunha voz que cómpre
reexaminar e ter moi en conta no tempo de hoxe. Por outra parte,
somos conscientes de que aínda hai lagoas nos moitos estudios
precedentes, malia a importancia dalgúns deles. Urxe –cremos–
aclarar certos capítulos da biografía de Curros e exhumar páxinas e
páxinas do seu labor de periodista en Madrid e na Habana. Hai
outros temas que deberán ser tratados neste Congreso que será obra
non só de lingüistas e de estudiosos do feito literario senón tamén
de historiadores, comunicólogos e sociólogos. A Curros, como a
calquera outro escritor, hai que “situalo” para entendelo e valoralo;
de aí o concurso de profesionais dos textos e tamén de especialistas
do contexto.
A Curros Enríquez dedicoulle a Real Academia Galega o V Día
das Letras Galegas (o de 1967), datas aquelas moi pouco favorables
para suscitar estudios sobre certos aspectos da súa obra como o seu
republicanismo ou as súas controversias coa Igrexa católica. Eran os
tempos do franquismo, aínda máis duros en 1951, ano do I centenario
do nacemento do noso escritor, nesta data ninguneado ou trivializado
polas institucións. Así pois, a presente efeméride –o sesquicentenario
do nacemento– debe constituír, para os estudiosos, unha incitación
especial.
20
2 UN ANO DE ORGANIZACIÓN E DE ESTUDOS
De setembro do 2000 a setembro do 2001 a Organización
do Congreso tratou de chegar a todos aqueles que, dentro ou fóra de
Galicia, tiñan algún tipo de relación intelectual con Curros Enríquez,
froito do cal é o número, certamente elevado, de intervenientes nas
distintas sesións do Congreso.
Coidamos que foi unha característica moi especial do noso
Congreso o feito de que, nese ano, a Organización propuxese,
promovese e asesorase publicacións, algunhas de notable
importancia. Así pois, cando se inauguran as xornadas de estudo en
Celanova o 13 de setembro do 2001, os asistentes coñecen (e, en
parte, reciben) estudos e edicións de Curros que foron, ademais
dunha ilustración dos temas do Congreso, unha incitación
intelectual. Algúns dos títulos xa foron adiantados na segunda
circular, na cal se facía un chamamento a profesores e investigadores
para que nos fixesen chegar oportunamente as súas comunicacións.
3 PROGRAMA E ACTAS
No do noso Congreso figura o título de setenta relatorios,
pero foron máis, moitos máis, os nomes que, dun xeito ou
doutro, estudaron ou homenaxearon a Curros. Pénsese nos 47
poetas dun dos nosos volumes, nos doce oradores do acto diante
do monumento de Asorey, nos recitadores de Celanova e A
Coruña, nas intervencións na aldea de Penalta, a homenaxe a
Fontenla Leal na Real Academia Galega...
Nestas Actas ofrecemos case a totalidade das intervencións de
estudo, un corpus de traballos e investigacións que non tardará en
dar froitos ou incitacións para os estudiosos da vida e da obra de
Curros. Lamentamos non poder ofrecer a conferencia de Luis García
Montero (“El poeta y la sociedad”). Canto ás comunicacións de Víctor
F. Freixanes e Andrés Torres Queiruga, non tardarán en publicarse
nunha Fotobiografía que prepara Edicións Xerais de Galicia, xa
deseñada con anterioridade a estas Actas. A do profesor Xosé M.
Salgado, sobre Otero Pedrayo como crítico de Curros, non tardará en
aparecer nun pequeño volume independente que ofrecerá os
numerosos textos do polígrafo ourensán sobre o poeta de Celanova.
21
Cómpre aclarar que dúas comunicacións consignadas no
programa do Congreso non foron expostas pero os seus autores
enviaron o texto: J. I. Cabano Vázquez e X. Agenjo Bullón (“Curros
Enríquez e a crítica tradicionalista”) e J. L. Méndez Romeu, que nos
fixo chegar un esquema do seu traballo (“Presencia de Curros
Enríquez nos arquivos do Concello da Coruña”). Este esquema
–acláranos o autor– é o que se facilita aos investigadores na
correspondente sección do Arquivo municipal coruñés, razón pola
cal non se publica nas presentes Actas. A conferencia plenaria de
Carlos Casares foi reproducida a partir da súa intervención no
congreso, pois non dispuñamos de orixinal escrito.
Mención especial merece a comunicación da investigadora
Yolanda Vidal Felipe “Bibliografía cubana de Manuel Curros
Enríquez”, traballo que excede, con moito, os límites e a entidade
dunha comunicación. O día que a autora, como desexamos,
complete algúns apartados e precise algunhas fichas hemerográficas,
o seu traballlo converterase nun volume non moi breve que será
unha ferramenta indispensable para os estudos dos anos cubanos do
noso escritor.
En apéndice destas Actas publicamos unha “Cronobiografía
de Curros Enríquez”, elaborada por Ana Belén Fortes López e Xosé
Anxo García López, que foron bolseiros do Congreso durante tres
meses. Aínda que o lector esixente descubra algunha lagoa ou
algunha imprecisión, estamos convencidos de que esta Cronoloxía
é a máis ampla e detallada de cantas existen. De aí a súa utilidade.
Tamén ofrecemos unha pequena reportaxe fotográfica, que
ilustra algúns momentos importantes do Congreso.
Debemos advertir que, ante as dificultades que ofrecía a
unificación dos sistemas de referencia bibliográfica empregados
por algúns relatores, limitámonos a intervir moi moderadamente
neste aspecto.
Xesús Alonso Montero
Henrique Monteagudo
Begoña Tajes Marcote
Santiago de Compostela, 2004
22
PRESIDENCIA E COMITÉS DO CONGRESO
PRESIDENTE DE HONRA
Excmo. Sr. Francisco Fernández del Riego
(Presidente da Real Academia Galega)
COMITÉ EXECUTIVO
Presidente: Xesús Alonso Montero (Universidade de Santiago de
Compostela)
Secretario: Henrique Monteagudo (Consello da Cultura Galega)
Vocais:
Xosé María Dobarro Paz (Universidade da Coruña)
Antonio Montero Carro (Consello da Cultura Galega)
Xosé María Paz Gago (Universidade da Coruña)
Antonio Piñeiro Feijoo (Concello de Celanova)
Olivia Rodríguez González (Universidade da Coruña)
COMITÉ CIENTÍFICO
Presidente: Xesús Alonso Montero (Universidade de Santiago de
Compostela)
Vicepresidente: Carlos Casares Mouriño (Presidente do Consello da
Cultura Galega)
Secretario: Xosé María Paz Gago (Universidade da Coruña)
Vocais:
Xosé Ramón Barreiro Fernández (Universidade de Santiago de
Compostela)
Xoán M. Carreira (Musicólogo)
Arturo Casas (Universidade de Santiago de Compostela)
Ramón Castromil Ventureira (Consello da Cultura Galega)
Xosé María Dobarro Paz (Universidade da Coruña)
Víctor Fernández Freixanes (Universidade de Santiago de
Compostela)
Xosé Antonio Fernández Roca (Universidade da Coruña)
23
Xosé M.ª García Palmeiro (Colexio de Xornalistas de Galicia)
José Manuel González Herrán (Universidade de Santiago de
Compostela)
Ramón Gutiérrez Izquierdo (Universidade de Vigo)
Xosé López García (Universidade de Santiago de Compostela)
Elisardo López Varela (Instituto de Bacharelato Eusebio da Guarda,
A Coruña)
Xosé Luís Méndez Ferrín (Patronato Curros Enríquez)
Ramón Nicolás (Instituto n.º 2 Valadares, Vigo)
Xosé Neira Vilas (Fundador da Sección Galega do Instituto de
Literatura e Lingüística de Cuba)
M.ª Camino Noia Campos (Universidade de Vigo)
Luciano Rodríguez Gómez (Universidade da Coruña)
Xosé M. Salgado Rodríguez (Universidade de Santiago de
Compostela)
Iago Seara Morales (Consello da Cultura Galega)
Anxo Tarrío Varela (Universidade de Santiago de Compostela)
Dolores Vilavedra Fernández (Universidade de Santiago de
Compostela)
COMITÉ DE ORGANIZACIÓN
Presidente: Antonio Mouriño Villar (Alcalde de Celanova)
Secretario: Antonio Piñeiro Feijoo (Concello de Celanova)
Vocais:
Xosé Manuel del Caño (Patronato Curros Enríquez)
Felipe Ferreiro Feijoo (Delegado Provincial en Ourense da
Consellería de Cultura)
Francisco González Bouzán (Deputación Provincial de Ourense)
José Luis Méndez Romeu (Concelleiro de Cultura, A Coruña)
Henrique Monteagudo (Consello da Cultura Galega)
José M.ª Rodríguez (Concelleiro de Cultura, Celanova)
Marcos Valcárcel (Instituto da Carballeira, Ourense)
Secretaria técnica:
Begoña Tajes Marcote
INSTITUCIÓNS ORGANIZADORAS E
COLABORADORAS DO CONGRESO
INSTITUCIÓNS ORGANIZADORAS
Consello da Cultura Galega
Concello de Celanova
INSTITUCIÓNS E ENTIDADES COLABORADORAS
Asociación Compostelana de Amigos do Ferrocarril
Colexio de Arquitectos de Galicia
Colexio de Avogados de Ourense
Concello da Coruña
Consellería de Cultura, Comunicación Social e Turismo
Deputación Provincial de Ourense
Edicións Xerais de Galicia
Ediciós do Castro
Fundación Otero Pedrayo
Fundación Rosalía de Castro
Patronato Curros Enríquez
Real Academia Galega
24
25
PROGRAMA DO CONGRESO*
XOVES 13 SETEMBRO
MAÑÁ
9.30 RECEPCIÓN DOS CONGRESISTAS
E ENTREGA DE DOCUMENTACIÓN
10.00 ACTO INAUGURAL
11.00 CONFERENCIA INAUGURAL
Xesús Alonso Montero. Universidade de Santiago de Compostela
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra Curros Enríquez
(Presencias e ausencias do nome e da obra de Curros de 1936 a
1971)
12.00 SESIÓN A: BIOGRAFÍA
José Benito Reza Rodríguez. Biógrafo
A Celanova que coñeceu Curros
Patrocinio Ríos Sánchez. Middlebury College en Madrid
Aportación a la biografía de Curros Enríquez: su estancia entre los
protestantes en Madrid en el año 1870
Benito Montero Prego. Fiscal da Audiencia de Pontevedra
O proceso penal a Manuel Curros Enríquez (1880-1881)
Xosé Neira Vilas. Escritor
Historia da coroa de Curros
* Estaba prevista a participación de Bernhard Köenig, Carlos Martí Brenes, Carmen
Mejía, M.ª Camino Noia Campos e José Viale Moutinho pero, finalmente, non puideron
acudir nin enviaron o texto do seu relatorio.
26
14.00 COLOQUIO
12.00 SESIÓN B: EPISTOLARIO E MÚSICA
Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda. Investigadora
Correspondencia de Curros Enríquez e Martínez Salazar
Pilar Vázquez Cuesta. Universidade de Santiago de Compostela
Sete cartas de Curros Enríquez a António Feijó e dúas máis
Maruxa Baliñas. Musicóloga
“...dera todo eso por sólo unha mirada déses teus ollos”. As catro
melodías galegas de Chané sobre poemas de Curros
14.00 COLOQUIO
12.00 SESIÓN C: VARIA
Raimundo García Domínguez “Borobó”. Promotor da coroación
de Cabanillas
As coroacións de Curros e Cabanillas
J. L. Méndez Romeu. Concelleiro de Cultura (A Coruña)
Presencia de Curros Enríquez nos arquivos do Concello da Coruña
Antonio Piñeiro Feijoo. Departamento de Cultura (Concello de
Celanova)
A historia da Casa-Museo de Curros
Dania Vázquez Matos. Instituto de Literatura y Lingüística de Cuba
Del Partido de Celanova: la Sociedad Curros Enríquez y su revista
homónima en La Habana
14.00 COLOQUIO
27
TARDE
16.30 SESIÓN A: CURROS E CUBA
Jorge Domingo Cuadriello. Instituto de Literatura y Lingüística de
Cuba
Los últimos años de Curros Enríquez (a través de algunos
testimonios)
Yolanda Vidal Felipe. Instituto de Literatura y Lingüística de Cuba
Visión de Manuel Curros Enríquez en la prensa cubana, 1894-1908
Yolanda Vidal Felipe
Bibliografía cubana de Manuel Curros Enríquez
19.00 COLOQUIO
16.30 SESIÓN B: XORNALISMO
Víctor F. Freixanes. Universidade de Santiago de Compostela
Curros Enríquez xornalista
Xurxo Salgado Tejido. Curso de doutoramento. Xornalismo
A primeira etapa xornalística de Curros Enríquez. Correspondente
da guerra carlista para El Imparcial
X. M. Dobarro Paz. Universidade da Coruña
Curros Enríquez na prensa ourensá
Xosé López García. Universidade de Santiago de Compostela. Rosa
Aneiros. Consello da Cultura Galega
A concepción xornalística de Manuel Curros Enríquez en La
Tierra Gallega
19.00 COLOQUIO
28
16.30 SESIÓN C: TRADUCCIÓN
Xosé Manuel Dasilva. Universidade de Vigo
Curros Enríquez como traductor dramático: La condesita e A
Morgadinha de Valflor, de Pinheiro Chagas
Juan Ribera Llopis. Universidad Complutense de Madrid
Aires de mi tierra (1892): notas a propósito de la traducción por
Constantí Llombart
Rexina R. Vega. Universitat Autònoma de Barcelona
Curros e a Renaixença catalana
Alexandra Koss. Centro Galego da Universidade de San Petersburgo
M. Curros Enríquez en Rusia e en ruso
19.00 COLOQUIO
VENRES 14 SETEMBRO
MAÑÁ
10.00 CONFERENCIA PLENARIA
X. L. Méndez Ferrín. Patronato Curros Enríquez
Consideracións sobre O divino sainete
11.00 DESCANSO
11.30 SESIÓN A: RELACIÓNS LITERARIAS
X. M. Paz Gago. Universidade da Coruña
Celanova e a Escola poética de Curros
29
Fernando Román Alonso. Investigador en temas de Curros Enríquez
A amizade de Curros Enríquez e Castor Elices
Isabel Seoane. Universidad de Deusto
Curros e Florencio Vaamonde Lores
Xabier Campos Villar. Curso de doutoramento. Filoloxía Galega
A relación de Curros con Lugrís: entre a amizade e a admiración
13.30 COLOQUIO
11.30 SESIÓN B: RELACIÓNS LITERARIAS
Silvia Alonso. Universidade de Santiago de Compostela
Procesos de transtextualidade literaria e musical en “Melodía
gallega”. Curros vs Victor Hugo, Chané vs Liszt
Olivia Rodríguez González. Universidade da Coruña
“Mirando ó chau” de M. Curros Enríquez á luz de Béranger
X. M. González Herrán. Universidade de Santiago de Compostela
Presencia de Curros e dona Emilia, 50 anos despois
Gregorio San Juan. Escritor
Guerra Junqueiro e Curros
13.30 COLOQUIO
11.30 SESIÓN C: RELACIÓNS LITERARIAS
Xesús Rábade Paredes. Escritor
Rosalía e Curros
Belén Fortes. Curso de doutoramento. Filoloxía Galega
Murguía e Curros
30
Manuel Ferreiro. Universidade da Coruña
Curros e Pondal
Carlos Manuel Callón Torres. Curso de doutoramento. Filoloxía
Galega
A función de Curros no proceso de canonización de Rosalía de
Castro
13.30 COLOQUIO
TARDE
16.30 SESIÓN A: RECEPCIÓN
Anxo Angueira. Escritor
Carvalho Calero e O divino sainete
José Ignacio Cabano Vázquez. Centro Superior Bibliográfico.
Xavier Agenjo Bullón. Biblioteca Menéndez Pelayo. Santander
Curros Enríquez e a crítica tradicionalista
Esperanza Mariño Davila. Instituto de Ensino Medio de Ordes
Un fillo bastardo de O divino sainete: o poema asturiano “El cuintu
la xana” (1895)
Luís Pérez Rodríguez. Instituto de Bacharelato A Sardiñeira (A
Coruña)
A poesía de Blanco Amor e Curros Enríquez
19.00 COLOQUIO
19.30 DESCANSO
31
16.30 SESIÓN B: OBRA LITERARIA
José Manuel Sánchez González. Universidad del País Vasco
El utópico mensaje de M. Curros Enríquez
Manuel Rodríguez Alonso. UNED (Madrid)
Aspectos formais da poesía de Curros Enríquez
Xosé Manuel Vélez Latorre. Instituto Blanco Amor (Ourense)
Dous paradigmas horacianos en Curros: o vates e o poeta civil
19.00 COLOQUIO
19.30 DESCANSO
16.30 SESIÓN C: OBRA LITERARIA
Andrés Pociña Pérez. Universidad de Granada
O divino sainete de Curros dentro da tradición da sátira literaria
Inmaculada López Silva. Curso de doutoramento. Filoloxía Galega
Curros e o teatro
Luciano Rodríguez. Universidade da Coruña. Ramón Gutiérrez
Izquierdo. Universidade de Vigo
Poesía intimista e elexíaca
Marcos Valcárcel. Instituto da Carballeira (Ourense)
Curros Enríquez na prensa ourensá e celanovesa: un xornalista
republicano-federal
19.00 COLOQUIO
19.30 DESCANSO
32
20.00 CONFERENCIA PLENARIA
Francisco Rodríguez. Profesor
Contexto ideolóxico-político e crítica literaria: as análises da obra
de Curros Enríquez
SÁBADO 15 SETEMBRO
10.00 CONFERENCIA PLENARIA
Luis García Montero. Escritor
El poeta y la sociedad
11.00 SESIÓN A: RECEPCIÓN
J. Santos Simões. Director do Museu de Arqueologia da Sociedade
Martins Sarmento
Curros Enríquez e Portugal
X. M. Salgado Rodríguez. Universidade de Santiago de Compostela
Otero Pedrayo e Curros
Ramón Nicolás. IES N.º 2 Valadares (Vigo)
Curros Enríquez e o seu cabodano na prensa galeguista de
preguerra
Ana Belén Vázquez Pardal. Curso de doutoramento. Filoloxía
Galega
Manuel Curros Enríquez e a súa poesía nos anos 1951 e 1967
13.00 COLOQUIO
33
11.00 SESIÓN B: OBRA LITERARIA
Arcadio López-Casanova. Universidad de Valencia
Formas líricas e construcción polifónica (Unha lectura de
“Cántiga” e “Na morte de miña nai”)
Silvia Gaspar. Instituto Fernando Wirtz (A Coruña)
A Virxe do Cristal no inicio do romántico fantástico
Ramiro Fonte. Instituto de Ensino Medio Castelao (Vigo)
Os galegos contra a causa. Curros e a súa novela carlista
M.ª Fernanda Santiago Bolaños. Instituto de Ensino Medio María
Zambrano. El Espinar (Segovia)
Probables huellas de la masonería en la poesía de Curros Enríquez
13.00 COLOQUIO
11.00 SESIÓN C: ASPECTOS IDEOLÓXICOS
X. R. Barreiro Fernández. Universidade de Santiago de Compostela
Ideas políticas de Curros Enríquez
Elisardo López Varela. Instituto de Bacharelato Eusebio da Guarda
(A Coruña)
Nomes propios e ideoloxía na obra poética de Curros
Andrés Torres Queiruga. Universidade de Santiago de Compostela
Ideas relixiosas de Curros Enríquez
Henrique Monteagudo. Universidade de Santiago de Compostela
Ideario lingüístico de Curros Enríquez
13.00 COLOQUIO
34
13.30 SESIÓN DE CLAUSURA
CONFERENCIA de Carlos Casares. Presidente do Consello da
Cultura Galega
Revisión de aspectos controvertidos da vida, obra e ideoloxía de
Curros Enríquez
14.30 ENTREGA DE DIPLOMAS
35
OUTRAS ACTIVIDADES DO CONGRESO
Homenaxe ó “gueiteiro” de Penalta.
(Penalta, día 13, ás 21.30)
Recital poético do grupo Dolmen de Ourense (dedicado a Alberto
Vilanova).
(Día 14, ás 23.30)
Recital do grupo Palabra de poeta.
(Horta da casa de Curros Enríquez, día 15, ás 19.00)
Estas actividades, abertas ó público, están financiadas pola Consellería de
Cultura, Comunicación Social e Turismo da Xunta de Galicia.
EPÍLOGO DO CONGRESO
(A Coruña, 16 de setembro)
I. Foro das dezasete arengas (diante do monumento a Curros), no
que cada orador dispón de cinco minutos. 12 horas
II. Homenaxe a José Fontenla Leal na Real Academia Galega (R/
Tabernas, 11). 18 horas
III. Teatro Rosalía de Castro.
Homenaxe a Curros Enríquez: acto literario e musical
Nota.- O Concello da Coruña, que patrocina e financia estas actividades,
repartirá, oportunamente, programa detallado.
36
RELACIÓN DE LIBROS E OPÚSCULOS (DE OU SOBRE
CURROS ENRÍQUEZ) IMPULSADOS DEIXAR DO CONGRESO,
COA COLABORACIÓN ECONÓMICA DE DETERMINADAS
INSTITUCIÓNS, NOS MESES PREVIOS Ó
13 DE SETEMBRO DO 2001
1. Edición facsimilar do n.º 254 do Boletín de la
Academia Gallega, n.º dedicado á inauguración,
polo Presidente da II República, don Niceto Alcalá
Zamora, do monumento a Curros Enríquez, obra
de Asorey, erixido na Coruña por iniciativa da
Academia, acto que tivo lugar o 11-8-1934.
Contén senllos prólogos de X. Alonso Montero
(Academia), Carlos Etcheverría (Presidente do
Ateneo Republicano de Galicia) e Francisco Vázquez Vázquez
(Alcalde da Coruña).
2. Edición facsimilar do bando no que o alcalde,
Alfredo Suárez Ferrín, convida os concidadáns a
asistiren á inauguración do monumento.
Ed. custeada, como a anterior, polo Concello da
Coruña.
3. Curros Enríquez canta a Rosalía de Castro (1891, 1904),
Centro de Estudios Rosalianos (Fundación Rosalía de
Castro).
4. A coroación de Curros Enríquez (ed. facsimilar de 25
poemas en follas de cor e outras páxinas), cun estudio
preliminar de X. Alonso Montero e prólogo de
Francisco F. del Riego (Presidente da RAG), Concello
da Coruña / RAG.
5. Curros Enríquez. Antoloxía, 12 poemas, Deputación de Ourense,
Consello da Cultura Galega e Endesa.
37
Ed. de 150.000 exemplares que adquiriron
gratuitamente o 15 de setembro outros tantos
compradores do xornal La Voz de Galicia.
Os 12 poemas foron escolleitos por vinte persoas
dos comités organizadores. O volume, coordinado
por Begoña Tajes Marcote, contén un prólogo de X.
Alonso Montero.
6. M. Curros Enríquez, A Virxe do Cristal, Deputación
Provincial de Ourense.
A edición, prologada por Xosé M.ª Paz Gago, foi de
2000 exemplares, parte deles destinados ó santuario
do Cristal para obsequiar ós visitantes.
7. 47 poetas de hoxe cantan a Curros Enríquez, Edicións
Xerais de Galicia.
En realidade o volume contén 51 poemas.
8. O proceso penal a Manuel Curros Enríquez (1880-1881).
Estudio introductorio de Benito Montero Prego. Consello
da Cultura Galega, Ilustre Colexio de Avogados de
Ourense.
9. M. Curros Enríquez, Os tres poemas premiados en 1877
no Certame de Ourense (edición facsimilar de tres
números de El Heraldo Gallego), cun prólogo de X.
Alonso Montero, Ediciós do Castro.
10. Homenaxe na Coruña ó poeta Manuel Curros Enríquez
(no sesquicentenario do nacemento: 1851-2001), Concello
da Coruña, 16 setembro 2001.
11. Suplemento de La Voz de Galicia (13-9-2001).
12. “Revista das letras” d’O Correo Galego (13-9-2001)
13. M. Curros Enríquez, Epistolario (ed. de Victoria
Álvarez Ruiz de Ojeda), RAG, Concello da Coruña.
Aínda non se publicou este volume por teren aparecido, a
última hora, algunhas importantes cartas de Curros.
14. a) Recital poético do grupo Dolmen. Poetas de onte e
poetas de hoxe cantan a Curros Enríquez. Recital dedicado a
Alberto Vilanova, historiador e gran biógrafo de Curros.
Contén, ademais, unha breve biografía de Alberto
Vilanova, escrita por Marcos Valcárcel (14-9-2001).
b) Recital poético (e musical) do grupo Palabra de poeta.
Poemas de Curros e dous sobre Curros. Recital dedicado
a Celso Emilio Ferreiro (15-9-2001).
(Opúsculos custeados pola Delegación
de Cultura de Ourense)
38
I. CONFERENCIAS PLENARIAS

A Carmen Fernández Méndez,
multada na Coruña, en 1937, por ter 350 libros
e folletos de contido “marxista” ou “pornográfico”.
1 INTRODUCCIÓN
Miñas donas e meus señores:
O título desta conferencia, sen dúbida bastante epifonemático,
non debería inducir a engano. En realidade, o que me propoño
nesta disertación é algo que se inscribe de cheo nun capítulo
ilustre da historia literaria: aquel no que se estudia e examina a
recepción da obra dun escritor, neste caso un escritor sempre conflictivo
e, especialmente, no tempo político que se abre en España
co asalto fascista do verán do 36 ás institucións republicanas, asalto
que en Galicia triunfou en horas ou en moi poucos días, razón
pola cal no noso país non houbo, stricto sensu, Guerra Civil. O que
houbo, desde o 20 de xullo de 1936, é represión: terrible represión
contra todo aquilo que estaba no vieiro da liberdade, da fraternidade
e da igualdade, as tres grandes bandeiras da Revolución
Francesa, enarboradas con entusiasmo pola España que triunfou
nas eleccións do 16 de febreiro do 36, gañadas polo Frente
Popular, victoria –cómpre recordalo– que sentaba os primeiros alicerces
dunha democracia –social e económica– auténtica, programa
este contra o que conspirou, xa desde os inicios da II
República, a España reaccionaria e a España das clases privilexiadas,
esas Españas que, no verán do 36, souberon manipular, en
moitas ocasións, coa astucia ou co terror, as inquedanzas de centos
de miles de persoas das clases populares, tanto que estas terminaron
loitando, nalgúns territorios –de palabra ou de obra–,
contra os seus propios intereses.
A GUERRA CIVIL TAMÉN SE PERPETROU CONTRA CURROS
ENRÍQUEZ (PRESENCIAS E AUSENCIAS DO NOME E DA OBRA
DE CURROS DE 1936 A 1971)
Xesús Alonso Montero
Universidade de Santiago de Compostela
42 Xesús Alonso Montero
A represión exerceuse con especial saña contra os militantes
ou simpatizantes do Frente Popular: socialistas, galeguistas,
comunistas, azañistas, anarquistas... Perseguiuse con furia ós que
propuñan un sistema social avanzado, e coa mesma furia o laicismo
na escola e na vida pública, e coa mesma xenreira ós partidarios
dunha concepción radicalmente anticentralista do Estado
español. Caeron sindicalistas, foron abatidos os esquerdistas
(mesmo os moderados) e non houbo tregua para aqueles que,
algunha vez, desaprobaron os abusos da Igrexa católica ou cuestionaron
algúns dos seus vellos usos. Ser antimonárquico, aínda de
dereitas, constituía un perigo. Baixo a gadoupa deste espírito antirrepublicano,
antiesquerdista e antiautonomista, defenestrouse
case todo: desde os sindicatos de clase ó ensino laico, desde a liberdade
de cátedra ás organizacións agrarias e desde os Ateneos populares
ó Seminario de Estudos Galegos. En poucos días, instaurouse
e consolidouse no país un único discurso, o oficial dos sublevados,
no que non había posibilidade ningunha dun exiguo pluralismo
ou dun contraste de matices. A pobreza e o monolitismo do
discurso, por un lado, e o terror que perseguía calquera resistencia
ou disidencia, por outro, fixeron do mapa cultural de Galicia, en
poucos días, un ermo, un auténtico ermo. Naquel ermo fun educado
eu en anos decisivos da miña vida, non só os da nenez.
Para que se producise este ermo –sinónimo de salvación da
patria– perpetrouse o golpe de Estado do 18 de xullo, que, alí onde
non triunfou, xeraría unha guerra civil, guerra que, nalgúns territorios
de España, durou case tres anos. O 1 de abril de 1939, coa
caída de Madrid –¡nome glorioso!–, o ermo estaba garantido para
toda España. Perpetrouse a Guerra Civil para salva-la Patria, pois
perpetrar (do latín perpatrare) é algo que só fan os pais, os patres,
os verdadeiros patriotas.
Xa salvada a Patria, xa instaurado o ermo, paradoxalmente,
houbo que coidalo. Había que erradicar do campo da cultura a
Marx, a Ortega, a Antonio Machado, a Manuel Azaña, a Castelao e
ás Misións Pedagóxicas, que é tanto como dicir García Lorca,
Rafael Dieste, Lorenzo Varela e Otero Espasandín. En Galicia, a
nova pedagoxía empezou a cumpri-la súa misión, cun éxito digno
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 43
de mellor causa, desde fins de xullo de 1936. Nesas datas iniciouse
unha operación que na súa intención constituíu un caso claro de
xenocidio cultural.
Verbo dos O divino sainete que as Misións Pedagóxicas destinaron
a algunhas escolas da provincia de Ourense, xa en outubro
de 1936 unha circular da Inspección de Primeira Ensinanza1 obrigou
a retirar, entre outros: as Obras completas de Dostoievski; de
Valle-Inclán, Sonata de estío e Sonata de invierno; varios títulos de
Blasco Ibáñez; Los pazos de Ulloa, de Emilia Pardo Bazán; Ana
Karenina, de Tolstoi; varias novelas de Pío Baroja; Sin novedad en el
frente, de Remarque; Tres ensayos sobre la vida sexual, de Gregorio
Marañón; Los miserables, de Víctor Hugo, e Origen de la familia...,
de Federico Engels. Comezaba, no mapa escolar de Galicia, a
desertización cultural.
Xa aquí, imponse saber qué pensaban os “perpetradores”,
os salvadores da patria e da verdadeira cultura, de Curros
Enríquez. Non ignoraban, de Curros, o seu republicanismo e os
seus alegatos contra a Igrexa católica, dous pecados capitais para as
novas autoridades. Tampouco ignoraban estas os versos de Curros
en favor da Democracia e do Progreso, dous grandes delictos na
nova situación. Tamén sabían os novos definidores que Curros era
o poeta dos emigrados, dos labregos e, en xeral, dos humillados e
ofendidos da nosa Terra. Tampouco ignoraban os novos lexisladores
que este Curros, tan lonxe deles, era un poeta amado, un poeta
que recitaban ou cantaban moitos galegos pese a escribi-los seus
versos nunha lingua non escolar. Sabían os perpetradores que
Curros, ademais de poeta amado, era, como cidadán, admirado,
coa admiración que senten os humillados por todos aqueles que se
arrepoñen ós poderes fanáticos e escuros, os da Igrexa neste caso.
Centos de galegos, da xente popular en Galicia e en América, tiñan
un libro de Curros como quen ten un tesouro, sobre todo se no
volume con tanto agarimo gardado figuraban as páxinas do proceso,
ese proceso no que, non sen problemas, Curros, defendido por
avogados ardorosos e comprendido por maxistrados xustos, sae
1. La Región, Orense, 15-10-1936, p. 2.
victorioso ante as acometidas dun poder, o da Igrexa, odiado en
certos medios populares. Pero Curros, para estas xentes, era algo
máis ca un escritor republicano e anticlerical; era alguén que expuña
estas ideas, tan queridas, en versos que prendían no seu espírito,
incluso no dos máis iletrados, algúns dos cales descubrían no
verso de Curros a palabra literaria, a palabra poética, o gusto pola
poesía. De xeito impreciso, ese segmento do pobo sabía que Curros
nunca arrolara “o sono vil dos tiranos”, o que convertía ó noso
poeta, na opinión das novas autoridades, en alguén que urxía
suprimir de escolas e de bibliotecas. Destas autoridades, as de certas
lecturas, que as había, sabían que Curros era un escritor comprometido,
no sentido sartreano, tan comprometido que nos inicios
da súa carreira de poeta en galego anunciou:
falareilles da patria ós desterrados,
de libertade e redención ós servos.
Curros, a pluma máis militante da poesía europea do XIX,
foi sempre fiel a este programa literario, programa intolerable, sen
dúbida, para os novos magnates e caciques de Galicia.
Curros Enríquez, o cidadán e o escritor, estaba moi presente
na sociedade galega nos anos da II República, o réxime político
por el cobizado e cantado. O 11 de agosto de 1934 inaugurouse
oficialmente na Coruña o monumento labrado polo gran
escultor Francisco Asorey. (Galicia aínda non erixiu un monumento
desta magnificencia e riqueza a ningún dos seus escritores). No
acto, solemne e multitudinario, falaron: Niceto Alcalá Zamora,
Presidente da República Española; Alfredo Suárez Ferrín, alcalde
da cidade, e Manuel Lugrís Freire, Presidente da Academia Galega.
Dous días antes, o señor Suárez Ferrín invitou ós cidadáns da
Coruña a asistiren a aquela festa cívica en termos que conforta
reproducir: “... Curros Enríquez, nuestro poeta civil... el cantor de
nuestras rebeldías, el vate de la lira de hierro, que señaló en sus
estrofas a nuestra tierra un camino de redención”.
O señor Alcalá Zamora, Presidente da República, iniciou a
súa alocución sinalando que a súa presencia en Galicia era para
44 Xesús Alonso Montero
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 45
“tributar homenaje a uno de sus hijos más insignes” e tamén para
render testemuño de gratitude “a uno de los proféticos precursores
del régimen que simbolizo”. Nese momento, a multitude, inmensa,
aplaudiu.
O magno monumento, obra de Asorey, erixido polo fervor
de tantos e tantos galegos, foi lugar de cita, un ano despois (o 25 de
xullo de 1935), de dezasete intelectuais galeguistas que glosaron,
diante de dez mil persoas, temas e problemas que estaban na realidade
latexante daquela hora e que, décadas antes, xa atoparan en
Curros Enríquez o seu poeta e o seu denunciador. Velaquí, miñas
donas e meus señores, algunhas das intervencións: “Curros e os
labregos” (por Castelao); “Curros e o caciquismo” (por Xosé Núñez
Búa); “Curros e a emigración” (por Ramón Suárez Picallo); “Curros
e a Fala” (por Lugrís Freire) e “Curros e a guerra civil” (por Ricardo
Carballo Calero, que se referiu á terceira guerra carlista, da que
Curros Enríquez foi cronista e víctima). Este foro, o dos 17 oradores,
non se reeditou un ano despois, data esa, o 25 de xullo de
1936, na que Galicia xa estaba baixo a bota de Atila dos sublevados.
Precisamente, poucos días despois, eran asasinados
Alexandre Bóveda e Víctor Casas, dous dos oradores do 25 de
xullo de 1935, e tamén foi asasinado, o 31 de agosto, Alfredo
Suárez Ferrín, o alcalde coruñés que, en 1934, definira a musa
rebelde de Curros Enríquez en termos tan xustos e tan entusiastas.
Naquel tórrido verán de 1936, estar con Curros era un delicto, o
delicto de seren republicanos, o delicto de loitaren contra a Galicia
caciquil e clerical e o delicto de homenaxearen ós poetas grandes
que, como Curros, utilizaron o seu verso como espada de denuncia
para o presente e para o futuro.
Abatidos algúns dos panexiristas do noso poeta, chegara a
hora de persegui-los seus libros e de silenciar ou lixa-lo seu nome.
E así se fixo. Para os sublevados do 36 e os instauradores do novo
réxime, Curros Enríquez era un nome que bater, e a súa obra literaria
unha voz que urxía enmudecer, marxinar ou terxiversar.
Se, como tódolos historiadores afirman, os sublevados se
alzaron contra o laicismo, a pluralidade ideolóxica, a reforma agraria,
os Estatutos de Autonomía e os sindicatos de clase, está claro
46 Xesús Alonso Montero
que nese programa de xenocidio cultural o nome e a obra de Curros
eran inimigos que bater. Así pois, tal como reza o título desta conferencia,
a Guerra Civil tamén se perpetrou contra Curros Enríquez.
Non era para menos: os perpetradores e o franquismo posterior
foron coherentes. Cómpre sinalar, sen embargo, que, coherentes
sempre na intención, non sempre borraron do mapa o nome e as
páxinas conflictivas de Curros Enríquez. Non sempre foi posible.
Esta conferencia é a crónica das presencias e das ausencias de
Curros en Galicia durante 35 anos: de 1936, ano da sublevación fascista,
a 1971, data na que a edición dun volume coa poesía galega
completa de Curros é víctima dun expediente extemporáneo, ou
sexa, dunha decisión censoria que xa non era propia daquel tempo.
A nosa crónica, ademais de centrarse no que acontece –ou non acontece–
na España de Franco –na España do exilio interior– abrangue
asemade, desde o mesmo 1936, os principais focos intelectuais da
Galicia exterior, nalgúns dos cales as defensas de Curros e a producción
bibliográfica currosiana foron, en boa parte, unha réplica –tamén
política– ós silencios e desconsideracións da España franquista.
2 GALICIA DE 1936 A 1939: PAULIÑA Ó HEREXE
E LUME PURIFICADOR
Moi poucos meses despois da Sublevación, unha comisión
depuradora en Lugo decretou a prohibición, nas bibliotecas escolares,
da poesía de Curros Enríquez. A pragmática condenatoria
contra Aires da miña terra, que foi publicada no Boletín Oficial de la
Provincia de Lugo o 21 de xaneiro de 19372, está subscrita por unha
comisión depuradora de bibliotecas escolares na que figura José
Filgueira Valverde, meses antes militante da Dereita Galeguista e
nesta altura persoa grata ás novas autoridades. Cómpre sinalar, sen
embargo, que, con ou sen Filgueira Valverde, a obra poética de
2. Publicamos en apéndice o facsímile da primeira páxina do Boletín, no que figura a
relación de libros depurados. Hai, verbo de Curros, imprecisións, polo menos no título
(que debería ser Aires da miña terra). Non se cita a edición, que, de referirse ó volume
I das Completas, tería que incluír, tamén, O divino sainete, libro non menos “perigoso”
que Aires.
Foi Claudio Rodríguez Fer quen, por primeira vez, mencionou esta depuración.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 47
Curros Enríquez non se salvaría da pauliña: da súa presencia no
Index librorum prohibitorum daquel tempo. Por outra parte, teño
case a evidencia de que o profesor Filgueira, pasada a convulsión
dos primeiros meses, tan inzados de arbitrariedades, non foi,
naquela comisión depuradora, un censor moi estricto.
Xa algo antes desta data, o 20 de decembro de 1936, un
periódico da diáspora publica, asinado por M. Agromayor, un artigo
co título “Curros Enríquez, procesado otra vez”, artigo no que
denuncia que “Un insignificante delegado... ha secuestrado en la
biblioteca pública de cierta villa orensana obras de Curros
Enríquez, y ha dispuesto además en uno de los bandos que suscribe...
que se prohiba recitar los versos del poeta de Celanova”3. O
autor aclara que a noticia apareceu nun “periódico de Orense”4,
xusto á beira das que informan dos fusilamentos do día e da expulsión
de vinte mestres das súas escolas. Para o autor, os prohibidores
de Curros “no me parecen bárbaros; solo me parecen lógicos”.
Descendentes dos que, en vida, procesaron a Curros –engade–,
“ahora secuestran sus libros porque no pueden fusilarlo”.
Está por escribir unha monografía sobre os fondos bibliográficos
queimados, case sempre na praza pública, polos feixistas
galegos nos primeiros anos da represión cultural. O lume purificador
aplicouse a moitos e moi distintos libros e folletos. Xa La Voz
de Galicia publica, o 19 de agosto de 1936, a foto de 15 falanxistas
que, brazo en alto, observan a fogueira purificadora na que arden
“gran cantidad de folletos y libros extremista y pornográfica”5. Así
reza o pé da foto que se abre cun lacónico comentario do xornal
coruñés: “¡Mala peste!”.
Supoñemos que a proeza purificadora aconteceu na
Coruña. Non é improbable que nesta pira “patriótica” houbese
exemplares de Aires da miña terra e O divino sainete.
3. Galicia, Buenos Aires (Federación de Sociedades Gallegas), 429, 20-12-1936.-
Reprodúcese na colectánea Guerra Civil (1936-1939) e Literatura Galega (Textos e documentos
para unhas xornadas de estudio e debate), ed. de Xesús Alonso Montero e Miro
Villar, Santiago de Compostela, Consello da Cultura Galega, 1999, pp. 14-15.
4. Que non logrei consultar.
5. Debo a noticia e a correspondente fotocopia a Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda.
48 Xesús Alonso Montero
O concepto de libro marxista era tan lato que abranguía
títulos de autores da esquerda máis moderada, como lato era o
concepto de libro pornográfico, no que entraba, por exemplo, o
libro do doutor Gregorio Marañón Tres ensayos sobre la vida sexual
(1926).
Queimados ou non, os libros perseguidos na España de
Franco eran case todos. Unha circular da “Jefatura del Servicio
Nacional de Primera Enseñanza” establece en 1938: “... aún existen
en algunas escuelas de la Nueva España libros escritos con fines
proselitistas, adoctrinamiento antipatriótico y antirreligioso, deficientes
en el ámbito pedagógico o escritos por autores declaradamente
enemigos del Glorioso Movimiento Nacional, que actualmente
desempeñan funciones de confianza a las órdenes del soviet
de Barcelona”.
Á luz de tan xenerosos criterios, a circular prohibe, ademais
do libro de relatos Flor de leyendas, de Alejandro Casona, El
libro de los insectos (de Antonio Sulueta), Inventario de Geometría (de
Daniel G. Linacero) e Poesía infantil (de L. Sánchez Trincado)6.
Hai un decreto do 24 de decembro de 1936 que declara ilícita
“la producción, el comercio y la circulación de libros, periódicos,
folletos y grabados pornográficos o de literatura socialista,
comunista, libertaria y, en general, disolvente”. Disolvente era, para
as autoridades da Nova España, unha boa parte da obra poética de
Curros Enríquez, autor do que ningún periódico galego reproduce
versos seus nos anos da Guerra Civil, nin sequera versos alleos á
súa musa de combate. El Compostelano, que tantos poemas galegos
reproduciu neses anos7, a primeira vez que ofrece ós lectores unha
composición de Curros é nunha data posterior ó final da contenda
(18 de abril do 39). Trátase –convén sabelo– dun poema “floral”,
moi dunha páxina primaveral: “A primaveira”. Sáibase, por outra
parte, que este xornal, pese ó seu conservadorismo, acollera, noutras
datas, poemas incisivos de Curros: “A Igrexa fría” (20-4-1928),
“Nouturnio” (10-10-1928)... En calquera caso, El Compostelano,
6. Reprodúcese no Boletín Oficial del Arzobispado de Santiago, de onde o tomo.
7. Vid. Marqués Valea, Xulia, A Literatura galega no xornal El Compostelano (1920-1946),
Santiago de Compostela, O Correo Galego, 1999.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 49
que deixa de publicarse en 1946, nunca máis ofreceu versos de
Curros Enríquez.
Na historia da represión cultural non escasean os episodios
nos que as autoridades bibliófagas, ademais de incautárense dos
libros de determinados particulares, impuñan multas de consideración.
Citemos, entre outras persoas damnificadas na Coruña, a
Carmen Fernández Méndez, quen, por ocupárenselle 350 libros e
folletos de contido marxista ou pornográfico, foi multada con cen
pesetas de 19378. A ela, de quen, polo de agora, non teño outros
datos, vai dedicada esta conferencia.
Tamén neste martiroloxio do libro hai mártires anónimos,
un deles un vendedor de periódicos, coruñés, detido xa en agosto
do 36 por ter na súa casa 2000 libros e folletos de orientacións
comunistas9. Os historiadores que se ateñan só a estas fontes de
información poden chegar á conclusión de que na Galicia anterior
ó Dezaoito de xullo de 1936 o que predominaba era o libro de contido
marxista, o que, infelizmente, está moi lonxe da verdade. Pero
así era de maniquea a propaganda das novas autoridades.
3 CURROS NOS ANOS DA GUERRA CIVIL NO TERRITORIO
REPUBLICANO
Cando ningún periódico en Galicia reproduce versos de
Curros Enríquez, nin sequera os de contido máis idílico, dúas
revistas da España leal acollen poemas seus, moi da súa lira de
bronce e especialmente significativos. Nueva Galicia, do V
Rexemento, reproduce “Mirando ó chau”10, polo que o poeta foi
procesado e condenado en 1880, e “Pola unión”11, alegato, na
Habana, en 1894, para que os galegos daquela cidade se unisen
nunha tarefa común, especialmente os de dúas institucións mencionadas
nos derradeiros versos:
8. Vid. a noticia en Fernández Santander, Carlos, Alzamiento y Guerra Civil en Galicia,
I, Ediciós do Castro, 2000, p. 389.
9. El Pueblo Gallego, Vigo, 22-8-1936.
10. Núm. 12, 8-8-1937.
De Nueva Galicia hai ed. facsímile en Ediciós do Castro, 1997.
11. Núm. 53, 7-11-1938.
50 Xesús Alonso Montero
¡que o Presidente do “Centro”
estreite a man do de “Aires”!
Antes soan versos como
Vámonos todos unir,
matando rencores cegos
¡que na unión dos bos gallegos
está da Patria o porvir!,
versos que valen, a fins de 1938, xa no desánimo das vésperas da
derrota republicana, para instar, ás forzas do Frente Popular, con
palabras dun poeta amado, a unha maior unión12.
Nova Galiza, a revista dos galeguistas, reproduce a primeira
parte de “Encomenda”13, páxina na que o poeta declara que
posúe “unha corda muda” na súa “lira torva”, a lira que as circunstancias
creadas polo fascismo esixían naquela hora.
Curros, ó seu modo, foi, nestas datas, poeta contra Franco.
En 1937, José María Acebo publica, “en recuerdo de nuestro poeta
rebelde Curros Enríquez”, o poema “¡Mercenarios de la pluma!”14,
diatriba contra escritores como José María Pemán e outros desta
índole
sometidos al oro y a la gracia
del mercader que compra sus escritos.
Nesa situación, o noso poeta interpela a Curros, consciente
da necesidade de plumas como a súa:
Tú ante nadie humillaste tu cabeza
ni cantaste a los reyes ni a los papas.
Tu musa fue el gemir de los humildes,
el llanto de las madres y los parias.
12. Nova Galicia non reproduce os dez últimos versos; bástalle cos anteriores, de contido
xeral, en favor da unidade, que son os que canxan na situación de 1938.
13. Nova Galiza, 16, marzal, 1938.
14. Nueva Galicia, 9, 11-7-1937.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 51
Si ahora vivieras, tronarías de nuevo
contra los que asolaron nuestra Patria,
y caerías sobre los traidores
haciendo de tu pluma fuerte espada.
Noutro poema15, no que relata a traxedia dos nove antifascistas
do bou Eva (Vigo, 23-4-1937), este poeta civil e belixerante
bota de menos a excelsa lira de bronce de Curros Enríquez:
Si tuviera de nuestro gran Curros
la pluma y la frente
cantaría con versos sublimes
la gesta valiente16.
Anos despois, poetas galegos antifascistas de Buenos Aires
apelaron, de novo, a Curros, para, baixo o seu maxisterio, combateren,
coa espada do verso, a mesma tiranía, a de Franco. O primeiro,
no tempo, foi Xervasio Paz Lestón (1952), quen, no soneto
“A Curros Enríquez”, escribe:
nestas horas de torpe hipocresía
en que a moura reaición forxa a metralla
pra darlle á Liberdá feroz batalla,
vén connosco a bater a tiranía.
Paz Lestón publicou máis poemas deste tipo, e, neses anos,
outros poetas galegos de Buenos Aires invocaron a Curros no
mesmo sentido17.
4 EN ESPAÑA DE 1939 A 1951: UNHA ESTRAÑA EDICIÓN
DE 1943 E UN TEXTO AUTOCENSURADO DE
OTERO PEDRAYO
A presencia de textos currosianos (de ou sobre) nestes doce
anos foi escasísima, case nula, na prensa galega. E o que se pode
15. Nueva Galicia, 7, 27-6-1937.
16. Vid. o meu artigo “O poeta Curros Enríquez contra Franco”, Boletín da Real
Academia Galega, 362, 2001, pp. 137-47.
17. Vid. os textos no art. cit. na nota 15.
52 Xesús Alonso Montero
afirmar rotundamente é que non houbo, en Galicia, ningunha edición
de ningunha das súas obras, nin sequera da “Virxe do Cristal”,
poema ó que a Igrexa, antes e despois deste período, estivo sempre
allea. Xa é significativo que o Bispado de Ourense ou o mesmo
Santuario do Cristal non fixesen ou promovesen, cun lexítimo
obxectivo homilético, unha edición autónoma e popular da fermosa
lenda mariánica.
Nestes doce anos ninguén publicou, en España, libro ou
folleto sobre o noso escritor, nin sequera para execralo (non houbo
esa sorte). En realidade, o único texto sobre Curros digno de mención
é un poema de Aquilino Iglesia Alvariño do ano 1946 publicado
nunha revista escolar e recolleito, un ano despois, no seu
importante libro Cómaros verdes na sección “Nenias”18. A nenia,
excelente, comeza deste xeito:
Ai, o vello amigo! Ai, as cantigas dos engrovios!
Lémbraste, amada? Floriu a abrótiga entre os cádavos.
En canto ó léxico, estes dous versos non son os máis difíciles,
dificultade –hermetismo case dun trobar clus– que non sei se suscitou
sospeitas políticas entre os custodios da doutrina oficial. De
feito, dos 24 versos, só un, dos menos difíciles, inquietaría un pouco:
Ai, vello amigo! Zúan anátemas contra o hirexe.
Un ano antes, en 1945, Otero Pedrayo, na súa impar Guía
de Galicia, nun breve capítulo dedicado á literatura galega, traza,
de Curros, esta semblanza:
... de la cantora inmortal... de la que dijo otro gran poeta:
Ai dos que levan na frente unha idea19,
Ai dos que levan no bico un cantar.
18. “Curros Enríquez”, Gelmírez, Instituto Nacional de Enseñanza Media Rosalía de
Castro (Santiago de Compostela), 1946.
Cómaros verdes, Vilagarcía de Arousa, Ediciós Celta, 1947.
19. Otero, que, sen dúbida, escribe de memoria, pon "idea" por "estrela".
Toda el alma rebelde de Manuel Curros Enríquez (nació en
Celanova, 1851; muerto en La Habana, 1908), late en esa exclamación
dolorosa. Su musa es de combate y de sarcasmo, pero a veces el
encanto de la tradición domina al poeta en la maravillosa leyenda “A
Virxe do Cristal” y en poemas como “O gueiteiro” y “Unha boda en
Einibó”. Curros entero se encuentra en el grande y apasionado libro
Aires da miña terra. La inspiración de Carducci, Hugo y Guerra
Junqueiro canta en sus amargos poemas de lucha, y pocas veces la
lengua gallega adquirió la perfección formal de los tercetos de la terrible
sátira O divino sainete. Murió Curros en el seno de la Iglesia, sin
olvidar su primera educación religiosa. Fue su vida dura y trabajosa,
de periodista liberal en Galicia, Madrid y Cuba, de emigrado y perseguido20.
A páxina, moi estimable para aquel tempo e que honra a
Otero Pedrayo, retoca, nalgúns puntos, a semblanza que o propio
don Ramón fixera, en 1926, na primeira edición da Guía. Convén
reproducila enteira:
El lirismo saudoso de Rosalía contrasta con el ímpetu revolucionario
y el amargo sarcasmo de la musa de combate de Manuel Curros
Enríquez (1851-1908). Como Guerra Junqueiro y Víctor Hugo,
Curros atacó la intolerancia religiosa en “A Igrexa fría”, “Pelegrinos a
Roma”, “Mirando ó chau”; mostró su negro pesimismo en el
“Nouturnio”; evocó tipos clásicos gallegos en “O gueiteiro”, “Unha
boda en Einibó” y otras composiciones de su libro Aires da miña terra.
En él, la leyenda “A Virxe do Cristal” es un solitario poema místico
impregnado por el aroma legendario del campo gallego. La terrible
sátira O divino sainete, escrita en tercetos de fuego, ataca la hipocresía
religiosa con bríos carduccianos. Algo conservó el alma de Curros de
su primera educación religiosa; oscilante entre la desesperanza y la fe
en un porvenir de justicia, es el poeta gallego que mejor encarna las
luchas del siglo XIX. Emigrado y perseguido, conoció la miseria y el
destierro; como tantos gallegos (Chao, Becerra, Placer, Añón,
Aureliano Pereira, Vicenti, etc.), fue admirable periodista liberal, y
como Rosalía, escribió novelas castellanas, hoy olvidadas21.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 53
20. Guía de Galicia, Santiago de Compostela, Sucesores de Galí, 1945, pp. 162-163.
21. Guía de Galicia, Madrid, Espasa-Calpe, 1926, pp. 131-132. (Alertoume sobre este
texto un oterólogo: Xosé M. Salgado).
54 Xesús Alonso Montero
Quen cotexe os dous textos cun pouco de atención axiña
reparará en que Otero Pedrayo, non máis católico en 1945 que en
1926, axeita o seu texto ás circunstancias do novo contexto: non
fala do bardo que atacou a intolerancia relixiosa e, á hora de referirse
ás crenzas do escritor, afirma, en 1926, que conservou a súa
primeira educación relixiosa, pero, na versión de 1945, engade que
morreu no seo da Igrexa. Cando caracteriza O divino sainete salienta,
en 1945, a perfección formal dos tercetos da “terrible sátira”
pero omite, nesa caracterización, en 1945, cando se refire ás estrofas,
unha valoración de ouro: “tercetos de fuego”.
Estamos –estou convencido– ante un acto de autocensura,
dictada por aquel tempo cativo que era o de 1945. Por outra parte,
quizais veña en axuda desta observación un artigo seu algo anterior
(de 1942)22, que, por publicarse fóra, en Buenos Aires, contén
expresións menos medidas: “la estrofa contra la injusticia”; “golpes
al edificio negro de un pasado de fría sombra”; “Curros periodista
demócrata, cronista insuperable de un momento”... Paga a pena
sinalar, neste lector de Curros, fondamente católico e lonxe de
todo xacobinismo, a devoción literaria que ten polo Divino sainete,
que arrinca del estes xuízos:
a) En 1926: “La terrible sátira O divino sainete, escrita en
tercetos de fuego, ataca la hipocresía religiosa con bríos carduccianos”.
b) En 1942, nun artigo publicado fóra de España: “... tuvo
el orgullo y el dolor de Galicia y trabajó su lengua, en algunos
aspectos, de modo insuperable. Los tercetos de la sátira O divino
sainete, precisos, rápidos, cortantes, probarían ellos solos la excelencia
de la lengua”.
c) En 1945: “... pocas veces la lengua gallega adquirió la perfección
formal de los tercetos de la terrible sátira O divino sainete”.
22. “Poetas de Galicia en el siglo XIX”, Galicia, Centro Gallego de Buenos Aires, 352,
mayo, 1942.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 55
Como dixen, neste período, as presencias de Curros son
moi escasas e, en xeral, de moi pouca entidade. Sinalei dúas de
certa significación23.
Nesta miseria, case un ermo, sorprende, no ano 1943, a
reedición, en Madrid, do volume I das Obras completas de Curros
Enríquez, volume que contén, sen supresións, os dous libros esenciais
do noso poeta: Aires da miña terra e O divino sainete. É, como
reza a cuberta, a “sexta edición” deste primeiro volume das
Completas, dato que proba o éxito de público destes dous libros,
impresos conxuntamente seis veces desde 1908, data da primeira
aparición desta edición madrileña feita pola casa editorial Librería
de los Sucesores de Hernando24.
Para quen coñeza o clima político daqueles anos ou para
quen o vivise (que é o meu caso), sorprende, asombra que naquel
universo tan censorio se publicase, legalmente, un volume con
libros pródigos en páxinas execrables tanto para as autoridades
civís como para as eclesiásticas, tan poderosas naquela semiteocracia.
Pero o volume –sexamos xustos– aí está, e ninguén, nin os editores
nin os censores, suprimiron “A Igrexa fría”, nin “Mirando ó
chau”, nin a diatriba contra os xesuítas, nin as gabanzas á I
República, nin as triadas máis incisivas do Divino sainete...
¡Asombroso, e hai que buscarlle unha explicación!
É certo que os editores eliminaron as páxinas do Proceso,
textos que Sucesores de Hernando ofreceron nas cinco edicións
23. Unha máis, anecdótica: en Ourense, o 5 de marzo de 1943, homenaxeouse ó escritor
franquista Xavier Prado “Lameiro” (que acababa de falecer), homenaxe que constou,
no teatro Xesteira, de tres partes: musical a primeira, de cantos escenificados a terceira
e, en canto á segunda, en “Recuerdo a los poetas orensanos”, senllas composicións
de Lamas Carvajal, Filomena Dato, Curros, Saco y Arce e o propio “Lameiro”. O
poema de Curros, “¡Ai!”, coa música de Baldomir, foi cantado pola Srta. Silvia
Rodríguez.
24. É a edición das Completas preparada polo seu fillo Adelardo Curros Vázquez en
seis volumes. O de éxito foi o primeiro (que contén Aires e o Sainete), do que existen
estas edicións: 1ª, 1908; 2ª, 1911; 3ª, 1917; 4ª, 1922; 5ª, 1929; 6ª, 1943. Esta, que é
a que nos ocupa, sae baixo o selo editorial Librería y Casa Editorial Hernando, sen
dúbida continuadora de Librería de los Suc. de Hernando, que ofreceu as cinco edicións
anteriores.
56 Xesús Alonso Montero
anteriores, inserción, por outra parte, non orixinal, pois o propio
Curros incorporounos á segunda e á terceira edicións (1881, 1886).
Temos datos de que algúns lectores, sobre todo das clases populares,
gardaban, como se dun tesouro se tratase, Aires da miña terra, tanto
polos versos do poeta como pola prosa dos avogados que defenderon,
en Ourense e na Coruña, ó escritor hostigado. Conta Antón
Santamarina que este era o caso, na aldea fonsagradesa de San
Martín de Suarna, de seu pai, Benjamín Santamarina Becerra, e dalgúns
veciños seus nos primeiros anos do franquismo25. Está claro
que, para os editores madrileños, as páxinas do Proceso eran, como
nos tempos de Curros, un reclamo, cousa que sabían moi ben os
censores ministeriais, razón pola cal non autorizaron a súa publicación
se é que os editores cometeron a ousadía temeraria de enviárenllelas
ós organismos da censura previa. Aínda así, despoxado
Aires da miña terra dos textos do proceso –canónicos, en certo modo,
desde 1881–, o volume de 1943, por forza, ten que sorprendernos.
Todo fai supoñer que quen promoveu esta edición foi
Adelardo Curros Vázquez (1873-1968), daquela o único fillo
supervivente do poeta. Temos razóns para pensar que agardaba da
edición un certo lucro económico, moi cobizado, sen dúbida, para
saír das estreituras nas que vivían el e a súa muller. Supoñemos que
foi Adelardo Curros, máis que o director da casa editorial
Hernando, quen negociou coa Administración. Cómpre aclarar
que o negociador tiña, de entrada, un argumento importante: era
unha persoa a quen non se lle podía apoñer que fose antifranquista.
Creo que é significativo o dato de que figure no volume preparado
por José Sanz y Díaz titulado Lira bélica. Antología de los poetas
y la guerra (Valladolid, Editorial Santarén, 1939). A el pertence
o poema que comeza:
Marchó a la guerra el soldado,
altivo, alegre, jovial,
y con la fe de un cruzado
dijo a su madre, abrazado,
[...]
25. “A familia Santamarina. Crónica da guerra e da posguerra”, Guieiros, 5, 1999.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 57
mas... si eterna es mi partida,
¡di por España la vida,
que es altísimo deber!
Que Adelardo Curros era persoa pouco problemática para
os poderes “ben pensantes” é algo que viña de lonxe: xa en 1908,
na Coruña, é un dos que decide que seu pai sexa enterrado, como
dicían os republicanos, “pola católica”.
Quen cotexe a edición de 1943 con calquera das cinco
anteriores non só reparará na ausencia das páxinas do Proceso
senón de certas notas e de dúas cartas. As cartas son as que Curros
enviou a Francisco Díaz Silveira en 1907, referidas á “Cántiga”, e
as notas, tres, son as que o propio Curros publica desde a primeira
edición de Aires, referidas á “Virxe do Cristal” (moi extensa), á
“Cántiga” e a “Tempro deserto”. Tamén se eliminaron dúas breves
notas (a “¡Ai!...” e “Ten a serena o canto”) do “recopilador”.
Hai que pensar que estas supresións (non as das páxinas do
Proceso) non se deben a razóns políticas e si ó afán, quizais, de
ofrecer un volume algo menos groso.
En calquera caso, resulta hoxe moi sorprendente que a
Administración franquista autorizase a edición, en 1943, deste
volume, que ofrecía ó público dous libros tan “extremistas”, tan
“disolventes”. Non creo que esta autorización obedeza á actitude
do Réxime de Franco de ser –ou aparecer– un pouco máis permisivo
naquel ano en que os franquistas sagaces intuían que Hitler e
Mussolini perderían a guerra, o que algúns sospeitaban desde a
batalla de Stalingrado (2 de febreiro), batalla na que as tropas
soviéticas demostraron que o exército de Hitler non era invencible.
En Cataluña, por exemplo, houbo algúns xestos permisivos
despois de 1943 (despois, por tanto, da decisiva batalla de
Stalingrado). A edición, por exemplo, das Completas de Verdaguer
en 1944. Outra cousa é que certos sectores intransixentes, como os
falanxistas do SEU de Barcelona, queimasen na praza pública
exemplares desta edición26.
26. Solé i Sabaté, Josep M., i Villarroya, Joan, Cronologia de la repressió de la llengua i la
cultura catalanes 1936-1975, Barcelona, Curial, 1994, p. 142.
58 Xesús Alonso Montero
5 EN BUENOS AIRES, NA HABANA E EN TOULOUSE
ENTRE 1936 E 1951
5.1 En Buenos Aires
A prensa da colectividade galega lembrou e honrou a
Curros en non poucas ocasións, pese a que non houbo, neste
período, efeméride currosiana importante (centenario do nacemento,
cincuentenario da morte...). Xa foi citado e comentado o
artigo de M. Agromayor, temperán, do 20 de decembro de 1936.
Publicouno o voceiro da Federación de Sociedades Gallegas,
Galicia, xusto o periódico que na súa cabeceira ostenta dous versos
moi definidores da musa civil de Curros Enríquez:
falareilles da patria ós desterrados,
de libertade e redención ós servos.
Foi neste periódico onde “León Rojo” (Alfredo Baltar),
socialista de prosa sempre belixerante, publicou “Nuestro gran
poeta civil”, artigo no que se alporiza pola manipulación que se
fixo de Curros, ó morrer, por parte da “clerigalla habanera y los
frailones de la colectividad”. En relación con esta cuestión estampa
unha observación interesante: cando Curros ten necesidade na
Habana dun traballo periodístico, foi o Diario de la Marina, “clerical
y monárquico a ultranza, quien, en cierto modo, se portó
decentemente con nuestro poeta”. No artigo, que é unha exaltación
da musa cívica de Curros, desliza datos que conviría verificar.
Por exemplo: que pecharon os ollos do gran escritor “la
mano fraternal de Adelardo Novo y un poeta hispano-cubano
amigo del bardo, cuyo nombre callamos por razones íntimas” (9-
3-1940).
No mesmo número publícase tamén un artigo de Domingo
Cubeiro co título “Curros o la rebeldía”, nunha liña que canxa co
artigo de León Rojo e co espírito do periódico.
Anterior nun ano é o número 314 de Galicia, do Centro
Galego, correspondente a marzo, que acolle, entre outras páxinas,
unha extensa nota biográfica e senllos artigos (son reproduccións)
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 59
de Roberto Santos e Rafael Montoro, ateigado este de gabanzas
para o Curros periodista27.
De 1940 é a primeira edición que se fai fóra de Galicia de
Aires da miña terra, libro que, sen dúbida, demandaba parte da
colectividade galega, especialmente nunhas datas en que en
España non se reeditaba. Publicou o volume a editorial porteña
Emecé, que é a editorial que xa nese ano publica, na súa colección
Dorna, dous libros de poesía galega moi importantes: De catro a
catro, de Manuel Antonio, e Queixumes dos pinos, de Eduardo
Pondal. Fundou e dirixe esta benemérita colección Luís Seoane,
quen, sen dúbida, non está alleo á iniciativa da publicación, en
Emecé, de Aires da miña terra. Prologa e edición o novelista Alberto
Insúa (1883-1963), moi coñecido daquela por El negro que tenía el
alma blanca (1922) e outras novelas. Cubano, fillo do periodista
galego Waldo Álvarez Insua, fai no prólogo algunha referencia ás
relacións que houbo, na Habana, entre seu pai e Curros. Confesa
no limiar que non está de acordo coa ideoloxía do poeta, a quen,
sen embargo, considera “uno de los poetas más poetas que hayan
existido en el mundo”. Consciente dos logros lingüísticos afirma
que “fue el Malherbe de sí mismo”. Ignoro quen, en Buenos Aires,
indicou que Alberto Insúa prologase esta edición de Aires, alguén,
sen dúbida, que coñecía a relación entre Curros e seu pai, quen, en
1883, publicou un Juicio crítico de Aires da miña terra con gabanzas
que para si quixeran, en palabras do propio Curros, Homero,
Shakespeare e o mesmo Dante28. Posúo un exemplar deste libro,
cunha nota manuscrita do autor, redactada en 1920, na que se
arrepinte da adhesión ideolóxica pero non “de mi intención de
ensalzar al poeta”. Alberto Insúa, o fillo, non difire moito da posición
do pai posterior a 188329.
27. A man que está detrás destas páxinas non é a de Luís Seoane, que sería director de
Galicia pouco tempo despois, desde decembro dese ano (1939).
28. “A El Eco de... Galicia”, La Tierra Gallega, 85, 1-9-1895.
29. Paga a pena reproduci-la cuberta –e a portada– deste libro: M. Curros Enríquez /
Aires d'a miña terra / (Jucio crítico) / por / W. A. Insua / Editor: Miguel de Villa / Calle
del Obispo núm. 60 / Habana / 1883.
En realidade, o libro máis parece de Curros que de Insua, e, de feito, entre glosa e
glosa, este reproduce unha parte non pequena dos versos de Aires.
60 Xesús Alonso Montero
No ano 1940, tan fértil en Buenos Aires, Eduardo Blanco-
Amor pronuncia unha conferencia no Ateneo Pi i Margall, que foi
moi aplaudida. Titulada “Volviendo a Curros”, trátase dunha
disertación sobre o noso escritor deseñada moi en función da
derrota da República Española e da situación creada pola II
Guerra Mundial, situación na que os frades tíranno-los santos á
cabeza “desde los aviones alemanes excomulgados por el Papa y
los aviones italianos bendecidos por el Papa”. Na conferencia, o
autor láiase de que a súa xeración, por “buen gusto”, deixara de
“militar activamente en el anticlericalismo de nuestros padres”.
Nesa disertación do 17 de agosto de 1940, Blanco-Amor comunícalles
ós asistentes “su hallazgo casual del libro de Curros (refírese
a Aires da miña terra), que, por cierto, es quemado el ejemplar
en un auto de fe, cuando los salesianos de Orense se lo descubren
en su cartera escolar”30.
O 28 de setembro de 1947, o Centro Ourensán de Buenos
Aires descobre o busto en bronce de Curros feito polo escultor
galego Domingo Maza, acto no que se leron tres textos sobre o
poeta: un de Otero Pedrayo, lido por Rodolfo Prada (“A saudade
do poeta”31), outro de Avelino Díaz, e o terceiro, que clausurou o
acto, de Castelao. Do seu discurso, “Homenaxe a Curros
Enríquez”, inédito ata hai pouco32, convén reparar en:
a) Curros foi o poeta da rebeldía, como Rosalía foi o poeta da
door.
b) Acusouse a Curros Enríquez de blasfemo; el, que fora o creador
do gran poema relixioso “A Virxe do Cristal” e que na Semana
Santa do 1896 escribeu a crónica máis conmovedora da paixón e
morte de Xesucristo, como home e como Deus. E todo porque
Curros, ao ver as inxusticias reinantes, puxera en beizos do Pai
30. “Volviendo a Curros Enríquez”, 24-8-1940. Así se titula, tamén, o resumo –bastante
extenso– da conferencia. Posúo fotocopia da páxina. ¿De La Nación?
31. Publicado en Opinión Gallega, Buenos Aires, 1947.
32. Publicado por Henrique Monteagudo en Castelao, Conferencias e discursos, Santiago
de Compostela, Fundación Castelao, 1996, pp. 283-89.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 61
Eterno esta frase popular: “Si este é o mundo que eu fixen que o
demo me leve”. E nada máis que por eso foi escomungado polo
Bispo de Ourense... Pero Curros non era un blasfemo; era un home
embebido pola máis pura moral cristiana. Era un crente, que basaba
a súa relixiosidade e a súa fe no amor ao próximo, na liberdade
humán, na xusticia social, e a súa vida era un exemplo constante de
virtude [...]
Pero é que o Fillo de Deus non ten que volver ao mundo para
expulsar a latigazos do seu templo aos novos fariseos e morrer crucificado
de novo para redimirnos? Por eso eu fixen unha caricatura inspirada
no mesmo asunto de “Mirando ó chau”, na que non aparece o
“Le bon Dieu” de Béranger, nin o Pai Eterno de Curros, senón o demo
bulrón que olla as inxusticias que reinan neste mundo i esclama: “I
este é o mundo que fixo Deus?” Pois ben; esta caricatura figura no
álbum Nós e o Arzobispo don Manuel Lago González veuno e non
me escomungou, porque era un sacerdote galego33. Non; Curros era
un crente, un cristiano, un relixioso, pero veuse obrigado a abrazar o
anticlericalismo, como Guerra Junqueiro, como aquel outro réprobo
de Mondoñedo...
Cando Castelao fala da crónica que Curros escribiu na
Semana Santa de 1896 refírese ó artigo “El símbolo” publicado en
La Tierra Gallega, se ben o 14 de abril de 1895. O artigo é decisivo
para entende-la relixiosidade e mesmo o tipo de cristianismo de
quen conclúe esas páxinas con esta recomendación: “Es preciso
que creamos en la divinidad de Jesús...”.
5.2 Na Habana
Cidade na que tantos anos viviu Curros (1894-1908), as
publicacións da colectividade galega e outras son pródigas en
artigos, notas panexíricas, fotografías e lembranzas. Neste período
tamén se publicaron dous opúsculos currosianos: en 1944,
33. Cando se faga unha edición anotada deste fermoso discurso de Castelao, quizais o
anotador, cando repare nesta afirmación, aclare que tamén eran galegos (e máis ou
menos contemporáneos) os bispos Eijo Garay e Guerra Campos.
62 Xesús Alonso Montero
un de Francisco Marcos Raña, e en 1947, un de Emilio Castro
Chané34.
Titúlase o primeiro El espíritu de libertad y rebeldía en Curros
Enríquez35. Trátase dunha conferencia pronunciada o 9 de setembro
de 1944 na Casa de Cultura da Habana “a beneficio del Pueblo
Español”. Unha vez máis, pois, Curros Enríquez contra Franco,
contra o franquismo. Presentou ó conferenciante a poetisa cubana
Mirta Aguirre, presentación que constitúe tamén o limiar da conferencia
impresa. Dela é esta interesante noticia: “No en balde
‘Unha noite na eira do trigo’ –que es como decimos por aquí, en la
versión modificada del poema– ha pasado a ser canción de cuna
para nuestros niños...”.
A conferencia de Marcos Raña responde, de cheo, ó título,
no que se proclama o espírito de liberdade e rebeldía de Curros,
rebeldía que suscita na súa pluma esta consideración:
Para mí, Curros era, sí, un rebelde, pero no un revolucionario.
Un rebelde un tanto anárquico y sentimental, que sentía las injusticias
de su época y se rebelaba contra ellas por instinto y por temperamento.
Pero, tengo para mí, que no había leído a Marx, ni a ninguno
de los grandes pensadores y sociólogos del pasado siglo, o, si
los había leído, por lo menos, no había sido capaz de asimilarlos, ni
habían ejercido en él la menor influencia. Únicamente los postulados
de la Revolución Francesa ejercieron alguna influencia en
Curros...
Sabido é que unha gran parte da crítica ten presentado a
Curros como un caso extremo de poeta radical, como se dun revolucionario
se tratase. Vai ser Marcos Raña, quizais sen sabelo, un
dos primeiros en matizar esta cuestión: rebelde, incluso moi rebelde,
si; revolucionario, non.
Non é ilóxico que esta observación proceda dun esquerdista
marxistizante, colaborador, en 1944, de Noticias de Hoy, xornal
do Partido Comunista (Partido Socialista Popular), no que
34. “Curros Enríquez en la emigración” (conferencia pronunciada na Sociedad de
Autores de Cuba en xaneiro do 47), Habana, Imprenta Martí, 1947.
35. Habana, Gráfica Moderna, 1944.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 63
tamén colaboraba Mirta Aguirre, prestixiosa marxista xa daquela36.
Sobre a cuestión (Curros ¿poeta revolucionario?) pronunciaríame
eu, negativamente, in extenso, no meu artigo de Grial en 196737.
Cómpre ter en conta que Curros, ante un tema tan capital como é,
na segunda metade do XIX, o do socialismo, é capaz de reprocharlle
ó seu admirado Eduardo Chao unhas certas veleidades fourieristas
e mesmo foi capaz de recoñecer que non lle desgustaba “o
socialismo cristiano estilo León XIII”, doutrina que estaba a mil
encíclicas do socialismo científico38.
Francisco Marcos Raña publica ó ano seguinte un longo
artigo titulado “Manuel Curros Enríquez”, que reproduce, case
sempre ad litteram, a conferencia de 1944. Foi editado polo
“Comité Pro-Bustos Manuel Curros Enríquez y Basilio Álvarez”,
comité que funcionaba na sociedade “Unión Orensana” da Habana.
Sei por Neira Vilas que o busto do noso poeta chegou a realizarse,
non así o do gran orador agrarista, sobre o que escribe, neste programa,
Adolfo V. Calveiro, devoto de Curros, tema no que posuía
notable erudición. Polo menos desde 1938 ten publicado páxinas
que os biógrafos do noso escritor deberían ter en conta, especialmente
as relativas á presencia de Curros en Cuba39.
5.3 En Toulouse
Nesta cidade, residencia de moitos anarquistas españois,
imprimiuse no ano 1949 o opúsculo Curros Enríquez, poeta épico de
la España heroica (Editorial Galicia Libre), cun prólogo de M.
Vázquez Valiño, galego, tamén, como o autor, Campio Carpio
(Campio Pérez Pérez)40. De novo, Curros contra Franco, pois,
36. Francisco Marcos Raña naceu no Carballiño no ano 1900. Oficial no Exército
Republicano na Guerra Civil, viviu moitos anos en Cuba (Neira Vilas, Xosé, Castelao
en Cuba, Ediciós do Castro, 1983, p. 248). Nestas datas aínda residía na Habana, onde
escribe un testemuño para este libro (pp. 232-35). Faleceu en Madrid en data que
Neira Vilas aínda non me precisou.
37. “Curros Enríquez ou a poesía como loita”, Grial, 17, 1967.
38. Art. cit. na n. 37, pp. 299-301.
39. “Apuntes para una biografía de M. C. E. Nogueira”, Cultura Gallega, Habana, 1938.
40. Anarquista (da Federación Obrera Regional de Argentina), emigrou a este país ós
17 anos. Vid. Penelas, Carlos, Os galegos anarquistas, A Coruña, Espiral Maior, 1996,
pp. 48-49.
64 Xesús Alonso Montero
como se aclara no prólogo, o diñeiro que se ía obter coa venda do
folleto sería doado “a la ‘Resistencia Gallega’. Resistencia que ha de
culminar, indudablemente, en la total liberación del pueblo español”
(p. 4).
O traballo de Campio Carpio é unha constante exaltación
da rebeldía de Curros contra os poderes escuros, un Curros que el
considera “el más grande poeta español de su siglo” (p. 29).
6 1951: CENTENARIO DO NACEMENTO DE CURROS
ENRÍQUEZ
6.1 O Centenario en España nos ámbitos oficialistas
6.1.1 Unha escolma de Curros dun tal M. G. García
Vexamos, en primeiro lugar, os termos da portada do volume:
M. Curros Enríquez / POESÍAS / Prólogo / de / M. G. García /
Hispánica / Madrid. (No colofón engádese: “Este libro se imprimió
en la imprenta Aguirre de Madrid”).
No prólogo, o autor, que asina en “Santiago de
Compostela, agosto de 1951”, fai, entre outras, esta declaración:
“En esta selección hemos introducido algunas poesías, muy pocas,
en castellano...”. Así pois, M. G. García, ademais de prologuista, é
o responsable da escolla: catro poemas en castelán (nunha especie
de apéndice) e 17 en galego, dos cales, dun deles, “A Virxe do
Cristal”, só se ofrece, loxicamente, un fragmento.
¿Quen é M. G. García? Alguén, sen dúbida, que se oculta
baixo este pseudo nome, baixo este pseudónimo. Do que se trata
é de saber por que o responsable dunha selección poética non dá
a cara. Todo fai pensar que estamos ante un episodio de bibliopicaresca,
ou sexa, de alguén que se quere lucrar, inmoralmente, dos
beneficios económicos que produza o libro, nunha data na que
aínda vivía o titular dos dereitos de autor, un dos seus fillos,
Adelardo, quen, noutras ocasións, se responsabilizou da compilación
e edición das páxinas de Curros. Por outra parte, coñecidas
son as circunstancias patéticas de Adelardo Curros e a súa muller,
residentes, nese ano, nun asilo de Orihuela. Se isto fose unha
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 65
novela policíaca, algún detective sospeitaría do propio Adelardo,
pero eu resístome a crer que M. G. García sexa un pseudónimo de
Adelardo Curros Vázquez. Daquela, con astucia ou con poder,
baixo o rubro de Hispánica, podía ofrecerse unha publicación que
non ten responsable claro, un tal M. G. García. Fose quen fose,
ofreceu ás autoridades da época e ós lectores ben pensantes o
Curros que eses lectores e esas autoridades non cuestionarían.
Que ninguén pense en poemas como “A igrexa fría”, “Mirando ó
chau” ou calquera dos cantos do Divino sainete. Nin sequera “Na
chegada a Ourense da primeira locomotora”. O prologuista, cínico
ou sincero, aclara os seus criterios: “Aquellas poesías demoledoras
pasaron, sin más gloria que el aplauso de la jauría que en
aquel tiempo hacía coro a toda imitación extranjera y, por desgracia
para su autor, con bien poco mérito artístico”. Máis sincero ca
cínico, ninguén podería ofrecer unha escolma que fose moito máis
alá dos 17 poemas deste volume (“O gueiteiro”, “Unha boda en
Einibó”, “¡Ai!”, “Ben chegado”, “Melodía gallega”, “A Rosalía”, “A
Mariquiñas Puga”...).
Estes criterios non son novos na crítica currosiana anterior
á Guerra Civil. Os seus definidores están na liña, sáibano ou non,
de Emilia Pardo Bazán, que, nunha famosa reseña á primeira edición
de Aires, establece desde o comezo: “Señalado favor tendríamos
que agradecer al Sr. Curros Enríquez..., si en vez de dar a la
estampa el elegante tomito... Aires da miña terra, hubiese dado dos,
titulado el uno Colección de poesías gallegas, y rotulado el otro en
esta forma: Colección de poesías político-sociales”. Despois de gabar,
non pouco, as primeiras, opina das segundas: “A las político-sociales,
señaladamente a las que llevan por epígrafe ‘O mayo’, ‘Os
mozos’, ‘A igrexa fría’, ‘Nouturnio’, ‘Mirando ó chau’, ‘Pelegrinos a
Roma’..., lejos de considerarlas como dignas de ser puestas al lado
de las otras, las tengo por inferiores en todos respectos, y me parecen
lamentable caída desde el cielo del arte al abismo del espíritu
de secta”41.
41. “Crítica literaria. Aires da miña terra”, Revista de Galicia, La Coruña, 13, 10-7-1880,
pp. 181-83.
66 Xesús Alonso Montero
Debo aclarar que M. G. García, que subscribiría estes xuízos,
non exclúe das Poesías de Curros o poema “Nouturnio”,
poema moi presente –é curioso– nas gabanzas e nos antólogos “de
dereitas”, o que proba a súa entidade de poema. Non así para dona
Emilia, que, en calquera caso, di, en 1880, o que pensa (unha das
súas virtudes intelectuais42), guste ou non ós intelectuais de esquerda.
Outra cuestión é a relación entre Curros e dona Emilia, excelente
ata 1880 (“la amistad particular que nos une al poeta”). A
Curros doéulle, sen dúbida, a crítica que lle fixo a unha parte dos
seus poemas, e, anos despois, arremeterá contra ela dunha forma
que non o honra (chámalle “certa literata fea” en 1888, no Divino
sainete).
Cómpre aclarar que en España, no ano do centenario, o
único libro de Curros que se publicou foi esta escolma de poemas.
Supoño que ese volume foi quen representou a Curros ante moitos
lectores. Unha estafa.
A antoloxía do enigmático M. G. García suscitou, no ABC,
de Madrid, a reseña dun crítico importante, de Melchor Fernández
Almagro, quen, ó referirse ó prólogo, cualifícao de moi breve,
“dada la lejanía cronológica y conceptual en que se pierde la figura
de Curros Enríquez desde el punto de vista de la generación
actual”. O crítico non bota de menos, na antoloxía, outro tipo de
poemas galegos (“el Curros sarcástico y corrosivo”) e só lle reprocha
que no capítulo de poemas en castelán só ofreza catro composicións,
pois abundan nestas recursos que son unha clara anticipación
do modernismo.
6.1.2 A oficialidade (I): os actos de Celanova, moi cuestionados
fóra
As autoridades políticas de Celanova e Ourense algo tiñan
que facer. Era imposible marxinar totalmente a Curros, tan vivo na
memoria mesmo na Galicia dos vencedores. Por outra parte, as
42. No seu afán de sinceridade, ela, católica sincera, non omite consignar en nota: “La
lectura de esta obra ha sido prohibida por el Reverendo Obispo de Orense a sus diocesanos”.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 67
autoridades tiñan algunha noticia dos actos que se preparaban na
diáspora galega, especialmente en Buenos Aires. A diáspora, consciente
da situación galega, denunciábaa con forza. Foi na Galicia
exterior na que se acolleu un chamamento escrito na Galicia interior
que ningún periódico do país quixo ou se atreveu a publicar:
un chamamento tan pouco “extremista” que as súas páxinas proban,
claramente, a miseria e o medo dos custodios do discurso oficial.
Publicouno, en Buenos Aires, Galicia, o órgano da Federación
de Sociedades Gallegas, tan belixerante, como sempre, co franquismo.
Unha nota da redacción aclara: “Este artículo fue enviado
a toda la prensa de Galicia para su publicación el 15 de septiembre,
fecha del centenario de Curros, y ningún diario de Galicia, de
su Galicia, lo publicó. Juzgue el lector cómo andan las cosas en
nuestra patria” (14-12-1951).
Do artigo, reproduzo os fragmentos máis problemáticos
para os definidores do discurso oficial:
a) ... hoy debe ser día de gloria... [...] hagamos un altar espiritual
en nuestros hogares, recitando o leyendo a nuestros hijos... los
más bellos trozos de su obra inmortal...
b) Celebremos honrosamente el Centenario del gallego más
gallego de todos los gallegos...
c) En todas las escuelas... los niños deben oír, en el día de hoy,
de labios de sus maestros, las estrofas viriles y lánguidas, a la vez, del
más enxebre de los poetas regionales. Y [...] deben sonar... las galleguísimas
estrofas de “Unha boda en Einibó”, “O gueiteiro”, “Os
mozos”, “Cántiga”, “Nouturnio”...
d) Galicia toda debe de hablar en el día de hoy solamente en su
lengua vernácula, como homenaje al llorado Maestro de maestros, al
más universal de sus Poetas...
e) ... hoy, en apretadas filas de sano galleguismo... rendimos a
su magnífica obra el cariño, el respeto y la admiración que se merece.
Ya que, oídlo bien, gallegos de Galicia y de todo el mundo:
¡CURROS solo hubo uno y... Dios rompió el molde!
68 Xesús Alonso Montero
O artigo, titulado “¡Galicia, por Curros!”, finaliza con este
dobre aturuxo: “¡¡Por Curros y por Galicia!! ¡¡Terra a Nosa!!”
Como o nome E. P. Hidalgo non figura nos instrumentos
bibliográficos galegos, alguén pode pensar que se trata dun pseudónimo,
incluso dalgún galego do exterior que utiliza este “truco”
(simular ser do interior) para incordia-lo Réxime de Franco. Pois
ben, contra o que poida parecer, E. P. Hidalgo non é un pseudónimo.
Sabemos por Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda que E[milio] P.
Hidalgo, coruñés e funcionario do Instituto Nacional de
Colonización, é autor dun poema galego en homenaxe a Curros,
lido por Otero Pedrayo o 15 de novembro de 1951, no acto que a
Real Academia Galega celebrou, na Coruña, en honra do poeta.
Emilio P. Hidalgo é autor dun libro de versos, Versalladas, enviado
en 1954 ó Centro Galego de Buenos Aires que, cremos, non chegou
a publicarse.
De feito, currosianos como E. P. Hidalgo tiña que haber
moitos na Galicia real de 1951, e, para eles, a Galicia oficial debería
emitir algúns xestos positivos. Por outra parte, na prensa galega de
Buenos Aires e doutras cidades de fóra, non escaseaban as denuncias
verbo dos silencios ou das pequeneces que se producían en
Galicia. Un exiliado galeguista, Ramón de Valenzuela, nunha conferencia
proferida, co gallo do centenario, nunha entidade da
Federación de Sociedades Gallegas, o Ateneo Curros Enríquez,
advertía: “Temos noticias de que alá tamén se preparan a celebrar
o centenario de Curros. ¿Qué dirán?”. O conferenciante, logo, pregunta:
“¿Non saben eses farsantes hespañoleiros que nese mesmo
convento de Celanova, á beira da que se lle vai render homaxe,
foron fusilados e torturados centos e centos de galegos...?”43.
En efecto, á beira do mosteiro de Celanova –prisión franquista
durante anos– celebrouse o gran acto oficial, o organizado
por unha Comisión designada polo Gobernador Civil da provincia
e que presidiu Manuel Rodríguez Alonso, alcalde de Celanova44. O
43. “Discurso do señor Ramón de Valenzuela”, Galicia, 20-9-1951.
44. O secretario, Alfonso Vázquez, catedrático de Xeografía e Historia no Instituto de
Ourense.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 69
16 de setembro, nun acto literario celebrado nesta vila, entregáronse
os premios do Certame: a Alberto Vilanova, o primeiro, por
un estudio biobibliográfico; a Celso Collazo, o segundo, por un
estudio sobre “A Virxe do Cristal”, etc. Ó final da entrega, actuou
de mantedor Ramón Otero Pedrayo, quen, segundo o resumo de
La Región, fixo “un estudio de la figura de Curros, centrada en las
sugerencias de dos de sus más bellos poemas: ‘Ben chegado’ e ‘Na
morte de miña nai’, en los que se encuentran bastante claras las
características del alma atormentada del poeta. Desembocó el estudio
en la leyenda ‘A Virxe do Cristal’, a muchas de cuyas partes aludió
el Sr. Otero Pedrayo con maestría y acierto, mereciendo una
clamorosa ovación al terminar su magnífica pieza oratoria” (18-9-
1951). No mesmo día ingresaron, como membros numerarios da
Real Academia Galega, Xoaquín Lorenzo Fernández e Xesús Ferro
Couselo. Contestaron ós seus discursos de ingreso, respectivamente,
Ramón Otero Pedrayo e Florentino López Cuevillas. Con posterioridade,
descubriuse o busto de Curros, feito en bronce por
Asorey, acto no que pronunciou unha alocución Manuel Casás,
presidente da Academia. Houbo algunhas outras intervencións
entre as que cómpre subliña-la de Daniel Calzado, quen, na casa
de Curros, “leyó una cuartilla de adhesión, en nombre de los gallegos
residentes en la República Argentina”.
La Región, o xornal que informa máis polo miúdo desta
xornada celanovense do 16 de setembro, non indica en que idioma
falou Daniel Calzado e igual acontece verbo da peza oratoria de
Otero Pedrayo (ambigua información que ofrecen outros periódicos
de Galicia).
Hai un periódico da diáspora, Galicia (da Federación), que
nos informa sobre este e outros puntos, información que, en parte,
paga a pena reproducir:
a) El centenario de Curros Enríquez pasó casi desapercibido en
Galicia.
b) Los actos... se han reducido a un pequeño acto en Vigo, otro
de menos importancia en Orense, y el principal, se llevó a cabo... en
70 Xesús Alonso Montero
Celanova. [...] En concreto: un modesto monumento en Celanova,
un modestísimo concurso literario, un banquete “a las autoridades”,
una placa en la casa natal de Curros (que no se colocó, aunque figura
en el programa)45.
c) ... haciendo total caso omiso del idioma en el que Curros
inmortalizó su obra, todo lo que se dijo fue en un idioma extranjero...
46
d) En representación del Centro Gallego de Buenos Aires, asistió
uno de los miembros de la Directiva, el Sr. Calzado, quien, para
pronunciar su discurso... tuvo que pedir la venia al alcalde, y eso
que en él no se hace ninguna atrevida alusión...
A continuación, reprodúcese o discurso que foi dito en
galego. Aínda que o orador sabía moi ben que falaba in partibus
infidelium desliza estas dúas observacións: “Curros esperta nos emigrados
o ‘instinto de loita’” e “os seus cantos chégannos a ialma
porque é a revelación da súa rebeldía contra un mundo que el quería
que fose mellor”. Tamén acerta ó chamar “lira de ferro” á lira de
Curros Enríquez.
Na Coruña imprimiuse47 un opúsculo de 32 páxinas co
título Centenario de Curros, custeado por “Galicia S. A. Seguros y
reaseguros”, da Coruña, empresa que se publicita no folleto.
Contén senllos artigos de Álvaro Cunqueiro e Eugenio Montes, un
poema (non inédito) de Gonzalo López Abente (“Unha oración”),
un poema inédito, cálido e fermoso, de Celso Emilio Ferreiro48 e
unha miniantoloxía dos poemas de Curros, todos aptos para aquel
tempo, incluído “Nouturnio”.
Os prosistas do opúsculo tampouco rompen unha lanza
por Curros Enríquez. Cunqueiro, no artigo que titulou “Celanova”,
45. Centenario de Curros Enríquez (1851-1951). Homenaje al poeta de las Comisiones provincial
de Orense y local de Celanova, Orense, Imp. Enc. Lib. La Industrial.
46. De ser certa a información, tamén Otero Pedrayo disertou en castelán. ¿Houbo tantas
presións sobre don Ramón? Téñase en conta que Otero Pedrayo xa exercitaba a oratoria
en galego desde 1949 (homenaxe, en Ourense, a Lamas Carvajal).
47. Litografía e Imprenta Roel.
48. Que acolle, con variantes, no libro O sono sulagado, 1955.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 71
dedica ó poeta só unha liña (referida á “Virxe do Cristal”), actitude
que reiterará mesmo en tempos en que falar, con entusiasmo, do
poeta civil non era problemático. Lémbrese que en xullo de 197549,
xa na agonía de Franco, Cunqueiro opinaba: “... Curros no fue un
gran poeta. Curros es historia literaria y política de la Galicia del
siglo XIX [...] Ni incluirlo, si algún día la hiciese, en una, mía,
antología de la poesía de mi lengua, desde Bernal de Bonaval a
Manuel Antonio y Luis Pimentel”. Non carece de valentía intelectual
facer unha afirmación coma esta nun tempo en que os criterios
literarios predominantes eran os da gauche, dito sexa cun galicismo
que o propio Cunqueiro emprega aquí. Tamén denota valentía
–erros á parte50– o que opina sobre O divino sainete, “texto, a la
vez, banal y grosero, de un anticlericalismo primario”51. Denota
valentía e, asemade, miopía.
O outro artigo do folleto, “En el centenario de Curros
Enríquez”, xa o publicara o seu autor, Eugenio Montes, en agosto,
na revista Mundo Hispánico (Madrid)52. Montes, daquela na ética e
na estética falanxistas, canoniza, exclusivamente, ó autor da
“Cántiga”, “O gueiteiro” e “A Virxe do Cristal”, e chega a dicir que
a febre da I República e os arrebatos da Democracia “casi le sofocan
las voces íntimas de su poesía. Por poco se pierde para la poesía,
para su tierra, para todo”. Velaquí, pois, unhas páxinas en
prosa que expresaban, nas súas omisións e nos seus pronunciamentos,
o pensamento oficial verbo da poesía de Curros Enríquez.
Erosións ou resistencias –pequenas, en xeral– a este pensamento
oficial habería que procuralas nos discursos de Otero
Pedrayo, tanto no de Celanova como no que pronunciou na
Academia Galega53, discursos dos que non quedan, nin sequera,
49. “Curros Enríquez”, Destino, Barcelona, 6-7-1975.
50. Cando afirma, por exemplo, que Curros foi procesado por este libro, lapsus perdoable
nun lector tan impermeable.
51. Nunha carta aberta en Destino, replícalle con enerxía Xavier Costa Clavell (11-9-
1975).
52. Co título “Curros Enríquez el de Celanova”.
53. “... hizo un acabadísimo estudio de la personalidad del poeta” (Boletín de la Real
Academia Gallega, 294-96, diciembre, 1951, p. 335).
72 Xesús Alonso Montero
resumos dignos de tal nome. O que non dicían os discursos oficiais
ou oficiosos atópase nos autores do exilio interior que publican no
exilio exterior, trátese de periódicos de Buenos Aires ou de emisións
radiofónicas da BBC de Londres. Xa é significativo que un
destes textos, de Ramón Vilar Ponte, se titule “Curros Enríquez, o
poeta da libertade” (17-10-1951)54.
Nas actividades culturais de Galicia no ano do centenario
de Curros hai unha omisión moi significativa, un silencio moi elocuente.
En Santiago, o Instituto Padre Sarmiento de Estudios
Gallegos montou unha mostra (literaria, iconográfica...) para
homenaxear a Emilia Pardo Bazán55, estrictamente contemporánea
de Curros Enríquez (ámbolos dous naceran en setembro de 1851).
Algúns dos seus dirixentes (Filgueira Valverde, sobre todo) sabían
moi ben cómo montar unha mostra de homenaxe a Curros
Enríquez (centrada, por exemplo, na “Virxe do Cristal”) que non
suscitase reproches ou sospeitas nos custodios da ortodoxia oficial.
Se non o fixeron é que, nesa data (1951), había forzas políticas no
seo do Instituto de Estudios Gallegos interesadas en que esta institución
non lembrase, nin de lonxe, o Seminario de Estudos
Galegos, ó que o Instituto, sen continualo, sucedeu.
6.1.3 A oficialidade (II): José Luis Varela e Manuel Fraga
Iribarne, en Madrid, e Antonio Lorenzo Sánchez, en
Barcelona
Dos Centros galegos existentes en España no ano 1951, en
dous deles, o de Madrid e o de Barcelona, o nome de Curros tivo
certa presencia, sobre todo no de Madrid, precisamente o máis
franquista, o máis oficialista. Xa é significativo que presidise a institución
o xeneral en activo Constantino Lobo Montero, parente,
por outra parte, do Dictador. Paga a pena examinar con atención
54. En Galicia desde Londres (ed. de Antonio Raúl de Toro Santos), Oleiros (A Coruña),
Editorial Tambre, 1994, pp. 295-97.
Emítense, en 1951, dúas conferencias máis: unha de “Emilio Celanova” (Celso Emilio
Ferreiro), “Curros Enríquez en Londres”, e outra de Florentino López Cuevillas.
55. 4.ª Exposición dedicada a la Condesa de Pardo Bazán con motivo del centenario de su
nacimiento, 1951.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 73
as actividades literarias organizadas por este Centro ó longo de
1951 e detectar, dentro delas, cándo aparece Curros e qué dimensións
do escritor aparecen.
Convocouse un certame literario que era, en certo modo,
un totum revolutum. Nunha crónica oficial lemos: “coincidiendo
con los centenarios del nacimiento de la eximia escritora doña
Emilia Pardo Bazán, de Manuel Curros Enríquez, Andrés Muruais,
Benito Vicetto y Saralegui y Medina, [la Comisión de Cultura]
organizó el Primer Certamen Literario del Centro Gallego de
Madrid, dotados con premios cuya cuantía será estipulada de
acuerdo con la importancia del tema”56. No tema “Curros Enríquez
y Madrid” foi premiado o traballo de Augusto González Besada e
Melendo Abad (3.000 ptas.)57; no tema “La Pardo Bazán como poetisa”,
José Montero Padilla (2.000 ptas.); no tema “La lengua gallega
de Curros”, Antonio Lorenzo Sánchez (2.000 ptas.); no tema
“Vida y obra de Manuel de Saralegui”, José Arias Campoamor
(1.500 ptas.); no tema “Proyecto de una edición de obras dispersas
de Andrés de Muruais”, Benito Varela Jácome (1.000 ptas.), e no
tema “Evocación de la personalidad de Vicetto”, Luis Carré
Alvarellos (1.000 ptas.).
Presidiu o xurado quen era, nesa altura, presidente da
Comisión de Cultura: Manuel Fraga Iribarne, un galego de 28
anos, catedrático de universidade, que asombraba xa daquela polas
súas erudicións e que, tan novo, era secretario xeral dunha importantísima
institución franquista, o Instituto de Cultura Hispánica.
Fraga Iribarne foi un dos oradores nun ciclo de conferencias que
se pronunciaron en xuño dese ano. Disertaron, tamén, Fraga de
Lis, Blanco Tobío, Gamallo Fierros, Ramón Fernández Pousa e José
Luis Varela, todos no discurso oficial ou nos seus arredores. Un
deles, José Luis Varela, non era alleo a certos modos do pensamento
fascista e confesábase, ademais, admirador de Vicente Risco,
do peor Risco, teorizante, nesas datas, do nacionalcatolicismo
56. “Actividad cultural”, Mundo Gallego, 1, 1952 (órgano do Centro).
57. Que en 1952 publicaron o libro, cun prólogo de R. Cabanillas, M. C. E. Biografía,
Madrid, Artes Gráficas Minerva.
74 Xesús Alonso Montero
español. A conferencia de Varela, de título moi significativo,
“Curros, lira torva”, supoñemos que preludia o artigo que, meses
despois, se publicou no número 3 da Colección Grial co título
“Curros o el Progreso”58. O xove profesor, non carente de erudición
nestes e noutros terreos literarios do XIX español, fai, ó longo do
seu traballo, afirmacións coma estas:
a) ... Curros, cuyas ideas –sin duda adocenadas y de origen
dudoso o secundario– hemos intentado abocetar (p. 31).
b) O divino sainete, libro de escándalo por el que no siempre es
fácil caminar sin taparse las narices (p. 36).
c) Algo turbio y torvo preside la creación literaria de Curros
Enríquez (p. 42).
O autor, daquela lector de español en Alemaña, nun
momento do seu discurso, fai esta confesión: “Desmoralización
total, ya que, como en muchas ciudades alemanas de hoy –reducidas
a impresionantes gusaneras en nombre de ideas democrático-
progresistas similares a las de Curros– la vida presente nos
resulta impensable entre tantos escombros” (p. 37). Os fascistas
de calquera parte do mundo sempre se opuxeron –con ou sen
votos– ás ideas democrático-progresistas, que son, lamentablemente
para Varela, as de Curros Enríquez, responsable, ó seu
modo, de que as cidades alemanas fosen bombardeadas en 1944
e 1945 pola aviación aliada. Non estaba no ideario dos laboristas
ingleses e dos progresistas estadounidenses destruír cidades alemanas,
pero si defende-lo mundo da agresión nazi, da provocación
de Hitler, quen, desde 1933, torturaba e mataba a alemáns
58. Presencia de Curros y D.ª Emilia, Vigo, Galaxia, 1951.
É certo que Curros en “Encomenda” fala da súa “lira torva” (“Teño unha corda
muda / na miña lira torva”), pero o título “Curros, lira torva”, na pluma dun crítico das
características de J. L. Varela, é outro cantar. Cando, en 1958, recolle este estudio en
Poesía y restauración cultural de Galicia en el siglo XIX (Madrid, Gredos) non o reproduce,
en fragmentos moi delicados, na súa totalidade. Nesta terceira saída titúlase “Curros
y el Progreso”.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 75
(xudeus e non xudeus) polo feito de teren, como Curros, ideario
democrático-progresista. A José Luis Varela, xove profesor galego
na Alemaña de Posguerra, dóelle vivir nunha cidade en escombros
e responsabiliza da destrucción ós aliados, non a Hitler, salvador
das esencias espirituais de Europa, como algunha vez escribiu
Vicente Risco, o seu admirado mestre.
Nestas mans estaba Curros nesa ocasión, tanto que o discurso
do propio Manuel Fraga Iribarne non resulta moi intemperante.
O cronista (quizais Dionisio Gamallo Fierros) fai esta presentación
do orador:
A las once de la noche del viernes, 22, ha tenido lugar, en el
suntuoso teatro del Instituto Ramiro de Maeztu, la solemne sesión
de clausura del ciclo de homenajes con que el Centro Gallego ha
conmemorado el primer centenario del nacimiento en Celanova
(Orense) del gran poeta Manuel Curros Enríquez. El amplio coliseo
de Serrano, 27, presentaba un aspecto magnífico y en él ocupaban
lugar preferente las gentiles nietas del cantor de Aires da miña terra,
señoritas Ángela y Manola Curros Ortega, diplomáticos hispanoamericanos,
directiva del Centro Gallego, destacados compositores
musicales, escritores y artistas. Se abrió el acto con la intervención
del presidente de la comisión de Cultura del Centro Gallego, catedrático
de Universidad, diplomático y letrado de las Cortes, don
Manuel Fraga Iribarne, que vestía de etiqueta ostentando la honrosísima
medalla de Correspondiente de la Real Academia Gallega.
Con voz de inconfundible fonética galaica, y una acción sobria y elegante,
pronunció el siguiente discurso en torno al tema “Curros
Enríquez, hoy”.
Entre outras cousas, dixo:
I. ... supla a nuestra modestia el entusiasmo con que le ofrecemos
este homenaje. Al rendírselo, lo digo bien claro, pues no nos
duelen prendas, lo hacemos de modo total y decidido, sin reservas
de ninguna clase. El Curros histórico, el que procesaron en Orense y
absolvieron en La Coruña; el hijo testarudo que no quiso ser notario
como su padre y abandonó la jurisprudencia por el periodismo; el
republicano entusiasta que, la misma noche del 11 de febrero de
1873 en que se proclamó en Madrid la primera República, con el
mismo entusiasmo fácil del 14 de abril, que todos recordamos [...];
el hombre desconfiado, adusto, malhumorado, a ratos injusto, desencantado
de tantos desengaños, emigrado a Londres y luego a
Cuba... Ese Curros histórico, de carne y hueso, murió con su cuerpo
cansado, con su generación, con los problemas de aquella España
que otro gran poeta llamó “vieja, tahúr, zaragatera y triste”.
II. Porque muerto y enterrado el Curros histórico, nace y nos
queda el Curros eterno; el Curros que generaciones de gallegos recitarán
y cantarán; el Curros de la melancolía divina de “No xardín
unha noite sentada”; el Curros de “Cando non me alumean eses teus
ollos”; el Curros satírico de “Tangaraños”; aquel Curros es el de “A
Virxen do Cristal”, el meditabundo ante la tumba de Rosalía, el que
llamó a la “Alborada” de Veiga Pange lingua druídico: la plenitud de la
poesía moderna, que sonará mientras en el mundo se oiga una gaita,
y la Vía Láctea sea el Camino de Santiago.
Transcrita a breve alocución, o cronista, xa no papel de
comentarista, expón: “Este discurso (en el que, elocuentemente,
con agudeza y generosidad, se despojó a la memoria del poeta de
todo lo circunstancial y pasajero, para quedarse con su inmortalidad
de cantor del alma, la costumbre y los instintos de su tierra)
fue entusiásticamente aplaudido por el numeroso y selecto
público”59.
Quen lea, completa, a alocución do xove profesor vilalbés,
decatarase, axiña, de que a figura de Curros non suscita nel
as xenreiras que nese ano lle prodigou José Luis Varela. Pero
Fraga Iribarne, como xa viñan facendo os críticos de dereitas
desde antes do 36, esfórzase en afirmar que os únicos poemas
dignos son aqueles que están totalmente alleos á conflictividade
histórica do momento, que, en non pequena parte, era a de 1951.
No fondo, o alegato de Fraga Iribarne en favor duns poemas, en
certo modo, puros, é o alegato dun político franquista que, invalidando
como poesía a poesía “non pura” de Curros, invalida
toda esta poesía como lectura e denuncia da sociedade de 1951.
Político e todo, o discurso de Fraga, no seu tempo, é máis reno-
76 Xesús Alonso Montero
59. La Noche, 27-6-1951.
vador có de moitos outros, por exemplo, o do semifascista José
Luis Varela.
Risco acudiu á cita do centenario cun artigo en La Región
de Ourense: “Mi encuentro con Curros Enríquez”. O parágrafo que
reproduzo é mostra elocuente do seu ideario antidemocrático: “En
Londres, experimentó el despego de la multitud callejera por su
miseria, y, en cambio, experimentó la delicada protección de un
hombre culto, de un hombre que no era de la calle”. Dito o cal,
parece compadecerse do noso escritor: “Sin embargo, Curros era
demócrata” (30-7-1951).
Nun artigo posterior, no mesmo xornal, “Curros, nuevamente”,
manifesta con claridade que o noso escritor “No parece...
un poeta propio para jóvenes de hoy”, e, de contado, amosa a súa
sorpresa polo feito de que algúns mozos novos, no centenario, sentisen
admiración por Curros, incluso polo Curros autor de poemas
que foron expresión do seu “ambiente histórico”.
O Centro Galego de Barcelona, menos oficialista có de
Madrid, tamén conmemorou o nacemento de Curros Enríquez (e
o da Pardo Bazán). A principal conferencia sobre o noso poeta pronunciouna
Antonio Lorenzo Sánchez, que era, certamente, un
entusiasta do talento lingüístico de Curros na utilización do idioma
galego (“Su verdadero valor literario, inmarchitable, está en su
lenguaje gallego, muy superior al de Rosalía y Pondal”). Froito
deste entusiasmo polo idioma de Curros foi o traballo “La lengua
de Curros Enríquez”, que premiou o Centro Galego de Madrid
nese ano. Pero na conferencia de Barcelona, cando fala do poeta,
hai xuízos coma estes:
I. ... las influencias más patentes en su obra y su vida: Hugo,
Carducci y Guerra Junqueiro. Estas influencias permanecen, empero,
soterradas como guadiana dinamitero hasta 1880. Aires da miña terra
es su erupción [...] cuando Curros regresa a Galicia, ya no es gallego.
Será poeta, en gallego, pero no poeta gallego...
II. Curros, a partir de Aires pierde toda autenticidad para convertirse
en bandera o piedra de escándalo...
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 77
III. Sin negarle valor poético, la mayor parte de la obra gallega
de Curros, “literariamente”, la considera deleznable. Curros en este
aspecto fue árbol de hoja caduca. Al identificar su estilo con ciertas
modas artísticas y filosóficas, y esto, que fue la clave de su popularidad
desmedida, fue también su talón de Aquiles.
IV. ... la formulación del recurso de revisión del proceso judicial
de Curros..., en pura juricidad fue el inferior quien juzgó con arreglo
a derecho y no el superior, que más bien lo hizo como Jurado que
como Tribunal.
Atéñome, nestas citas, ó resumo que publica Alborada, a
revista do Centro, en xullo de 1952. O cronista finaliza con esta
noticia: “La conferencia del señor Lorenzo, muy documentada y
de lenguaje violento y sugestivo, provocó muy dispares comentarios”.
Home moi da ideoloxía dos vencedores da Guerra Civil,
Lorenzo Sánchez non era insensible a certos talentos de Curros, ó
que, sempre que pode, sen negarlle o sal, regatéalle boa parte do
pan. Como José Luis Varela, como Fraga Iribarne...
6.1.4 A oficialidade (III): presencias e ausencias na Habana
O Centro Galego desta cidade tiña a obriga de organizar
unha conmemoración memorable. Conscientes os organizadores,
invitaron, reiteradamente, a don Ramón Otero Pedrayo, que non
chegou a ir a Cuba, el, que en 1947, fora a Buenos Aires invitado
polo Centro Galego. O que acontece é que o Centro da Habana
estaba gobernado por persoas máis ou menos franquistas, circunstancia
que debeu influír decisivamente en Otero Pedrayo para
declina-la súa intervención. Entre as cartas remitidas a don Ramón
que obran na Fundación Penzol, hai unha, asinada por Do Campo,
que comeza desta insólita maneira: “Querido amigo: Ó estilo
d'Ourense, eres un cagán. Tes medo”.
Ó non contaren os organizadores con Otero Pedrayo, invitaron
a Eugenio Montes, daquela aínda falanxista non vergonzante.
Hai documentación gráfica e literaria de tal índole na revista La
78 Xesús Alonso Montero
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 79
vida gallega en Cuba60 que dá a impresión de que o homenaxeado
non foi Curros Enríquez senón Eugenio Montes.
Xerardo Álvarez Gallego, que residía na Habana, como exiliado,
nestas datas, deixounos unha crónica dos actos do Centro
Galego (unha crónica moi crítica). Titúlase “Un Curros Enríquez
falsificado”, e dela escollemos estas secuencias:
I. Se nos ha servido un Curros Enríquez apócrifo...
II. ... pudo hacerse una reedición con estilo moderno y bien revisada
de las obras completas de Curros. Hubiera constituido el mejor
homenaje, además del menos gravoso... porque la gran compra de
ejemplares en España y América haría reintegrable el anticipo de su
impresión.
III. ... un Jurado, discutible, fuera de su Presidente, dejó, muy
poco elegantemente, desierto el primer premio al que concurrieron
trabajos como el de Fernández del Riego, uno de los valores jóvenes
de más ancho prestigio en la Galicia de hoy. (El hecho de haber sido
dotado el premio por el propio Centro autoriza la suspicacia de que
quiso reservárselo para ayudar a pagar el tan inútil como largo viaje
de Eugenio Montes, el Mantenedor mantenido).
IV. ... inferiorizaron el homenaje algunas intervenciones, evidentemente
bajas de techo, aunque, en contrapartida, lo elevaron otros
aportes inesperados como el de Gastón Baquero.
V. No vino Otero Pedrayo [...] En vez de Otero Pedrayo –cultura
sólida– vino Eugenio Montes, cultura bien administrada. Y el académico
falangista –de vuelta de su militancia socialista–, tenor hogaño
de la unidad de Franco, de regreso del nacionalismo gallego, voló
veinte mil millas e hizo gastar veinte mil maravedises para pronunciar
en La Habana unos discursos febles, chirles y, sobre todo, hipocritones
hasta la burla.
Álvarez Gallego publicou este alegato nunha importante
revista da Habana, Bohemia; meses despois reproduciuno en Buenos
Aires Opinión Gallega, de onde o tomo eu (núm. 134, 1952).
60. La Habana, 1951.
80 Xesús Alonso Montero
6.2 Os estudiosos non oficialistas en Galicia:
algunhas calas
Non é oficialista a colección Grial, da Editorial Galaxia,
aínda que no número 3 da colección colabore José Luis Varela, fascistizante
nesa altura. Como non oficialista hai que entende-lo artigo
de Ricardo Carballo Calero “Algo sobor da poesía de Curros”,
crítico que, non sendo daquela, nin despois, un entusiasta da “poesía
social”, redacta neste traballo liñas cheas de comprensión para
este tipo de poemas “cuia forza endexamais esmorece en tópicos
prosaicos” (p. 13).
Sen dúbida o lector máis devoto, dentro dos escritores non
franquistas, foi Celso Emilio Ferreiro, como pode verse nalgunhas
páxinas do seu Curros Enríquez. Biografía, publicada por Moret en
1954 pero escrita nos días do centenario. Téñase en conta que,
moi pouco despois, este devoto da vida e da obra de Curros irrompería
no mapa das Letras galegas con páxinas antolóxicas da nosa
poesía civil.
Curros, como poeta civil, foi obxecto de valoración entusiasta
en críticos que, ás veces –e non por casualidade–, publicaban
estes xuízos fóra. Valentín Paz-Andrade, por exemplo, podía
afirmar nun periódico da colectividade galega de Buenos Aires:
“Até chegar Castelao, Curros Enríquez foi a individualidade galega
que máis conmoveu en vida as entranas do pobo” (“O home e
o poeta en Curros”, Lar, 25-7-1951). Tamén foi capaz de afirmar:
“O pensamento político, con ser en Curros obsesivo, non enlixou
a cristaíña voz do seu lirismo, nin deformou as súas visións de
poeta”.
Dentro da crítica non franquista, sorprenden certos reparos
de Francisco Fernández del Riego, quen non só non é franquista
senón que é, nesta altura, unha das actitudes intelectuais
máis belixerantes contra o franquismo. Na revista Árbor, de
Madrid, refírese ó poeta Curros nestes termos: “... no fue un revelador
del alma de Galicia; su psicología era casi rudimentaria, y sus
poemas no pierden su contenido espiritual en la traducción”
(1951, p. 551).
Son palabras escritas, nunha crónica cultural galega, para
unha revista moi do Réxime, pero o certo é que nesas mesmas
datas (xuño de 1951), no seu Manual de historia de la literatura
gallega, opina: “La lírica gallega le debe a Curros un color de rebeldía...
Es necesario señalar, imparcialmente, que esta rebeldía fulminante
y condenatoria en las letras gallegas, no se encuentra dentro
de nuestro temperamento, que prefiere otras formas de acción
y de discusión. En Curros es, primeramente, un asunto de republiquerías
y papados: como se ve, cuestiones a las que no se les
puede conceder transcendencia lírica” (p. 82).
Todo indica que Fernández del Riego tiña en pouca estima
a musa civil e rebelde de Curros. De feito, nun libro publicado na
Galicia emigrante, en Buenos Aires, tres anos despois, hai, no capítulo
dos poetas, páxinas para Pastor Díaz, Añón, Rosalía, Pondal,
Lamas, Vesteiro Torres, Noriega Varela, Cabanillas, Taibo..., pero
non para Curros Enríquez (Galicia no espello, 1954).
É certo que non tardaría Fernández del Riego en achegarse,
con outro talante, á poética de Curros. En 1957, na Escolma do
século XIX, escribe: “Namorado o poeta da libertade do seu país,
levando acesa no miolo a chama vital do ideal do progreso, os seus
versos, xurdiamente galegos, son tamén europeos” (p. 100). Anos
despois, en 1971, aínda sostén: “O universalismo de Curros, o seu
progresismo, o seu liberalismo e outros andacios [a cursiva, miña]
da época mantivérono un pouco alonxado da súa verdadeira
misión de poeta civil de Galicia” (Historia da literatura galega, p.
107). Nesta ocasión retoca un parágrafo de 1951: “El universalismo
de Curros, su progresismo, su liberalismo y otras vaguedades lo
mantuvieron siempre un poco alejado de su exacta misión como
poeta civil de Galicia”. Crítico e publicista tan presente nos medios
culturais galegos, non sabemos en qué medida a súa actitude
pouco entregada a certas páxinas políticas de Curros influíu nos
lectores e nos estudiosos do noso escritor. En calquera caso, os xuízos
emitidos por Fernández del Riego, antes e despois de 1951,
dentro ou fóra das publicacións oficialistas, son xuízos emitidos
desde a súa honrada conciencia de lector e nunca condicionados
polas presións ou os afagos dos poderes.
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 81
As voces máis entusiastas de Curros, neste momento, non
están en Galaxia, onde o mentor, Ramón Piñeiro, posúe unha
sensibilidade literaria que o sitúa moi lonxe do noso poeta. De
dúas desas voces –Celso Emilio Ferreiro e Valentín Paz-Andrade–
xa falamos, algo dixemos. Hai outras, algunhas moi novas, como
a de José Luis García Mato (1924-1980), que publica, en El
Progreso (Lugo), “Curros Enríquez y Galicia”, artigo no que define
ó noso escritor “como el más grande y veraz de nuestros vates,
el único que jamás supo ser hipócrita y por ello era rebelde a
toda tiranía...” (25-7-1951). Por certo, o título auténtico –o do
autor– foi “Galicia por Curros Enríquez”, título que nos fai lembrar,
forzosamente, o de E. P. Hidalgo (“¡Galicia, por Curros!”),
que tivo que publicarse, como dixemos noutro apartado, na
Galicia exterior.
6.3 Fóra de España: Buenos Aires (de novo), México,
Caracas
Cando conclúa este meu traballo, que será un libro, dedicarei
non poucas páxinas ás actividades da colectividade galega de
Buenos Aires, a que máis fixo por Curros non só no eido dos artigos
de prensa e das conferencias senón no das publicacións, e aí
están, entre outros importantes estudios, o de Alberto Vilanova e o
de Luís Carré Alvarellos. Foi aquí, dun xeito especial na
Federación de Sociedades Gallegas, onde se pronunciaron as pauliñas
máis contundentes contra un Réxime, o de Franco, que silenciaba,
ninguneaba ou trivializaba a poesía de Curros Enríquez.
Algúns destes duros alegatos foron referidos noutros lugares desta
conferencia e, en parte, reproducidos.
Tamén en México, na revista Saudade, un ilustre exiliado
denunciou con paixón a miseria das homenaxes tributadas a
Curros na súa terra. Refírome a un home de aquí, de Vilanova dos
Infantes, a Luís Soto Fernández. Foi el quen no artigo “Encol do
centenario de Curros Enríquez”61, entre outras cousas, estampou:
82 Xesús Alonso Montero
61. Saudade, México, 25-7-1952.
a) É ben craro que iste acontecimento de louvanza e homaxe ó
gran poeta e loitador, mais ben semella unha profanazón insolente e
hipócrita.
b) Mais, deixemos isto, pois o Centenario de Curros Enríquez
será celebrado cando voltemos á nosa terra, liberada da pauliña
regresiva...
Hai máis parágrafos de denuncia, pero hai no artigo, aínda
que breve, outro tipo de observacións. Nun amosa a súa entrañable
adhesión a Curros Enríquez e mesmo aporta un dato sobre a
devoción dos emigrantes galegos ó noso poeta que semella, neses
termos, un pouco esaxerado: “Os emigrantes galegos que se extenden
desde Alaska á Terra do Fogo, cando chegaban ás terras da
América, mercaban un libro cos primeiros cartos que gañaban: iste
libro era Aires da miña terra, que viña a ser, dista maneira, unha
Biblia política e nacional dos nosos emigrantes...”.
Non foron oficialistas os actos en homenaxe a Curros do
Centro Galego de Caracas, pero non houbo, neles, voces de denuncia
como a que vimos de oír. Sabido é que Silvio Santiago non era
Luís Soto.
7 DESPOIS DE 1951
Habería que falar, entre outros, de dous anos: 1956 e 1969.
En 1956, o Réxime de Franco autoriza a edición das Obras escogidas,
que inclúe, na súa totalidade, Aires da miña terra e O divino sainete.
Publicou este volume, de 1186 páxinas, a Editorial Aguilar,
de Madrid. Nel beberon moitos lectores durante algúns anos, e
tamén algúns estudiosos.
De 1969 é a edición do Divino sainete que eu preparei para
Ediciós do Castro. Nela, ademais das ilustracións plásticas e das
variantes do texto autógrafo, ofrecíase un epílogo de Andrés Torres
Queiruga, titulado “Refleisións teolóxicas encol do Divino sainete”,
traballo que desacougou ou molestou a non poucos sacerdotes, o
que lle fixo saber, ó autor, o mesmísimo cardeal de Santiago, don
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 83
84 Xesús Alonso Montero
Fernando Quiroga Palacios, quen –comunícame Torres Queiruga–
non o reprobou. O certo é que o libro circulou, sen atrancos visibles,
polas librerías, o que indica que Curros non lles creaba problemas
serios ós funcionarios da Censura.
Así as cousas, Xosé María Álvarez Blázquez, director, en
Vigo, da Editorial Castrelos, publica, na súa colección Pombal, o
volume Aires da miña terra e outros poemas, “volume... que recolle
por primeira vez –reza o colofón– toda a obra galega coñecida de
M. Curros Enríquez”. O texto do colofón engade que tal volume
saía do prelo “o día de San Xoán de 1971”. O volume contiña, ademais
de Aires, O divino sainete e canto poema solto fora exhumado
polos estudiosos. Era, en efecto, a opera omnia poetica en galego, o
que foi, para eruditos e lectores, unha festa despois de tanta seca
ou restricción editorial.
Pois ben, a edición, por parte de Xosé María Álvarez
Blázquez, foi un desafío ó Goberno ou unha temeridade. Para
entender este xesto temerario por parte de Álvarez Blázquez cómpre
coñecer cal era, daquela, o esquema xurídico e administrativo
no que se movía a publicación de libros e folletos en España.
Sáibase que a Lei que regulaba esta actividade era a Lei de Prensa
e Imprenta do 18 de marzo de 1966, lei que suprimía a Censura
previa e instituía a “Consulta voluntaria previa”, invento do que
estaba moi orgulloso Manuel Fraga Iribarne, pai da nova e problemática
Lei na que viña traballando desde 1962, data na que foi
designado, polo dedo do Caudillo, Ministro de Información e
Turismo.
O volume de Curros foi levado por Ben-Cho-Shey, amigo
do editor, ó departamento de Orientación Bibliográfica, sede dos
funcionarios da Consulta voluntaria previa, funcionarios que se
asañaron a fondo con Curros (vid. o Expediente núm. 5888-71, do
25 de xuño de 1971). En efecto, entre os textos prohibidos figuran:
“A Igrexa fría”, “Mirando ó chau”, “Pelegrinos a Roma”,
“Diante unha imaxe de Íñigo de Loyola”, “Na chegada a Ourense
da primeira locomotora”, “O vento”, “Encomenda”, “Tangaraños”,
“As dúas pragas”, “No convento”, “Sobre unha foxa”, “O
Ciprianillo”, “A Luciano Puga”, “Muiñeira monorrítmica”, “O último
fidalgo”, “Pola unión” e a totalidade do Divino sainete. Os funcionarios
mutilaron algúns poemas, entre eles “A emigración”, que
consta de 64 versos e quedou reducido a 44, e, en canto á
“Introducción”, suprimiron estes catro hendecasílabos, referidos ó
idioma galego:
Ti non podes morrer... ¡Eso quixeran
os desleigados que te escarneceron!;
mais ti non morrerás, Cristo das lenguas,
¡non, ti non morrerás, ouh Nazareno!
Cando o embaixador en Madrid de Álvarez Blázquez ante
o Ministerio recibiu comunicación tan desmesurada, axiña me
escribiu e copiou para min a deseiva que acabo de expoñer.
Referíndose Ben-Cho-Shey ó policía literario, exclama na súa carta:
“Sobre todo, cómpre ser despistado para tachar enteiro O divino
sainete sen se decatar de que está á venda nas librerías despoixas de
aprobalo iles mesmos”.
En efecto, desde 1969 o famoso Sainete de Curros era de
venda legal en toda España. Por se fose pouco, o funcionario prohibe
en 1969 un poema, “Tangaraños”, que o seu xefe máximo, o
Ministro Fraga Iribarne, gabara na súa alocución de 1951, vinte
anos antes.
Quen consulte o expediente ministerial citado observará
que o oficio correspondente, verbo do volume de Curros, consigna:
“No es aconsejable su publicación”, eufemismo administrativo
que os editores interpretaban no peor sentido: que era suicida ou
case suicida publicar ese libro. Eu pasei por unha experiencia
igual, razón pola cal coñezo ben a cuestión. En efecto, un libro
meu de 1967 non pasou as forcas caudinas da Consulta voluntaria
previa, organismo que comunicou á editorial, Gráficas Tanco,
de Ourense, que non era aconsellable a súa publicación, recomendación
esta, aparentemente amistosa, que figuraba no oficio,
pero o Ministerio, no exemplar do libro devolto á editorial, estampou,
cun risco vermello, este participio en letras ben grandes:
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 85
DENEGADO. O meu libro era unha antoloxía que se titulaba
Trinta anos de poesía crítica (1936-1966). Así pois, o señor Fraga
Iribarne prohibiu un libro meu en 1967, episodio que contei e
comentei, hai dous anos, nun breve estudio62. Cando digo o Sr.
Fraga Iribarne, enténdase a Lei Fraga, como, comunmente, se
chamaba naqueles anos a Lei de Prensa e Imprenta do 18 de
marzo de 1966, da que tan orgulloso estaba o Ministro de
Información e Turismo. Agora ben, o responsable concreto da
decisión punitiva non foi, en 1967, o señor Fraga Iribarne, foi un
funcionario concreto do seu Ministerio, un Ministerio no que
outros funcionarios, nese ano, autorizaron libros máis “perigosos”
có meu, por exemplo, El marxismo como moral, do profesor
Aranguren. Non sei se o censor do meu libro reparou, máis que
no contido das súas páxinas, na lingua e na sospeita de que o
autor e o editor, Carlos Vázquez, eramos comunistas (se tivo esta
sospeita, non estaba errado).
Pero eu xa era comunista en 1969 cando editei O divino sainete,
que publicou unha editorial, Ediciós do Castro, dirixida por
un personaxe moi peculiar, Isaac Díaz Pardo, que fora, en 1936,
membro moi activo das Xuventudes Socialistas Unificadas. Dous
anos despois, un funcionario do mesmo Ministerio de Información
prohibe, entre outras importantísimas páxinas de Curros, a totalidade
do Divino sainete, legal nas librerías –reitero– desde 1969.
Pero Xosé María Álvarez Blázquez, malia coñece-lo oficio
do Ministerio da Censura, arriscouse e, a fins de xuño de 1971,
publica –pon nas mans do público– un volume de 254 páxinas coa
Poesía completa en galego de Manuel Curros Enríquez. O volume,
tan agardado, tivo moito éxito de público. Non sei se o editor foi
obxecto dalgunha chamada intimidatoria por parte do Ministerio,
pero sabemos que o libro non foi secuestrado, o que, en 1971,
sería custoso, economicamente, para o editor, pero, politicamente,
moi custoso para o Réxime de Franco. De feito, o funcionario que
non "aconsellou" a edición de tantas e tantas páxinas excelentes de
86 Xesús Alonso Montero
62. “Un libro meu, de 1967, e a censura ‘de’ Fraga Iribarne”, en Liber: de libros y libertades
(Homenaje al librero Enrique Molist), Universidade da Coruña, 1999, pp. 111-119.
Curros Enríquez, non só ignoraba a edición anterior do Divino sainete
(ou fixo que a ignoraba) senón que non sabía en que tempo
vivía. Era un censor “extemporáneo”.
8 CONSIDERACIÓN FINAL
As páxinas precedentes son o relato das presencias e ausencias
do nome e da obra de Curros Enríquez entre 1936 e 1971,
trinta e cinco anos de franquismo duro, especialmente nos primeiros
lustros. Foi un período pródigo en presencias fervorosas nos
ámbitos antifranquistas da Galicia exterior, ámbitos que asumiron
con orgullo a defensa da “poesía completa” dun escritor mutilado,
terxiversado ou trivializado na España de Franco e tamén nas institucións
galegas do exterior máis ou menos oficialistas.
Hai capítulos deste traballo un tanto esquemáticos. Se
algún día, como me propoño, amplío este estudio, terei que dedicarlle
especial atención ó certame literario convocado polo Centro
Galego de Buenos Aires en 1951 no que se premiaron dúas biografías
moi documentadas: a de Luís Carré Alvarellos (Manuel
Curros Enríquez. Súa vida e súa obra) e a de Alberto Vilanova
Rodríguez (Vida y obra de Manuel Curros Enríquez). A de Vilanova,
a máis completa, foi galardoada co primeiro premio (3000 pesos
arxentinos para obra en castelán), e a de Luís Carré, tamén cun primeiro
premio (4000 pesos para obra en galego). Neste futuro capítulo
o nome de Alberto Vilanova, biógrafo apaixonado, merecerá
un apartado especial. De feito, o seu estudio foi premiado, en
1951, en tres certames: no de Celanova, no do Centro Galego da
Habana e no do Centro Galego de Buenos Aires, que o publicou,
en edición ó coidado de Luís Seoane, no ano 195363. É lícito supoñer
que o texto do traballo enviado a Buenos Aires non coincide
totalmente co enviado a Celanova (para un xurado máis ou menos
franquista) e co enviado á Habana (para un xurado semellante).
Hoxe por hoxe, do inxente estudio bio-bibliográfico de Vilanova
sobre Curros, só coñecémo-la redacción premiada polo Centro
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 87
63. O Centro Galego, nas súas Ediciones Galicia, publicou, tamén en 1953, a biografía
de L. Carré Alvarellos.
Galego de Buenos Aires, institución que, daquela, enarboraba, sen
reservas, as bandeiras cívicas todas do noso poeta. Só así se explica
que a institución anfitriona “consinta” o prólogo do autor, no
que lemos: “Curros murió pero nos dejó una herencia de gran
volumen histórico...: Toda nuestra gran pasión ha de encerrar este
alentador incentivo: continuar su obra, esto es, realizar en el mañana
–cercano o remoto– lo que él no pudo conseguir ayer; hacer
fecundos sus esfuerzos, asumir sus deberes, perpetuar o prolongar
sus virtudes”.
Son palabras que non subscribirían, en 1951, estudiosos e
conferenciantes como Vicente Risco, Eugenio Montes, José Luis
Varela, Antonio Lorenzo Sánchez e Manuel Fraga Iribarne.
Se, como penso, volvo sobre este estudio, redactarei un
capítulo non moi breve sobre o 17 de maio de 1967, que foi o Día
das Letras Galegas dedicado a Manuel Curros Enríquez. Nesta ocasión,
a lagoa cóbrea, en moi boa parte, a comunicación de Ana
Belén Vázquez Pardal (“Curros Enríquez e a súa poesía nos anos
1951 e 1967”). Neste traballo, que acollerán as Actas, vese que,
aínda en pleno franquismo, o tempo non pasou en van: en 1967
xa non se calan certas cousas nin se marxinan ou ocultan certos
poemas. Transcorreran, desde 1951, dezaseis anos, e apareceran,
entre os estudiosos, nomes que xa non comungaban cos principios
fundamentais do Movemento.
Curros Enríquez empezaba a beneficiarse de explicadores
da súa obra que, fervorosos da razón democrática e da razón ilustrada,
detestaban, desde o fondo do seu corazón, ós perpetradores
da Guerra Civil e ós seus apoloxistas (desde Eugenio Montes a
Fraga Iribarne). Eran tempos en que certos “patres” (perpetradores
ou continuadores) xa non tiñan predicamento.
88 Xesús Alonso Montero
APÉNDICE (once facsímiles)
I Queima de libros na Coruña (La Voz de Galicia, 19-8-
1936)
II “Curros Enríquez, procesado otra vez” (Galicia, Buenos
Aires, Federación de Sociedades Gallegas, 20-12-1936)
III Aires da miña terra, retirado das escolas (Boletín Oficial de
la Provincia de Lugo, 21-1-1937)
IV José María Acebo, “Mercenarios de la pluma. En recuerdo
de nuestro poeta rebelde Curros Enríquez” (Nueva Galicia,
Madrid, 11-7-1937)
V Celso Emilio Ferreiro, “Elexía a Curros neno” (Centenario
de Curros, Coruña, Lit. e Imp. Roel, [1951])
VI Carta de José Rubinos e Antón do Campo (La Habana) a
R. Otero Pedrayo, 14-3-1951 (Epistolario Otero Pedrayo
na Fundación Penzol, Vigo)
VII Carta de Do Campo (Antón) a Ramón Otero Pedrayo (id.)
VIII José L. García Mato, “Curros Enríquez y Galicia” (25-7-
1951), en “El Progreso habló de Curros, señor profesor”
(El Progreso, Lugo, 31-5-1970)
IX “Cómo se celebró en Galicia el centenario de Curros
Enríquez” (Galicia, Buenos Aires, Federación de
Sociedades Gallegas, 20-10-1951)
X E. P. Hidalgo, “Galicia, por Curros” (Galicia, id., 14-12-
1951)
XI Carta de Xosé Ramón Fernández Oxea (“Ben-Cho-Shey”)
a X. Alonso Montero (4-7-1971) sobre o Expediente
5888-71 do Ministerio de Información y Turismo
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 89
I
90 Xesús Alonso Montero
La Voz de Galicia, 19-08-1936
II
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 91
Galicia, Buenos Aires, Fed. de Soc. Gallegas, 20-12-1936
III
92 Xesús Alonso Montero
IV
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 93
Nueva Galicia, Madrid, 11-07-1937
V
94 Xesús Alonso Montero
VI
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 95
VII
96 Xesús Alonso Montero
VIII
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 97
El Progreso, Lugo, 31-05-1970
IX
98 Xesús Alonso Montero
Galicia, Buenos Aires, Fed. de Soc. Gallegas, 20-10-1951
X
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 99
Galicia, Buenos Aires, Fed. de Soc. Gallegas, 14-12-1951
XI
100 Xesús Alonso Montero
A Guerra Civil tamén se perpetrou contra... 101
102
Carta de Xosé Ramón Fernández Oxea “Ben-Cho-Shey”
Xesús Alonso Montero
Miñas donas e meus señores, é un honor para min poderlles
falar un chisco de ODS (O divino sainete), parolada que quixera
adicar á memoria de tres currosaos que significaron moito na
miña vida: Venancio Méndez Feijóo, Luís Soto Fernández e Celso
Emilio Ferreiro Míguez; os dous primeiros de Vilanova dos
Infantes, o último de Celanova.
De todos os escritores galegos do século XIX é Curros
Enríquez o que me resulta máis próximo. Tiven acceso desde moi
neno aos seus poemas, incluíndo ODS, de lectura daquela moi
pouco recomendada; oínlle recitar fragmentos a moitas persoas
maiores da miña familia e amigas e pasei longas tempadas da miña
infancia en Vilanova dos Infantes, onde escoitaba, con frecuencia,
contos referidos a Curros, nos cales o personaxe se convertía en
lenda que non sempre, funo vendo, se correspondía co poeta máis
ou menos real dos biógrafos, mesmo que algúns destes teñan gastado
moita imaxinación nas súas obras. Con certeza, coñecín xentes
que coñeceran a Curros persoalmente.
Na miña memoria, de xeito privilexiado, está viva unha de
tales tradicións orais, de cuxa veracidade vostedes xulgarán, posto
que llela vou referir.
Manuel Curros, adolescente, baixaba moito de Celanova a
Vilanova pola vella calzada da Pedra da Moa. Adoitaba visitar as quintas
feiras unha meniña chamada Manuela Salgado, coa que moceaba
na horta da casa. Este namoro era ben coñecido polos pais da rapariga,
que o consentían. Manuel, que era de casa rica, gastaba un carrique
ou carrik, gabán con esclavina daquela moi de moda en Londres,
e adoitaba esvestirse da prenda, que penduraba da galla dunha
mazaira, para estar coa Manuela. Nunha ocasión, o irmán pequeno
desta, Isaciño, meteu a man nun dos petos e rouboulle dous reais.
Parece que Curros nunca se queixou e aínda lle escribiu á
súa namorada esta cántiga que, de ser da súa autoría, resultaría o
primeiro poema coñecido do noso autor:
ARREDOR D’O DIVINO SAINETE
Xosé Luís Méndez Ferrín
Instituto Santa Irene (Vigo)
104 Xosé Luís Méndez Ferrín
Pombiña que vas voando
pola cima do tellado,
lévalle esta carta eixiña
á Manuela de Salgado.
O que voou foi Curros, deixando estas terras, e Manuela
Salgado casou e, entre outros fillos, tivo a dona Sara Fernández
Salgado, mestra nacional e nai de Luís Soto. En canto ao pillabán do
irmanciño, este converteuse en don Isaac Fernández Salgado, famoso
eclesiástico que desempeñou moitos anos a función de párroco
da Trindade de Ourense. Dado que este nunca lle restituíra a Curros
os dous reais, todos os anos pregaba na misa do 15 de setembro,
festa do Cristal e aniversario do nacemento de Curros, pola salvación
do poeta. Tal día coma hoxe.
Algo debe de haber de certo nesta historia. Manuela
Salgado vivía nunha casiña de Vilanova situada en Porto de
Outeiro, lugar minúsculo e microtopónimo hoxe case esquecido
polos veciños. Nembargantes, Curros, adulto, introdúceo en A
Virxe do Cristal, sen vir, desde logo, moito a conto:
- Ónde vas, Xan de Ventraces?
- Vou cara Porto de Outeiro.
Podíalles contar algúns contos máis dos que en tempos
pasados e referidos a Curros oín nas lareiras, nas barberías e nas
tabernas de Vilanova e de Celanova. Pero vin aquí para dicir catro
cousas sobre ODS.
Certamente ODS tivo mala fortuna e foi recibido de xeito
desprezativo por numerosos críticos literarios, e non só por aquel
meu parente ultramontano, Valentín de Nóvoa, carlistón coriáceo,
senón tamén por outros de fasquía liberal aparente, algún dos
cales, noutro punto deste mesmo Congreso, serán chamados a
cabido por Anxo Angueira. Non é de estrañar este feito, dado que
ODS é a obra poética de Curros máis deliberadamente doutrinaria.
O que nos leva a pensar que, salvas as inmensas distancias, tamén
lle aconteceu o mesmo a De rerum natura.
Arredor de O divino sainete 105
Si, por expor as teses materialistas de Epicuro e por combater
a relixión, Tito Lucrecio Caro nunca foi autor moi traballado
nos bacharelatos en que o latín era de obrigado curso e o libro de
Curros que nos ocupa viuse rebaixado na doutrina común histórico-
literaria de Galicia á condición de obra menor. O cal conduce a
unha reflexión fundamental que parte da pregunta: ¿pode o Poema
ser portador ou transmisor de ideoloxía?
Xeralmente, se se trata de ideoloxía mística e relixiosa que
transmiten os poemas de Juan de la Cruz a resposta é si, pero non
é tan unánime a aquiescencia se do que se trata é dos poemas contaminados
con ideoloxemas políticos que só unha fracción de lectores
comparten. Ninguén se atreve con Lucrecio, ¡madía leva!;
pero son moitos os historiadores da literatura, os poetas contemporáneos,
os lectores escolleitos de Curros dispostos a dicir en voz
baixa ou en voz alta que ODS e Curros no seu conxunto son un
poema e un poeta menores, por ventura por achárense entrefebrados
de ideas políticas. Certo, no poema cabe todo, pois que é linguaxe
e non hai lingua sen nocións, sen ideas, sen significados. A
condición única para que un poema con ideoloxía explícita (implícita
teñen ata mesmo os poemas que parecen destinados só ao gozo
sensorial) sexa bo é que sexa un bo poema.
De rerum natura e ODS sono. Ora ben, o primeiro, no que
se formula a crítica radical á relixión e se expón a doutrina atomista
materialista, esixía o estilo elevado, a dicción preciosa, a elegancia
soberbia, a perfección xestual. O segundo limítase á crítica
política a determinada forma de relixión, á defensa protonacionalista
da nosa literatura e á censura da reacción política, o que lle
reclamou a Curros a forma de sátira. E toda sátira esixe un satirizado,
boa parte dos lectores de ODS sono, e reclama unha reacción
do inimigo, se a sátira é eficaz. Isto explica que Curros sexa visto
con mal ollo por numerosos receptores, de onte e de hogano. A
sátira, que é lírica, que expresa a inimizade dun eu lírico, que
amosa o odio, nunca gozou de moito respecto polos autores de
poéticas, polos preceptistas, polos teóricos da literatura. Sempre se
considerou que a lírica do amor, da dor íntima, da paisaxe, dos
106 Xosé Luís Méndez Ferrín
estados de falencia sentimental, digamos aquí Saudade, mesmo da
mística e do patetismo en xeral, era máis elevada, axioloxicamente
relevante e valiosa en suma que a lírica da violencia sentimental
contra persoas, ideas, cidades ou políticas contrarias1. Isto xogou
tamén en contra de Curros: se este tendese ao sublime, coma
Victor Hugo, non sería desprezado, mais tamén non sería visitado
co fervor con que hoxe o facemos. Hugo está máis ben morto e
como momificado e Curros segue a alporizarnos os pulsos.
Todo poema é histórico (vaia obviedade) pero, ás veces, a
historia contemporánea do autor e dos seus lectores primitivos
faise evidente, como é o caso de ODS. Daquela o poema corre un
perigo real: que, transcorrida a época da súa concepción e primeira
recepción, envelleza, periclite, caduque. Tal tipo de poema só
pode salvarse pola súa calidade, autenticidade, valor poético: é,
naturalmente, o caso de ODS. O autor de ODS e o eu poético, o
narrador, o que conta e fala do seu tempo histórico, dos seus amigos
e amigas e das súas inimigas e inimigos, confúndense. Por elección
enunciativa, Curros home real e Curros figura retórica que
canta e relata son a mesma cousa, queren ser a mesma cousa.
Velaquí que podemos dicir que ODS é un poema, entre outras propiedades,
realista. Eu sosteño, fronte a unha opinión moi estendida,
que a poesía pode ser realista, que mesmo a gran poesía, alén
de doutrinaria, alén de ideolóxica, pode ser tamén realista, e ODS,
como Rosalía, é unha demostración contundente do que predico.
Curros, que non era un finxidor (ningún poeta merecente
de tal nome o foi nunca), tivo vontade de que o seu eu histórico,
socio-político e persoal coincidise exactamente co eu poético que
fala en ODS. Daquela, fáisenos imprescindíbel entrarmos no seu
tempo e no lugar que Curros ocupou no seu tempo.
Tiña Curros tres aniños cando, en 1854, o seu pai colleu as
armas e se uniu ao alzamento revolucionario que daría paso ao
chamado Bienio Progresista. Sabemos, desde as últimas investiga-
1. No caso da Divina Comedia a sátira tolérase sempre que vai incorporada a un programa
teolóxico e a un discurso narrativo de natureza excelsa, formulación alegórica e
referencia platónica.
Arredor de O divino sainete 107
cións de Xosé Benito Reza, que José María de Curros nin era reaccionario
nin era carlista, como reiteradamente se viña dicindo,
senón un home de progreso, e, por moito que non se levase ben co
ilustre fillo, as ideas del tiveron por forza que influír na configuración
ideolóxica deste, así como o clima político que se respiraba en
Celanova nos días da primeira infancia do poeta.
Aproveitamos para dicir que o movemento revolucionario
de 1854, que Marx e Engels analizan nas crónicas recollidas no
libro titulado Revolución en España, onde se cita á Coruña e a
Galicia, debeu de ter unha especial importancia no noso país xa
que culmina, no intre da reacción o’donnellista, co episodio do
Banquete de Conxo. Como se desprende da lectura da prensa da
época e de Los precursores de Murguía, aquela xeración nada nos
anos trinta do século XIX e que asistira na nenez aos acontecementos
de 1846, centrou os seus entusiasmos no alzamento do 54.
Pois ben, Rosalía, Pondal, Murguía, Víctor López Seoane, Eduardo
e Alexandre Chao, e outros, forman parte desa xeración que é a dos
mestres de Curros Enríquez. Se no político eles son demócratas
(desde o 54 xa se diferencia entre liberais e demócratas), logo republicanos,
no cultural e no plano galego propenden á rehabilitación
da nosa lingua e da nosa nacionalidade con intensidades variabeis
e son os fundadores da idea de Galicia como nación. Polo tanto, e
desde as súas orixes, o nacionalismo galego foi sempre progresista
e de esquerdas.
Así, Curros viviu o réxime da Restauración desde a oposición
ao sistema e escribiu radicalmente en contra, existencialmente
en desacordo e de forma aberta desde a disidencia ideolóxica e
política. Moitos escritores, durante a Restauración, pensaban que
era unha falla de educación e un atraso a escrita con contidos de
crítica, e pensaban que a monarquía afonsina, con Cánovas e
Sagasta a se alternaren, era o triunfo do liberalismo e o mellor dos
sistemas posibeis. Entre estes escritores do sistema atopábase,
naturalmente, Emilia Pardo Bazán2.
2. Case todo o mundo cita a Pardo Bazán aseñorándoa como Doña Emilia e a Rosalía
de xeito familiar. Eu non farei así.
108 Xosé Luís Méndez Ferrín
A católica Emilia advertía na súa crítica –máis política que
literaria– a Aires da miña terra que a lectura desta obra “ha sido prohibida
por el Reverendo Obispo de Orense a sus diocesanos”.
Unha vez descargada a súa conciencia co aviso, a condesa pontificia
decide pontificar na súa Revista de Galicia. Para ela, enxeñosa,
en Aires da miña terra habería dous libros: un bo, plausíbel e algo
pompier, onde están as “auras frescas, sanas, balsámicas, impregnadas
de manzanillas y romeros que aroman las lindes de nuestros
campos”3, e outro libro, no que se detectan “las emanaciones enfermizas,
calenturientas, no saturadas siquiera del olor industrial del
carbón de piedra, sino de un tufo más fétido y asfixiante todavía”.
Pardo Bazán combate este segundo Curros, autor ao que ela lle
inventa como unha dobre personalidade. A segunda é aborrecíbel
para ela: “la de un demócrata impresionado y entusiasta como ya
van quedando pocos, tout d´une pièce y que dice en verso lo que en
prosa temería proclamar por miedo a la sonrisilla escéptica que el
desengañado último tercio del siglo XIX va adoptando como
medio –tal vez el más eficaz– de combatir utopías que, al tomar
cuerpo realizándose, a nadie espantarán tanto como a sus padres y
patrocinadores”. Xa vostedes saben que unha pantasma percorría
Europa.
Non parece Pardo Bazán falar na Restauración senón no
seo da súa segunda edición, a modo de farsa, que é o clima político
e intelectual do actual réxime da Reforma Política ou II
Restauración Borbónica. Xa non as reivindicacións nin a política
radical poden ter lugar porque o imperio de Cánovas/Suárez, ou
Sagasta/Felipe, ou a fosilización Fraga Iribarne, impón unha razón
consensuada que atafega a liberdade de expresión. Pardo Bazán
négalle o dereito á libre expresión e incentiva o Curros máis lírico
ou aínda trivial. A poesía dotada de atributos políticos é delicto.
Emilia Pardo Bazán recoñécelle a Curros talento, mais aconséllalle
que se afaste da política. Pola miña banda eu recoñezo a malicia.
Coidado coas utopías políticas, que sempre resultan xeradoras de
3. A cursiva do posesivo é nosa. As condesas propenden a pensar que todos os campos
lles pertencen.
Arredor de O divino sainete 109
horror cando se poñen en práctica. O reaccionarismo da Pardo
Bazán é tan intenso, tan radical, tan vivenciado, que aínda marabilla
o feito de que haxa xentes dispostas a considerala unha muller
aberta ao progreso, ás liberdades, e innovadora de calquera cousa
que sexa no seu tempo.
Pero Pardo Bazán non interveu só sobre Curros, senón
sobre Pondal tamén, do que gustaba, ou sobre Rosalía. Ela estaba
chamada a definir como e de que modo debe ser a literatura galega
e ese modo represéntaselle de forma dialectal ou adxectiva,
cousa que todos os lectores e redactores de El País e Camilo José
Cela pensan tamén agora. A literatura “rexional” é un accidente,
unha declinación da española, ao modo do peculiarismo estremeño
de Gabriel y Galán. Logo deberá expresar só o primitivo, o inocente,
o limpo, o aromático, o agradábel. Neste senso, se ela ben
acepta a grandeza de Pondal, se cadra por entendela a medias ou
por confundila con pobreza e orixinalismo primitivo, Pardo Bazán
detesta os elementos fundamentais da gran Rosalía. Desta non tolera
a súa dimensión radical, institutiva, non pintoresca. Co cadáver
de Rosalía aínda quente tivo o mal gusto de lle facer unha honra
fúnebre na que, contumaz, reincidía en aceptar só unha parte da
De Castro, como só aceptaba unha parte do Curros. No fondo, a
lección de Pardo Bazán é esta: non hai alta literatura galega e en
galego non se pode sentir profundamente, innovar formal e universalmente
do mesmo modo que non poden ser introducidos,
tendo o noso idioma como vehículo, elementos ideolóxicos de
signo democrático. O galego é unha fala provincial e unha literatura
galega non consagrada á pintoresca descrición da peculiaridade
superficial propia é impertinente. Non existe unha literatura
nacional galega, pensa Pardo Bazán, como pensan algúns dos
modernos analistas da nosa cultura.
Pardo Bazán é árbitra e portavoz do réxime da
Restauración. Este quería unha Galicia domesticada polos Gasset,
Bugallal, Riestra, Montero Ríos (a esquerda do sistema, respectado
por Curros), que renunciase á alianza constitutiva de democracia e
protonacionalismo (digamos Murguía e os Chao) e integrase no
110 Xosé Luís Méndez Ferrín
réxime alternante e caciquil unhas letras galegas desprovistas de
utopía, dinamismo revolucionario e capacidade de seren autónomas
e nacional-populares. Curros Enríquez responde en ODS.
Porque ODS é, entre outras cousas, unha defensa en regra da literatura
galega como literatura nacional. Aí está o canon: Pondal,
Rosalía, Añón, Vicetto, Murguía, el mesmo en función polémica.
Mesmo os “segundóns apolíticos” como Lamas Carvajal. Os frustrados:
Elices. Os novos como promesa de futuro. Non falta nin
Xan da Coba; pero non figura Brañas.
Moitas veces tense presentado Curros como un poeta escasamente
nacionalista no que predominan as punxencias revolucionarias
universalistas ou cousa así. Pero non: ODS, entre outras cousas
que poidamos tratar aquí, aínda que esteamos reprimidos polo
tempo para o facer, é, insistimos, unha defensa do sistema literario
galego, ou da literatura nacional, ou do que Figueroa e Bourdieu
chaman campo nacional, fronte aos que negan iso, dos cales é cabezaleira
Emilia Pardo Bazán.
O campo nacional galego aparece en ODS atacado desde
dúas posicións: a que, encabezada pola literata consabida, Pardo
Bazán, viaxa no vagón da envexa, e a dos cregos que o fan no da
gula e se dedican a devorar os corpos de Murguía, dos escritores
galegos e do mesmo Curros. Isto último, a carraxe dos cregos contra
Murguía, que é o núcleo ideolóxico do protonacionalismo na
súa esencia, significa que, en ODS, a Igrexa católica aparece como
inimiga do sistema literario e do campo nacional galego: nada máis
verdade onte e hoxe. O que resulta estraño é que foran Catherine
Davis (1979) e, na súa estela, R. A. Cardwell e John C. Wilcox,
estudiosos estranxeiros, os que insistiran en que a Igrexa católica e
a oligarquía e o sistema burgués da Restauración odiaban politicamente
a Rosalía e á literatura galega e que Pardo Bazán encabezaba
esa campaña arrastrando a Valera e Menéndez Pelayo contra o
protonacionalismo por progresista. Logo algúns en Galicia pisaron
no angazo e decatáronse.
A dereita, en Galicia, o carlismo, o constitucionalismo da
Restauración, antes o moderantismo, eran contrarios ao nacionaArredor
de O divino sainete 111
lismo. Eu como suxeito literario e político veño do 1854, do 1868,
da I República, da oposición ao sistema da Restauración. Veño de
xeito tan directo que un avó do meu mestre Otero Pedrayo era
coronel esparterista, e outro avogado activo na desamortización de
Madoz; seu pai (de Otero Pedrayo), deputado (e determinados historiadores
dálle con que Otero Pedrayo era fidalgo e conservador),
encabezou o movemento ourensán de apoio a Curros en ocasión
do seu inicuo procesamento e escorrentou, cun discurso incendiario,
ao bispo de Ourense e ás forzas vivas da capital, que fuxiron
espaventadas con motivo da chegada á Ponte-Canedo da primeira
locomotora. Os devanceiros protonacionalistas foron sempre tropa
revolucionaria, así Deus me axude. Nós camiñamos sempre na
voye royal da liberdade e da igualdade, por iso estamos orgullosos
de sermos nacionalistas galegos hogano que a caza de bruxas e
bruxos nacionalistas é deporte obrigado.
En ODS a cregaxe devora e rilla ósos de Murguía, do propio
Curros, de todos. O cal é derivado dun feito que nada ten que
ver coa fe, coa relixión ou co ateísmo, cuestións que foron moi discutidas
a propósito de Curros e, moi especialmente, de ODS. A nós
non debería interesarnos, como lectores, o feito de que Curros fose
ou deixase de ser crente.
Pola súa biografía sábese que estaba fóra da Igrexa católica
e que pertenceu aos pedreiros-libres ou á masonería. Neste
Congreso, Patrocinio Ríos Sánchez demostrará que Curros estivo
relacionado coa Igrexa baptista en Madrid. Máis nada.
Curros, certamente, non estaba enfrontado co clero e coa
Igrexa católica por razóns de fe ou de espiritualidade. Estábao por
razóns económicas e políticas, como o estivo o mellor de Europa
desde o momento en que os franceses revolucionarios deciden
expropiar os estamentos feudais, nobreza, monarquía, Igrexa católica,
e pór os seus bens en libre circulación mercantil. Logo, cando
Bonaparte estende polos campos de Europa este novo réxime,
dotándoo de racionalidade administrativa, consolídase a fenda
entre os intereses católicos e os intereses da burguesía que navega
a favor do vento da Historia. Tanto é así, que os sistemas reaccio112
Xosé Luís Méndez Ferrín
narios impostos en toda Europa a raíz da caída de Napoleón non
darán conseguido a restauración plena dos poderes terreais da
Igrexa católica, que segue resentida. E os estralos revolucionarios
subseguintes e o regreso de algo semellante á democracia dará
lugar, en todas as partes, pero poñamos en España, á revolución
desamortizadora de Mendizábal (1834-1837) e, logo do alzamento
de 1854, loado por Marx e Engels e no que participara José
María de Curros coa espingarda na man e chapeu de copa, coma
no cadro de Delacroix, á desamortización protagonizada polo
sabio e laico profesor Gaspar Madoz.
De xeito que Curros, que nace nunha Calanova comercial,
nova e resultado da expropiación dos bens conventuais, tal como
Xosé Benito Reza lles explicará dentro dun pouco, é producto
dunha época que, entre outras cousas, executa a desposesión das
terras e dos fondos e das rendas das comunidades eclesiásticas,
que, exclaustradas, resentidas, conspiran aquí co refugallo da
nobreza en forma de carlismo. Carlismo que, en Galicia, onde non
pode asumir a defensa de liberdades forais inexistentes coma nas
Provincias Vascongadas e Navarra, non é aceptado por ninguén
fóra dos cabidos catedrais e de xentes insignificantes coma o meu
desgraciado parente Valentín de Nóvoa, grande inimigo de Curros,
a quen eu citaba ao primeiro de todo desta conferencia. Así nolo
ensina X. R. Barreiro, que sabe do que fala.
Curros, como Murguía, como todos os que se movían no
campo político literario protonacionalista, adoraba o Risorgimento
italiano, a coloración tricolor da súa bandeira criptorrepublicana,
a tonalidade vermella das camisas garibaldinas. Isto nótase ben en
ODS. E non podemos esquecer que a unificación italiana escenificou
o derradeiro capítulo do combate da civilidade contra os
poderes económico-políticos do catolicismo. Curros, daquela na
flor da vida, asiste entusiasmado á desaparición dos Estados
Pontificios e á implantación do ensino público e do matrimonio
civil na mesma Roma. Lería, abraiado, a encíclica Quanta Cura, da
que é apéndice o Syllabus (1864), e asistiría ao combate ideolóxico,
terríbel, entre Pío IX e o mundo. Logo, vería, non sen espeArredor
de O divino sainete 113
ranza, o ascenso de León XIII e asistiría aos intentos deste para acomodar
razón e fe (Aeternis Patris, 1875) e liberalismo e catolicismo
(Libertas Praestantissima, 1888). De contado, Curros perdería toda
esperanza, se é que a tivo. Nesta última encíclica, León XIII está
servindo nada menos que a xustificación doutrinal ao réxime canovista
que o celanovés combate desde a democracia, así coma a
outros semellantes na Europa.
E se a Libertas Praestantissima é publicada no mesmo ano
que o ODS4, no noso poema satírico Curros enfróntase, sen acedume
e con contundencia, co papa da doutrina social da Igrexa (a
Rerum Novarum sería publicada no 91), que nunca, nunca, nunca
asumiría a doutrina cristiá da pobreza: nunca se cumpren “os programas
liberales”. Sobre todo os dun liberalismo beicido desde as
alturas e posto ao servicio da recuperación do poder temporal da
Igrexa católica.
Por aquelas datas, Victor Hugo, na súa casa da Praza dos
Vosgos, tan semellante á natal de Curros na rúa do Príncipe ou
“Calle Arriba”, escribía o seu poema “filosófico” Le Pape, publicado
dez anos antes ca ODS, no cal o autor de 1793 e simpatizante da
Comuna responde ao desafío que representa para os demócratas un
León XIII aberto en aparencia ao mundo moderno. No poema de
Hugo, o papa ten un soño no cal asume a liberdade e a xustiza no
mundo, regresando á Igrexa primitiva. Logo, o papa acorda, volta
ao mundo real e exclama: “Quel rêve afreux je viens de faire!”.
Pola súa parte, Curros, en ODS, procede consonte as súas
propias estratexias enunciativas. Fai que o papa, como saben, convide
a cear ao Curros narrador e a sombra retranqueira de Añón.
Promételles a súa conversión á pobreza evanxélica, mais só de
palabra e polos efectos das xerras de bo viño de Falerno que trasfega
o romano en abundancia. A ironía tenue de Hugo casa coa
exaltación do seu discurso elevado, mentres que en Curros triunfa
4. Tamén naquel ano 1888 naceu Otero Pedraio, e León XIII, a petición do Cardeal
Payá, co carlista López Ferreiro de asesor, proclamou a bula pontificia que sanciona
que os despoxos atopados na catedral en 1879 son efectivamente os do Apóstolo
Santiago o Maior. Curros non se fai eco en ODS.
114 Xosé Luís Méndez Ferrín
a farsa, porque ODS ou é lida como farsa e coa guía de Bakhtin ben
á man ou non se entende nada.
Aínda que outras persoas falarán aquí verbo da recepción e
influencia de ODS, eu quixera reiterar o feito de que esta obra,
aínda que espertou entusiasmo en moitos lectores, non tivo moita
fortuna cos críticos e historiadores da literatura galega.
Prescindindo das voces irritadas dos inimigos ideolóxicos de
Curros, observemos que autores aparentemente neutrais consideraron
ODS como obra cativa, ou mesmo desprezárona, fenómeno ao
que non é alleo o feito de se tratar dun opúsculo, dunha peza de
reducidas dimensións que se presenta a si mesma como parodia.
Alén diso, é cousa sabida que, como dixemos, a sátira e o humor
foron xerarquizados, tradicionalmente, nos máis baixos degraus da
escada das Belas Letras. Finalmente, actuou negativamente na valoración
de ODS o feito de se tratar dunha obra complexa, mesmo
que aparente ser un texto directo, sinxelo e populista.
Ben ancorado no seu tempo histórico, a primeira sensación
que nos transmite ODS é a dun certo cheiro a carbonilla, e xa vimos
en Emilia que o século XIX era intensamente ferroviario. Algúns
dos problemas políticos principais e algunhas das contradiccións
máis relevantes da Europa e da Galicia da época, incluído o problema
da existencia dunha literatura nacional, aparecen aquí poetizados.
Pero a farsada, o elemento grotesco, o riso rachado, a insistencia
no corpo, o sentido carnavalesco, retrotráenos a un substrato
festivo de raíz popular que evoca o que de medieval subsiste,
para ben do mundo moderno e dos seus gozos, no espírito de
Rabelais. Pero o máis sorprendente, ao meu xuízo, é que ODS
tende unha ponte aos modos estilísticos do século XX. É un texto
precursor.
Con certeza, cando en ODS se nos presenta na noite de
Madrid a aparición da Santa Compaña non podemos deixar de evocar
un tenebrismo lúgubre de natureza romántica, mais de contado
nos arrepía un calafrío que nos traslada a certa vivencia do onírico
moito máis contemporánea e familiar dunha época literaria que,
coma a nosa, se configurou no ronsel do surrealismo. Se, por outra
Arredor de O divino sainete 115
banda, a famosa e soada “carcaxada”, restaurada por Alonso
Montero como “gargallada”, en que estrala a lúa en ODS é unha
avanzada das animacións imaxinistas de inertes físicos tan característica
así de Romancero Gitano como de Amado Carballo, as animalizacións
caricaturescas (ODS está cheo de bechos: cans dogos,
tigres, cuadrúmanos, non por casualidade o campo cultural protonacionalista
incluía o sabio zoólogo evolucionista Víctor López
Seoane, e Pardo Bazán, como non, era unha pía e fervente antidarwinista)
son un procedemento que sitúa a retórica currosá aquí a só
un palmo da estética esperpéntica do derradeiro Valle-Inclán.
A ironía, o sarcasmo, a invectiva, o insulto, o improperio,
manéxanse con superior habelencia mentres o poema progresa a
base de diálogo áxil, descricións fulgurantes, reflexións circunspectas,
cando non son inagardadas ou sorprendentes, retruques
variados e mordaces, lostregazos ao magnesio. Cunha pericia versificadora
que nin os seus peores detractores negan a Curros, as
tríades –nome celtista, murguiano tirado do campo cultural protonacionalista–
tal e como no inicio se anuncia, verdadeiramente
ladran, morden, rin (rin moito e este riso é marca da ausencia de
resentimento neste contemporáneo de Nietzsche, felizmente),
feren xusticeiras ou beixan coa sentimentalidade leal que é característica
do noso poeta. Unha estructura perfectamente medida e
unha actualización lábil e animada fan da lectura deste canto contra
os adversarios da liberdade, da patria, da harmonía no mundo,
da igualdade e da vida, unha viaxe ao fondo de nosoutros e ao
fondo dos outros que dificilmente poderemos esquecer.
“Tercetos de fuego” que dixera Otero, o fillo do médico
Otero, nun texto rescatado para este congreso por X. M. Salgado.
Beizón.

En ningún país coa sua cultura normalizada a crítica dos
seus clásicos literários parte do desprezo, minusvaloración ou reducionismo
perante o obxecto de estudo. É máis, resulta difícil achar
casos de análises e críticas literárias significativas que non estexan
guiadas polo entusiasmo perante o escritor/a e a obra que é motivo
de atención. Esta actitude non é antagónica da capacidade crítica
nen menos da ponderación nos xuizos. Porén, resulta fundamental
precisamente para facermos o esforzo de aprofundamento necesário
na procura dos sentidos das obras e no papel dos seus autores, asi
como para, dentro da evolución histórica, detectar o que segue
vixente e expresivo para os leitores e leitoras actuais. Non me vou
referir xa ao imprescindíbel estudo dos contextos sociais, ideolóxico-
políticos, culturais e económicos nos que as obras se xeran, e
que en parte as explican, e o diálogo que estabelecen cos suxeitos
sociais do momento. Para asumir este estudo, hai que estar guiado
polo amor e respeito ao que consideramos de valor para nós, isto é,
ao que consideramos revelador, exemplar e expresivo para o mundo
no que vivemos, para a sociedade na que actuamos e para as persoas
ás que nos diriximos. Nunha palabra, respeito e amor polos
que criaron mundos literários relevantes, que o crítico e historiador
da literatura debe empeñar-se en contribuir a actualizar.
Se isto é asi no caso das culturas normalizadas, no caso das
culturas literárias de nacións sen Estado é imprescindíbel simplesmente
para entender con corrección o sentido dos textos, para sermos
capaces de desvendar todo o que contribue a agachá-los e, por
que non dicé-lo, para escoitar na sua lucidez e limitacións aos seus
autores. Sen entusiasmo, condición para o rigor ben orientado,
contribuiremos só a reforzar as deformacións e xuizos minusvaloradores,
a consolidar a lousa de leituras reducionistas e a acoplar
estas literaturas, a nosa literatura concretamente, e as suas obras e
CRÍTICA LITERÁRIA E CONTEXTO IDEOLÓXICO-POLÍTICO:
ANÁLISES E AVALIACIÓNS DA OBRA DE MANUEL CURROS
ENRÍQUEZ
Francisco Rodríguez
118 Francisco Rodríguez
autores máis significativos aos prexuizos, imaxes e estereotipos
existentes sobre a sociedade, e a unha función marxinal ou secundarizada
no seu seo, co que se inviabiliza ainda máis o seu cabal e
axeitado coñecimento tamén polos de fóra. Sinceramente creo que
isto é o que está a pasar frecuentemente cos nosos clásicos, en particular,
e coa análise da literatura galega en xeral nas institucións
académicas. É máis, creio que esta actitude crítica desleixada ou
minusvaloradora do próprio reloce na actual etapa histórica e resulta
letal para a cultura nacional e as suas perspectivas de futuro.
Dicia Fernández Retamar (“Algunos problemas teóricos de
la literatura hispanoamericana”, 1974) que a literatura hispanoamericana
expresaba e mesmo afirmaba o ser dos respectivos países
e os seus rasgos comuns, as suas formas de estar no mundo. Non
se podia abordar o seu estudo cun aparato conceptual próprio doutras
literaturas, concretamente das literaturas europeias metropolitanas.
A comprensión do mundo próprio é unha condición sine
qua non e só desde aquí poderemos comprender o mundo todo do
que formamos parte. Coincidia Retamar co Benedetti (“La palabra,
esa nueva cartuja”, La Habana, 1971) que denunciaba que no
campo da avaliación os latinoamericanos seguian sendo epígonos
do europeu. Habia que facer xustiza á literatura hispanoamericana,
vítima da prática daniña da crítica colonizada. Ambos botaban en
falla unha crítica moderna e nacional, unha crítica refractária a toda
forma de colonización espiritual e de colonialismo puro e simples.
Advirte Retamar que é mesmo condición necesária para a existenza
de marcos, conceitos e avaliacións contrastadas e razoadas, que
servan a unha teoria xeral da literatura:
Necesitamos pensar nuestra concreta realidad, indicar sus rasgos
específicos, porque sólo procediendo de esa manera, a lo largo del
planeta, conoceremos lo que tenemos en común, detectaremos los
vínculos reales, y podremos arribar un día a lo que será de veras la
teoría general de la literatura general. (op. cit.).
A crítica refractária a toda forma de colonización cultural
decatou-se en Hispanoamérica entre 1960 e 1980 de que era máis
Crítica literária e contexto... 119
madura a literatura que a teorización e crítica sobre ela, que era
necesário un axuizamento á altura do obxecto. A liña dominante
na crítica e na história literária caracterizaba-se por un “patético
bovarismo”, isto é, por un actitude própria de quen se considera
un metropolitano desterrado, que necesita e devece pola sanción
prévia metropolitana.
Decatemo-nos de que estamos a falar de literaturas de
Estados cunha língua oficial, normalizada, por máis que sexan
Estados da periféria do sistema capitalista. Isto levou a certos críticos
literários, precisamente polo seu afán universalista non colonizado,
a mirar para outras partes da Europa (Hungria, Polónia,
Chéquia…) que non son os poucos Estados metropolitanos dignos
de imitación na hierarquización eurocéntrica. Foi así como descobriron
pontos concomitantes entre a literatura hispanoamericana e
a dos “europoides”, denominación empregada polo marxista lituano-
chileno Alejandro Lipschütz (Perfil de Indoamérica de nuestro
tiempo. Antología 1937-1962, La Habana, 1972, p. 92), defensor das
comunidades indígenas, para se referir ás periférias europeias.
Sinteticamente, constataron as coincidéncias de que o modelo cultural
é máis literário, que a poesia ocupa un lugar privilexiado, que
a relación entre literatura e documento é maior, que o carácter instrumental
é máis óbvio. Os contactos coas correntes metropolitanas
existen, pero as alteracións son significativas e non anulan, nos
casos relevantes, a especificidade e menos poden seren explicados
como mímese. Non se poderia dicer o mesmo concretamente da
nosa literatura clásica?
Estamos nun Congreso sobre a figura e a obra dun dos
nosos tres grandes clásicos, o que tivo maior éxito de público na
su época, dentro dos límites nos que hai que inseri-lo no contexto
dunha sociedade e cultura como a galega. Tendo en conta que
pasou case un século desde a sua morte, podemos asegurar que o
esforzo crítico realizado estivo á altura do esforzo criativo e estético
e da vontade por construir unha cultura literária en língua galega,
expresiva da nosa forma de ser e estar no mundo? É hoxe un
clásico recoñecido, valorado e lido na sua real dimensión e signifi120
Francisco Rodríguez
cado? Como contribuiron os esforzos críticos á sua actualización?
Cal foi o interese por resgatar e plasmar con respeito en edicións
accesíbeis ao público os seus textos? Certamente a crítica bovarista,
colonizada, non chegou ao extremo de consolidar academicamente
barbaridades tan alarmantes e desfiguradoras como as que
padeceu Rosalia, tildada de muller inculta, falta de pensamento
filosófico, poeta ruralista e “romántica rezagada”, produto do
empeño do seu marido. Claro que tampouco foi obxecto praticamente
de atención exterior polo que a ósmose entre a crítica colonizada
de dentro e a colonizadora metropolitana non colaborou á
sua distorsión e minusvaloración. Neste caso, a crítica expresa máis
xenuinamente a tendéncia ao anecdotário biográfico, ao reducionismo
nas intencións, ao acoplamento ao ideolóxico dominante e
normativo español, aos prexuizos minusvaloradores da cultura
nacional. A actitude bovarista no caso de Curros contrasta con
algunhas análises de que foi obxecto no século XIX, en vida.
Por exemplo, a crítica que Manuel Barros fai de Aires da
miña terra, en La Ilustración Gallega y Asturiana, 18 de agosto de
1881, publicada antes en La Nación Española, de Buenos Aires,
resulta indicativa por moitos aspectos. Non dubida en que existia
todo un movimento do que Rosalia, “a druidesa”, fora bandeira
para criar un espazo simbólico-cultural próprio na cultura literária
escrita. Non confundia o fragmentarismo de xéneros e as limitacións
lingüísticas deste Renacimento inicial con limitacións estéticas
ou falla de capacidade da língua. Curros significaba a aparición
da imprecación audaz e da “estridente nota revolucionaria” na literatura
galega. Estabamos perante un grande poeta, o “Tirteo” da
Galiza, que se diferéncia ben do que cataloga como “estéril escuela
española”, do que é exemplo senlleiro Núñez de Arce, tanto na
ideoloxia como nas formas poéticas adoptadas. A modernidade
dos novos tempos esixe formas breves, condensadas, axeitadas ao
sentir rápido, enfático, do que xa dera testemuña novidosa Heine,
e que adaptaran na literatura española Bécquer e Campoamor, ao
servizo de intencións comunicativas diferentes ás do noso poeta, e
por suposto –engadimos nós– nas que era maxistral artífice Rosalia
Crítica literária e contexto... 121
na literatura galega. Ela tiña provocado a maior revolución métrica
das literaturas peninsulares en consonáncia coas suas necesidades
expresivas. Curros era outra novidosa contribución da literatura
galega, no eido da poesia, xénero polo demais ben específico
canto ás suas características na nosa primeira Renacéncia, porque
en xerme contén todos os demais xéneros literários, no caso do
poeta de Celanova, especialmente o teatro, a narración curta e a
oratória, como non podia ser menos. Cómpre subliñar que a denominación
de “dialecto”, que Manuel Barros emprega para se referir
ao galego, significa xustamente língua non oficial, non institucionalizada.
Pero é grazas á consciéncia que leva a usar esta língua
non oficializada que pode existir un poeta con esta cosmovisión;
en nengunha outra língua, moito menos menos na língua oficial
imposta, poderia tomar forma. Pouco importa que o crítico progresista
priviléxie o papel de Aires da miña terra como libro pragmático,
destinado a anunciar ao povo a boa nova, a dun mundo de
liberdade e progreso que se está a construir “sobre las hórridas
tinieblas del pasado”. Considera ao poeta e ao seu mundo poético
como expresión da marcha imparábel do progreso e dunha rebeldia,
para el até entón ausente do “movimento literario de la patria
ausente”. Porén as análises dos poemas que compoñen o libro, do
sentido global do mesmo e sobre as formas estróficas orixinalmente
utilizadas non deixa lugar a dúbidas de que non se trata só da
avaliación dun entusiasta correlixionário que ve realizadas as suas
aspiracións na lira de Curros. E a análise dun entusiasta porque se
ve surprendido gratamente por unha comuñón de ideias e a sua
plasmación con forza poética. Nada de complexos bovaristas, por
máis que os seus pontos de referéncia sexan os das literaturas europeias
metropolitanas ou centrais a comezar pola española. Cecais
conveña apontar que non esquece pór de relevo e denunciar as
censuras e represálias de que foi obxecto autor e libro tan emblemático
dos novos tempos:
Ni esta cuerda, ni otras varias de la potente lira de Curros
Enríquez, podía vibrar sin escándalo. Aires da miña terra fue
denunciado, y su autor, después de excomulgado por un obispo que
122 Francisco Rodríguez
se cree todavía en pleno siglo XIII, condenado en primera instancia a
cuatro años de encierro, como un ladrón vulgar.
Pero lo diré también: según La Ilustración Gallega y Asturiana, el
fiscal del Tribunal Superior de La (sic) Coruña había pedido la
absolución libre para el bardo criminal.
En Setembro de 1888, Aurelio Ribalta destacaba na sección
literária de “La España Regional” o papel de Curros na conformación
dunha poesia galega de calidade. Advertia enfaticamente que
se referia a aquela escrita no noso idioma. Formaba parte da máis
alta hierarquia literária con Rosalia, xa falecida, e Pondal, mália ser
doutra xeración posterior. Atribui a Curros e a Rosalia o coñecimento
da nosa literatura na España. Sen complexos bovaristas afirma
que quen coñeza as poesias de Curros as ten “en tan alto grado
de consideración como las de los primeros poetas de otros países”.
Ten altura de grande poeta “aun en esta extrema pendiente, en la
que agota contra sus especiales antipatías el vocabulario de las más
enérgicas reprobaciones”. Por exemplo, en ‘O Vento’, “versos que
Curros quiso hacer humorísticos y no hizo sino impregnarlos de
una grandeza trágica tal, que no les he hallado par en ninguna
moderna literatura”. Dá-nos Ribalta chaves que máis tarde van ser
alegremente esquecidas pola crítica. Velaí van:
Ninguno de ellos (refere-se a Curros, Rosalia e Pondal) es rico en
bienes de este mundo, y todos tres han dado a Galicia una riqueza
más preciada que el oro: la honra que le reporta tener hijos tan ilustres
(…)
Curros, amante de su patria, vive alejado de ella; Curros, amante
de la poesía, vive sujeto con ligaduras de hierro a la prosa aplanadora
de la vida del periódico, monstruo insaciable que todo lo devora (…).
Vivo, inspirado y caliente en su estilo, realista en la más genuina
acepción de este vocablo, tiene el secreto de conmover o arrebatar el
ánimo del lector (…)
Su obra son, hoy por hoy, los Aires da miña terra, libro completo,
aun desde sus primeras ediciones (…)
Crítica literária e contexto... 123
As dificuldades económicas, mesmo no caso de Pondal,
isto é, a sua marxinalidade a respeito do mundo burgués, caracterizaron
a vida dos nosos clásicos do XIX, auténticos escritores
con vontade de viver da pena, mais ao servizo dunha causa e
dunha língua e cunha visión do mundo que os levaron a unha
existéncia conflitiva social ou psiquicamente, a non seren asumidos
polo mercado. Non se pode falar de triunfo social e económico
en vida como escritores, mesmo no caso de Curros. Aurelio
Ribalta non deduce éxito económico algun do seu recoñecimento
de que “Curros es el caudillo de nuestros jóvenes poetas, es el
que la mocedad gallega lee con más entusiasmo” ou de que se
lean os versos de Aires… nas “aldeas donde, aun en aquellos
lugares que parece debían estar apartados de todo comercio literario,
no es su autor un desconocido”. O caráter fragmentário,
canto a xéneros e limitado nos usos lingüísticos, provén, en primeiro
lugar, dos limites impostos por unha existencia afastada da
Terra e polas condicións do mercado editorial e dos leitores
naquel momento histórico. De querer inserir a Curros, escritor
galego na nosa língua, nun movimento literário, conforme aos
cánones das literaturas europeias de referéncia mimética, haberia
que facé-lo no realismo, coa especificidade de que simbolismo e
surrealismo campean xa polos seus poemas, inclasificábeis dentro
das escolas metropolitanas. Finalmente, Aires da miña terra é
un libro coerente, “completo”, xa desde a primeira edición, que
remata co poema “Encomenda”, compéndio do sentido e función
da sua lira, proclama do apóstolo que anúncia a boa nova. Esta
voz profética será provocativamente reforzada polo poema que
pecha a terceira edición en 1886, “A palabra”, avogando pola
necesária unidade das relixións monoteístas a partir das suas
coincidéncias na loita pola xustiza e o amor fraterno entre os
homes.
Cando a inauguración do monumento a Curros n´A
Coruña, publicaron-se traballos sobre o home e o poeta. Algun
deles como a crónica de Dionisio Pérez, compañeiro de Curros
124 Francisco Rodríguez
como redactor no xornal republicano madrileño El País, aparecida
en La Voz de Galicia, mereceu a contestación de Ramón
Marcote (“Recordando a Curros”, El Eco de Galicia, 25 de novembro
de 1935), que consideraba que “se estaba a desnaturalizar la
personalidad del gran poeta gallego”. Curros non emigrara a La
Habana porque don Nicolás Rivero, proprietário do Diario de la
Marina, lle oferecese unha praza ben remunerada neste xornal,
como informara Dionisio Pérez. Nen era director do xornal
Rivero cando chegou Curros, Marzo de 1894, e o xornal era
dunha ideoloxia política e relixiosa moi diferente á do escritor.
Emigrou por motivos políticos: fora denunciado por un artigo
publicado en El País, xornal do que era redactor. Sinala Marcote
que nos últimos anos da sua vida si traballou Curros no Diario de
la Marina, primeiro como corrector de probas e despois como
redactor literário, cunha sección moi lida denominada “La
Prensa”, comentários sobre sucesos e incidentes políticos similares
“en la forma, a como lo había hecho en Madrid en el referido
diario El País; pero no con la misma ideología, pues se había
moderado sensiblemente en sus ímpetus anticlericales y políticos,
adaptándose a la realidad y circunstancias del momento”.
Compria non desorientar a verdade, teima na que alguns incidiron
tamén con posterioridade. Como tamén, con posterioridade,
poidemos comprobar e demonstrar (A evolución ideolóxica de
Manuel Curros Enríquez, 1973) que, sen renegar do pasado nen
renunciar aos substrato democrático do seu pensamento, existia
unha adaptación á realidade e ás circunstáncias históricas no último
Curros, convertido nun pre-nacionalista e empeñado na autoorganización
de Galiza a prol dos seus intereses como povo, nun
contexto internacional marcado polo ascenso de distintos imperialismos,
dentro dun Estado burocrático e centralista agresivamente
asimilista no cultural e lingüístico e desigual e discriminatório
no económico.
Estas referéncias críticas demonstran que houbo capacidade
para valorar e analisar a figura de Curros e a sua obra
Crítica literária e contexto... 125
durante o século XIX con entusiasmo, sen minusvaloracións, e
conforme á verdade dos feitos. Tamén son demostrativas de que
consolidaron a imaxe de poeta demócrata, anti-caciquil e anticlerical,
loxicamente alleas a unha transformación que só puideron
detectar, ainda que non explicasen nen valorasen, os que,
como Marcote, se referiron á etapa final da sua vida. Sen dúbida,
alguns dos coetáneos de Curros participaban do seu entusiasmo
pola causa política e cultural que representaba o noso poeta e
non eran insensíbeis aos valores estéticos da sua poesia. Non
estaban abafados pola mímese crítica nen polo bovarismo, mália
seren progresistas universalistas e debedores dunha educación
españolizante. Seguramente ocorria que se preocupaban do noso
poeta e da nosa literatura quen acreditaban na sua necesidade
histórica e quen esperaba dos seus escritores achados, revelacións,
á altura das necesidades dos tempos. Eles estiveron, a respeito
de Curros, en grande parte á altura do obxecto estudado, se
ben é certo que, en casos como O divino sainete (1888), a recepción
crítica interior foi praticamente nula, e as avaliacións embafadas
sempre pola intención doctrinária, anti-papista e institucionalmente
anti-católica do poema, o que impediu a moitos
gozar e recoñecer a graza, ironia e desenfado da sua fasquia fantástica
e simbólica. O seu canto VIII é unha das máis punzantes,
irónicas e incisivas das diatribas e paródias escritas contra o
Vaticano, desde unha perspectiva evanxélica e cristiá. Isto, unido
á defensa dos protagonistas da prática cultural e literária galega,
Rosalia en primeiro termo, e do espírito rebelde e experimentado
de antergos precursores como Añón, poeta morto no desterro da
pátria, resucitado para acompañar a Curros nesta pelegrinaxeromaria
ao Vaticano, fronte á mesquindade, ruindade e reaccionarismo
antigalego e confesionalmente católico dos que comezaban
a representar a xinea dos galegos á española, como Pardo
Bazán, resultaba forte, moi forte na sua alusión concreta. O
mellor era a condena ao siléncio. Mágoa que non fose ainda
adaptado para a cena este poema que tantas potencialidades teatrais
encerra.
126 Francisco Rodríguez
Que estamos perante o clásico máis asumíbel na sua
intención, máis directo ideoloxicamente e máis pragmático na
concepción poética demonstra-o que é o menos deformado polas
análises críticas. Contodo, non está tan correctamente valorado
nen está debidamente actualizado no seu significado e respeitado
na transmisión escrita dos textos. Polo demais, é vítima da falla
de contrastes críticos e análiticos, xeral á dinámica dos estudos
de literatura na Galiza nos últimos vinte anos, condicionados
polas “limitacións” decorrentes dun modelo cultural oficial
pouco proclive ao diálogo e contraste plural. Prexudica-se asi o
contraste científico e metodolóxico e incide-se na falta de entusiasmo
e amor polo obxecto estudado. A minusvaloración-anulación
pura e dura da literatura clásica galega ten moito a ver con
esta dinámica.
Arredor de 1951, coincidindo co centenário do nacimento
do poeta, xestan-se catro libros sobre a sua vida e a sua obra.
Son Manuel Curros Enríquez, súa vida e súa obra, de Carré
Alvarellos, Curros Enríquez. Biografía, de Celso Emilio Ferreiro,
Manuel Curros Enríquez. Biografía, de González Besada Estévez e
Félix Melendo, e Vida y obra de Manuel Curros Enríquez, de
Alberto Vilanova Rodríguez. Sen lugar a dúbidas, o último ainda
segue a ser o compéndio informativo máis completo sobre o noso
autor, e contén acertadas análises da sua obra, todo dentro dun
grande entusiasmo admirativo polo obxecto de estudo. Son,
como non pode ser menos, se temos en conta as circunstáncias
da época, traballos realizados fóra do ámbito académico universitário.
Dous deles, o de Alvarellos e Vilanova, calificados por
Carvalho Calero de “científicos” na sua Historia da Literatura, precisamente
avaliando a bibliografia sobre Curros, foron provocados
desde a emigración bonaerense, disposta nos seus sectores
máis conscienciados a que a data non pasase inadvertida e a
impulsar a realización de investigacións que recompilasen toda a
información posíbel sobre o noso poeta e a sua obra e que a analisasen
na sua vixéncia. Marca un fito especial o de Vilanova.
Houbo pequenas incursións de José Luis Varela sobre as bases filoCrítica
literária e contexto... 127
sóficas da poesia de Curros (“Curros o el Progreso”, Grial, n.º 3),
de Carvalho Calero sobre as carácterísticas intrínsecas da obra
poetica currosiana (“Algo sobre da poesia de Curros”, ibidem), no
mesmo ano 1951. Despois haberá que esperar case vinte anos
para que apareza de novo a preocupación crítica, e contribucións
de interese sobre o tema. Será nos anos finais da década dos
sesenta e comezos dos setenta, xustamente co bulir da oposición
ao rexime franquista. A preocupación ideolóxico-política, conectada
co momento histórico na Galiza, está presente nas aproximacións
e/ou análises que se fan de Curros e a sua obra, sexa
desde unha perspectiva marxista abstracta (Alonso Montero,
Realismo y conciencia crítica en la literatura gallega, 1969), sexa
desde unha perspectiva marxista que asume o problema nacional
galego (F. Rodríguez, A evolución ideolóxica de Manuel Curros
Enríquez, 1973). Non está alleo a esta atmósfera o estudo inicial
que Carlos Casares fai para a sua edición de Aires da miña terra
de Galaxia, en 1974. Como tampouco podemos disterar o esforzo
por dotar a Galiza dunha crítica e análise sobre o corpus literário
próprio en forma de história, por parte de Carvalho Calero,
da convición de que a nosa literatura representa a nosa forma de
estar no mundo e de comprendé-lo, e que cómpren esquemas
non colonizados para a sua correcta avaliación e clasificación. A
sua comprensión dos nosos clásicos asi o demonstra, e de forma
concreta no caso de Curros, que ocupa todo un capítulo na sua
Historia da Literatura Galega, de 1963. Nesta tradición debemos
situar a “Literatura gallega”, obra de Pilar Vázquez Cuesta, na
Historia de las literaturas hispánicas no castellanas, (VV.AA.), 1980,
cunha interesante e actualizada análise sobre Curros.
Seguramente cerraba una etapa de entusiasmo.
Verdadeiramente están presentes distintas opcións críticas:
a do progresismo bovarista, preocupado por se o poeta e a sua
obra responden ao modelo revolucionário metropolitano, propagandista,
iso si, do que se considera o único clásico galego contestatário,
e disposta a render-se perante a evidéncia de que os
exemplos da literatura española non chegan a tanto. Está a que
128 Francisco Rodríguez
procura na particularidade da contradición da Galiza a razón de ser
da figura e a obra de Curros, as características do seu universalismo
democratista inicial e a sua evolución, achando que está
dentro dun elo que conduce a dotar ao país de conciéncia de seu,
dos seus direitos, precisamente na etapa do imperialismo. Hai o
eclecticismo tensionado entre a tendéncia ao bovarismo e a necesária
análise da particularidade da contradición e dunha avaliación
autónoma, con tendéncia a esvarar paseniñamente cara ao
anecdótico e minusvalorador. Carvalho Calero criaba entón un aparato
conceptual próprio para a nosa literatura e expresaba o
mellor que a tradición nacionalista nos legara no campo da cultura,
o amor e o entusiasmo polo obxecto de estudo, neste caso
Manuel Curros Enríquez, unha forma galega de ser e de estar no
mundo. Seguramente foi a etapa da crítica, como do ensaio en
xeral, máis influente en sectores sociais non exclusivamente universitários.
Non deixa de ser curioso e sintomático que, con democrácia
e marco autonómico, institutos universitários especializados
e currículos oficialmente recoñecidos sobre a matéria, non se
realizase até fins da década dos noventa unha tese de doutoramento
sobre o noso clásico nunha Universidade Galega, a da
Coruña (Elisardo López Varela, A poesía galega de Manuel Curros
Enríquez, dous tomos, editada pola Deputación en 1998, recompilación
exaustiva e ben fixada da poesia galega e castelá do
poeta). Desde 1975 houbo que esperar até 1987 para que se centrase
de novo a atención na figura e obra de Curros. A NOSA
TERRA, dentro da colección “A Nosa Cultura”, adicou-lle un
número monográfico, no que se esclarece polo miúdo, con rigor,
todo o referido á morte e ao traslado dos restos mortais para
seren soterrados n’A Coruña (Xesus Oreiro Pensado, “Crónica
actual da morte de Curros”) ou á derradeira viaxe de Curros a
Galiza (Manuel Rei Romeu, “A derradeira viaxe a Galiza”), ademais
dalgunhas outras curiosidades biográficas. Na análise da
obra, destaca o suxerente e novidoso análise de Carvalho sobre
Agencia de sangre. Para o que fala non deixou de ser un motivo
Crítica literária e contexto... 129
de pesar o feito de que, despois de quince anos de ter aparecido
A evolución ideolóxica de Manuel Curros Enríquez, non se tiñan
producido avanzos sustanciosos na análise e interpretación do
sentido da sua obra nen se asumian evidéncias máis que
demonstradas. Tampouco tiña mellorado a datación dos poemas
de data incerta ou nada convincente e comezaba a consolidar-se
incomprensibelmente en moitas edicións erros que afectaban ao
sentido dos textos. Precisamente, na etapa dunha cultura galega
institucionalizada, de forma secundarizada, o desleixo, a falla de
rigor, no tratamento dos clásicos eran máis notórias.
Seguramente era que comezaba a facer-se notar a burocratización,
a falla de debate e de contraste aos que me teño referido, o
desprezo e a exclusión dos extra-muros, a nula incentivación do
entusiasmo da mocidade perante a nosa literatura clásica, de
forma particular, nas institucións que, por seren públicas, debian
ser exemplares neste aspecto. Entón, en 1987, fixen notar erros,
empiricamente demonstrados, algun dos cais é hoxe apresentado
como novidoso achado da erudición universitária, e reincidin
en teses, que ainda hoxe hai resisténcia a admitir, pese a seren
incontestábeis.
Comecemos polos primeiros:
1.- Despois de analisar o relevo e calidade do poema “Na tumba
de Rosalía” (1904), anotabamos no devandito especial de A
NOSA TERRA, de 1987: “Non en balde, por outra parte, Curros é
un dos discípulos máis respeitosos e millor coñecedores do que
Rosalia representa. Os dous máis expresivos e realistas poemas a
ela referidos pertencen á sua pluma. Se nun deles afirma que a
nosa reivindicadora ‘comesta dos lobos/ comesta morreu’ (31),
no que estamos a comentar pasa a simbolizar xa todos os valores
pátrios, pero sen mistificación de nengun tipo”. Na nota a rodapé
informabamos: “Do poema ‘A Rosalia’, reproducido en La
Patria Gallega, 30 de maio de 1891, número extraordinário adicado
ao traslado dos restos mortais de Adina a San Domingos de
Bonaval”. Aqui e agora debemo-nos facer a seguinte pergunta:
Como pode ser posíbel que se reproduza, nas edicións actuais
130 Francisco Rodríguez
máis manexadas, unha versión manipulada que di “comesta dos
lobos/ comesta se veu”? Pasamos da aseveración obxectiva, categórica,
denunciadora, da versión orixinal, a outra deturpada na
que se situa a Rosalia como unha paranoica, vítima da sua subxectividade
enfermiza. Quen e por que cometeu este atentado ao
sentido do texto? Por que se ten interese en consolidá-lo? En
1995, oito anos máis tarde, vendo que non se rectificaba, na erudición
académica máis espallada, aproveitamos a segunda edición
de A evolución ideolóxica de Manuel Curros Enríquez para
reproducir en Apéndice o texto fotocopiado do poema tal e como
saira en La Patria Gallega, cunha pequena anotación na que
advertiamos: “... homenaxe a Rosalia, coincidindo co traslado dos
seus restos mortais de Adina a San Domingos de Bonaval. Ven-se
repetindo (...) que é de 1885, data da morte de Rosalia, sen aval
de nengun tipo. Oferecemos o texto tal e como apareceu na revista
devandita, sen a deturpación (...) que non cometia a edición de
1956, Aguilar, recopilación de Adelardo Curros. Causa mágoa
que edicións galegas recentes consoliden estas manipulacións de
sentido”. Espero que este Congreso contribua a eliminá-las de
vez. Curros era un excelente poeta e, contra o que se poda pensar,
moi meticuloso no uso da linguaxe concreta, coloquial, con
fins literárias. Nunca teria cometido a torpeza, non xa poética
senón puramente denotativa, de aludir a unha recen finada coa
expresión “os hósos son d’ela / que vades gardar”, expresión que,
polo demais, é moi coerente cos versos anteriores que foron
manipulados.
2.- Temos subliñado, desde 1973, a importáncia crucial dun
poema como “Na tumba de Rosalía” dentro do conxunto da obra
poética de Curros, e mesmo dentro da nosa literatura, pola sua
excelente calidade poética, e pola sua significación para entender
psicolóxica e ideoloxicamente ao noso poeta na etapa final da sua
vida, xa menos ideoloxista, pero fundamente comprometido e
obsesionado pola sorte da Galiza no contexto internacional de
comezos do século XX. Pois ben, tamén é un texto que se reproduce
cunha modificación que altera o seu sentido. As datas nas
Crítica literária e contexto... 131
que se situa, na erudición académico-universitária tampouco son
as correctas. En 1995, no mesmo lugar, reproducin fotocópia do
poema, tal e como apareceu por vez primeira na imprensa galega,
coa seguinte anotación: “Velaiqui o poema ‘Na tumba de
Rosalia’, tal e como foi reproducido por Gaceta de Galicia,
Santiago, 24 de Setembro de 1904. Observe-se que, na sexta
estrofe, di ‘fala’ e non ‘falas’, como de forma manipulada aparece
na última edición de Galaxia, xa citada, e noutras anteriores, non
na de 1956 de Aguilar, curiosamente. Deixamos a valoración da
diferenza de sentido, nun e noutro caso, aos leitores. Tampouco
apareceu, por primeira vez, o poema na Revista Galega, A Coruña,
1-10-1904, ou en La Voz de Galicia, 27-9-1904, como din Alonso
Montero e Carlos Casares, senón no xornal compostelán citado,
o que se sabe xa desde 1987, cando menos (ver especial A Nosa
Terra, Curros Enríquez. Crebar as liras, 1987)”. Efectivamente foi
elaborado polo próprio Curros para ler na ofrenda floral, encarregada
polo Centro Galego perante a tumba de Rosalia. Chegara
a Galiza coa intención de procurar algunha forma de vida que lle
posibilitase o retorno definitivo. A crónica desta derradeira viaxe,
e en particular da visita á tumba de Rosalia, foi documentadamente
realizada por Manuel Rei Romeu no citado especial d’A
Nosa Terra. Existe unha foto da ofrenda, que foi reproducida e
moi espallada por Galiza através dunha tarxeta postal conmemorativa
da traguida dos restos mortais de Curros a Coruña en
1908. No seu reverso figura o poema tamén correctamente
reproducido.
En segundo lugar, e con respeito ás teses sobre a ideoloxia
currosiana, debe ficar claro, no que atinxe ao seu democratismo
partidário, que foi zorrillista, en toda a etapa crucial do exercício
do seu republicanismo, durante a Restauración. En 1973
chegamos á seguinte conclusión, despois dunha leitura atenta da
biografia sobre Eduardo Chao, elaborada por Curros e publicada
en 1893, pola Editorial “Propaganda literaria de La Habana”:
“Cando se fala do ideário republicano de Curros, adoita-se
estampar con sobexante frivolidade o adxectivo federal. Desde
132 Francisco Rodríguez
logo, non é pimargallián, xa que non aceita a teoria do pacto por
disgregante (...) Pode-se concluir, polo tanto, que era republicano-
progresista, partidário da descentralización administrativa e
económica (...) republicanismo moi lonxano do federalismo pactista
de Pi, máis achegado ao organicismo krausista de Chao e de
Salmerón”.
Pode parecer contraditório, pero é máis coerente pasar
dun organicismo hispanista a un rexionalismo pre-nacionalista
que desde un federalismo pactista de base individualista e cantonal.
Polo demais, pode-se comprobar no comentário sobre “Un
Retrato de D. Manuel Ruiz Zorrilla”, da autoria de Curros, publicado
en El País, 26 (?) de Xuño de 1887, xornal zorrillista no que
traballaba: “El Sr. Masó ha sabido imprimir en las facciones del
ilustre jefe de nuestro partido ese parecido moral que caracteriza
tanto una fisonomía como la pintura de la línea y del color “.
Abonda.
Esperamos que este Congreso contribua a espallar o que
son informacións e análises xa ben fundamentadas e contrastadas
(este foi un dos obxectivos da miña intervención), a que se deite
máis luz sobre a persoa e a obra do noso clásico. E sobre todo, que
contribua a revitalizar o interese dos leitores de todo tipo pola sua
poesia en galego, e tamén polo resto da sua obra tan interesante do
ponto de vista ideolóxico, filosófico e cultural, unha testemuña de
primeira man para entendermos a evolución da história desde a
perspectiva do papel da Galiza. É un modelo de ensaísmo e prosa
xornalística. Non é indiferente o tipo de crítica e estudos literários
que se fagan, o seu rigor, o seu respeito e o seu entusiasmo polo
obxecto de estudo, a comezar nas institucións académico-universitárias
oficiais, que tanto condicionan o ensino primário e secundário,
para axudar á actualización dos nosos clásicos. Temos neles un
mundo que ainda ten moito que revelar, moito que descobrir,
crenza que sempre motivou a quen vos fala. Non están mortos, nen
superados. Temos que contribuir a liberá-los das deformacións,
agachamentos e minusvaloracións, tan características das sociedades
colonizadas, nos que ainda están submidos en parte. Son a
Crítica literária e contexto... 133
expresión dunha maneira de ser, de estar no mundo, a nosa, e de
contribuir coa nosa capacidade de arte á pervivéncia dunha
Humanidade, constituida de forma plural e diversa nas suas línguas
e culturas.

Na miña conferencia vou referirme a certos aspectos da
biografía de Curros (sobre todo aqueles que teñen que ver coa súa
vida) e a unha serie de contradiccións do noso autor que penso
que non se teñen salientado suficientemente. A razón disto é que
ata hai moi pouco tempo (residualmente aínda segue sendo así) na
literatura galega, na cultura galega en xeral, predominou unha actitude
de mitificación das grandes figuras da nosa historia.
Referinme a isto nun ensaio publicado no meu libro Un país de
palabras, no que manteño que todos os escritores galegos acaban
por ser santificados; normalmente sono en vida, pero aqueles que
non teñen esa sorte sempre pasan a selo despois de mortos. A
algúns probablemente os fan pasar unha tempada no purgatorio:
pensemos, por exemplo, no caso de don Vicente Risco, que estivo
no purgatorio durante bastantes anos, acusado de conivencias co
franquismo (que eran certas), pero pasado esto, todo o mundo
asume que a importancia da figura de Risco dentro da historia e da
cultura galega, ó contrario do que tiña ocorrido durante anos, que
era unha figura practicamente oculta e vitanda da que ninguén
quería falar e da que ninguén quería aceptar que fora, indubidablemente,
o gran teórico do nacionalismo galego.
Do mesmo xeito, eu coido que non se tardará en santificar
a Ramón Piñeiro, pese a que aínda lle quedarán uns anos de purgatorio,
xa que el foi o satanás que houbo que inventar despois de
inventar un deus que chamamos Castelao. Inventado o deus había
que inventar a contrafigura, que foi a de Ramón Piñeiro. A deificación
de Castelao impediu, como ocorre sempre coas beatificacións,
SUBSIDIOS PARA UNHA REVISIÓN DE ASPECTOS
CONTROVERTIDOS DA VIDA, OBRA E IDEOLOXÍA
DE CURROS ENRÍQUEZ*
Carlos Casares
Consello da Cultura Galega
* O texto que presentamos constitúe unha transcrición da conferencia pronunciada
por Carlos Casares na clausura do Congreso, revisada editorialmente por H. Casares
Berg e H. Monteagudo.
136 Carlos Casares
que se coñecese ben a súa biografía e que se valorase a súa obra. A
estas alturas aínda nos custa aceptar unha análise obxectiva do
pensamento e a traxectoria política de Castelao. Cando falamos de
ideoloxía e traxectoria políticas, estamos a tratar de opcións opinables
e, sen embargo, no caso de Castelao, estas opcións convertéronse
practicamente en dogmas. Ata moi recentemente non se fixera
un estudio rigoroso da súa obra máis emblemática, Sempre en
Galiza, que é un libro dificilmente comprensible, incluso nas súas
contradiccións, se non se estudia a súa composición, se non se
coñecen as fases polas que pasou a súa elaboración e as circunstancias
en que se redactou. Hoxe en día, gracias ao profesor
Monteagudo e ao seu traballo, podemos entender perfectamente
como naceu Sempre en Galiza e que significado ten cada unha das
partes das que consta, en que circunstancias foi escrito e, sobre
todo, que intención quixo darlle Castelao en cada momento.
Curros, como pasou con Rosalía, Lamas, Pondal e coas
grandes figuras literarias do pasado século XIX, foi tamén obxecto
dun profundo proceso de mitificación. Pero se cadra agora estamos
xa nunha etapa na que por fin é posible estudar unha figura como
a de Curros dende unha perspectiva menos apaixonada e máis
obxectiva, e cunha actitude menos ditirámbica e máis crítica.
Curros foi un home absolutamente contradictorio, como
somos todos os seres humanos, e coido que algunhas das contradiccións
que afectan á súa vida e á súa obra teñen relevancia. Non
se trata de aventar as súas miserias privadas, é dicir, preguntarnos
se Curros lle pegaba ao seu fillo ou á súa muller, xa que isto nos
importa moi tanxencialmente. Agora ben, o esforzo por aclarar
outros aspectos da biografía de Curros, como poden ser o seu pensamento
político ou relixioso, ten importancia, en primeiro lugar,
para fixar obxectivamente a figura histórica de Curros e, en segundo,
lugar para entender mellor a súa vida e a súa obra.
UN PAI DEMONÍACO E UNHA VIAXE ENIGMÁTICA
Na súa biografía hai un primeiro elemento bastante curioso
que é o da demonización da súa familia por parte da crítica posSubsidios
para unha revisión de aspectos... 137
terior. Ler agora o que se ten escrito sobre o pai de Curros, coa
perspectiva que dá o tempo, resulta case cómico. Díxose del que
era un home de perversións satánicas. Nas biografías que se foron
publicando escribiuse que era mundano, enrabexado, vingativo,
rancoroso, teimudo, infiel, fariseo… Isto é o que mantén, por
exemplo, Alberto Vilanova. Carré Alvarellos afirma que era rexo,
duro, intransixente, esaxerado nos castigos…, e Celso Emilio
Ferreiro xa se recrea no personaxe e asegura que era encrequenado,
groso, pitoño, de nariz ganchudo, rabuxento, fanático, sectario,
cruel, sen emoción humana de ningún tipo, sensual, mullereiro…
Todo o mundo coincide en que era un home intransixente e
violento, emporiso case ninguén recolle o que dixo o propio
Curros. Este definiu o seu pai como un home obcecado pero tamén
xusto e bo. Dificilmente podía ser xusto e bo se tamén era certo
todo o que dixeron os seus biógrafos del.
Non sei con que motivo ou con que fundamento se puido
dicir todo isto do “vello calcorra”, como lle chamaron por mal
nome, e non sei en que se basea toda esta literatura para demonizar
un señor que probablemente era absolutamente normal. Non pode
un imaxinar a un pai tan absolutamente terrible coma este que se
nos describe aquí. Pero, como digo, pesou máis a tradición, ou
pesou máis o que foi pasando duns biógrafos a outros, que o que
dixo o propio Curros: que era un home, como dixemos, xusto e bo.
E non o dixo só el, pois hai outros testemuños de que non era, efectivamente,
aquela terrible figura. Durante este congreso dedicouse
algún traballo precisamente a aclarar un pouco máis quen fora o
vello José María Curros. Polo visto (non sei con que fundamento
porque non estiven presente na lectura do relatorio), parece que
estivo máis relacionado cos liberais que cos carlistas, sendo que
practicamente en tódalas biografías aparece como carlista.
Outra cuestión interesante é a relacionada coa famosa
viaxe a Londres, que como sabemos é unha historia moi controvertida
que se estea, igual que as opinións sobre don José María de
Curros, única e exclusivamente en testemuños orais. Non hai ningunha
proba documental que confirme que Curros estivo en
138 Carlos Casares
Londres, pero si unha serie de circunstancias que fan curiosa a actitude
do propio Curros a respecto desta presunta viaxe.
En vida de Curros, como dixo Carballo Calero, publicáronse
moitas veces noticias ou referencias á súa viaxe. Houbo, por
exemplo, alusións en periódicos onde el colaboraba, como en La
Ilustración Gallega y Asturiana. Tamén un artigo de Manuel Barros
que aparecera en Bos Aires e que se reproduciu en La Ilustración
Gallega y Asturiana. Curros escribía nesta publicación e non fixo
ningunha mención do feito nin para confirmalo nin para desmentilo.
Cando na miña memoria de licenciatura traballei na edición de
Aires da miña terra atopei un documento curioso que ata entón non
se citara nunca, que consiste nunha entrevista apócrifa que pretendidamente
lle fai Lamas Carvajal a Curros, que veu a lume no periódico
O Tío Marcos da Portela. Nesa entrevista –que, como digo, non
é unha entrevista propiamente, senón unha ficción– di Lamas: “por
máis que te miro e remiro non dou con quen poidas ser, se non me
dás máis señas”, daquela esta especie de fantasma que entra na
redacción contesta: “¿non coñeces un rapaz que se escapou da casa
do seu pai certo día?, ¿non coñeces o tolo de Celanova, aquel rapaz
a quen lle deu a teima de facer copras, que caía morto de fame polas
rúas de Londres o ano 71, desterrado polo diaño da política...?”.
Isto escríbese cando Curros ten vinte e tantos anos e, se
facemos caso das datas que se manexan para a viaxe, imprecisas,
pero ao redor do ano 1870, resulta que é pouco tempo despois
desta. Tamén en vida de Curros, don Benito Fernández Alonso,
que o coñeceu na última viaxe que o poeta celanovés xirou a
Galicia, conta unha versión que asegura que lle escoitou ao propio
Curros en Ourense, versión que Vicente Risco tamén dicía ter
escoitado ao propio autor. A versión, aínda que é moi literaria,
confirma os feitos principais: que estivo en Londres, que tivera que
exiliarse por cuestións de tipo político e que viviu alí uns meses.
Por tanto hai varios testemuños de persoas que en vida del falaron
desta historia sen que Curros, sorprendentemente, interviñera nin
para confirmala nin para desmentila. Incluso as versións que hai
non son coincidentes, nin na data exacta da viaxe nin na razón
Subsidios para unha revisión de aspectos... 139
concreta, sempre de tipo político, que obrigara a Curros a fuxir de
España. Hai dúas versións. Segundo unha delas, tivera que liscar
por culpa dun ataque a O’Donnell, cousa que é bastante improbable
porque este xa morrera nas datas que se manexan para a viaxe.
A non ser que a viaxe se demorara no tempo tanto que en vez dun
rapaz de quince ou dezaseis anos fose un neno de trece ou catorce
cando publicou o ataque ao político, o que parece descartable.
Secomasí, o propio fillo, Adelardo Curros, na súa edición das obras
completas apoia a hipótese de que o poeta tivera que exiliarse por
cousa deste ataque a O’Donnell.
En troques, hai quen afirma que o destinatario do ataque
fora o duque de Montpensier, debido a un artigo en que Curros lle
chamaba “inchado pastelero francés”. No suplemento que estes
días lle dedicou o diario La Voz de Galicia a este congreso e a
Curros, houbo quen se fixo eco desta hipótese. É certo que alguén
lle chamou “inchado pastelero francés” ao duque de Montpensier,
pero, desde logo, se Curros o fixo seguramente foi con posterioridade
ao infante don Enrique, que efectivamente alcumou publicamente
ao duque de “inchado pastelero francés”, o que, por certo,
motivou un desafío que rematou coa morte do infante a mans do
aldraxado. Isto non impide que Curros, sabedor, como todo o
mundo sabía en España naquela época, de que o infante lle chamara
ao duque Montpensier “inchado pastelero francés”, o recollera.
Así e todo, está lonxe de ser claro que este fose o motivo real do
fuxidío exilio do celanovés. Celso Emilio Ferreiro, que é dos biógrafos
de Curros que máis espazo lle dedica a este episodio e máis
detalles ofrece del, chega a reproducir incluso unha parte do artigo
que contiña a aldraxe, pero sen citar a procedencia e sen que
saibamos se efectivamente ese artigo está publicado nalgures. Dá a
sensación de que Celso Emilio Ferreiro o cita de memoria, ou que
o recolle na tradición local. O parágrafo que reproduce Celso
Emilio di algo así: “como las ranas de fábula, los amos de la situación
croan, peroran, discursean tremolantes pidiendo un rey. El
país necesita un cirujano que saje, corte y ampute, no un rey para
los saraos de una corte decadente y podrida. No es posible que éste
140 Carlos Casares
‘inchado pastelero francés’ llegue a ser rey de España si todavía los
españoles conservan un ápice de dignidad y de instinto de conservación”.
Isto pode ser un artigo de Curros, pero, en todo caso,
debería ser posible localizar o xornal onde apareceu, en que data
se publicou e, naturalmente, se está asinado polo propio Curros.
A verdade é que eu nunca pensara que esta enigmática
viaxe fose un elemento importante para comprender o autor, na
medida en que non tivera nin ía ter ningunha repercusión nin na
súa vida nin na súa obra, ata que lin o artigo sobre a relación de
Curros co protestantismo que publicou Patrocinio Ríos en Grial. O
estudioso alude alí ao feito de que esta viaxe puido ser determinante
para que Curros entrase en relación coas sociedades relacionadas
coa venda da Biblia, ou mesmo para que se fixera protestante.
Os argumentos de P. Ríos sobre a relación de Curros co protestantismo
son perfectamente plausibles, pero en todo caso para
explicar a conversión do noso autor ao protestantismo non é
imprescindible postular que viaxase a Londres e alí entrase en contacto
cun pastor protestante, como aparece nas versións máis fantásticas
e menos rigorosas.
ANTICLERICALISMO, PROTESTANTISMO E RELIXIOSIDADE
Aquí entramos noutro aspecto tamén controvertido da biografía
de Curros, que é o das súas crenzas relixiosas. Durante anos,
efectivamente, Curros pasou á historia da literatura galega como
un poeta radicalmente anticlerical, e de aí algúns deduciron tamén
que sendo anticlerical era profundamente antirrelixioso. O primeiro
é certo, é un poeta moi anticlerical, pero o segundo é falso, non
é un poeta antirrelixioso, nin sequera un poeta ateo, mais un poeta
fondamente cristián. O de poeta anticlerical está relacionado directamente
coas experiencias que el tivo desde moi cedo coa curia
ourensá. Antes da publicación de Aires da miña terra e da intervención
do bispo Cesáreo Rodrigo denunciando publicamente a
obra e concretamente algúns poemas por blasfemos, Curros tivera
un pequeno incidente coa mesma curia ourensá co gallo dunha
pequena peza teatral que compuxera sobre o Padre Feixoo con
Subsidios para unha revisión de aspectos... 141
motivo da conmemoración do bicentenario do seu nacemento e
para participar nos festexos organizados polo Marqués de Trives e
algúns próceres ourensáns destinados a render unha grande homenaxe
ao autor do Teatro Crítico Universal. Unha serie de pasaxes da
lenda dramatizada que compuxo Curros para a ocasión, que non
lles gustaron a certos elementos da curia, deron azo para un primeiro
desencontro. O segundo sería, como se sabe, con gallo da
publicación de Aires da miña terra e a intervención do bispo
Cesáreo Rodrigo, que publicou e fixo ler nas igrexas de toda a diocese
un documento no que desaconsellaba a lectura da obra, condenaba
o libro (aínda que non condenaba ó autor, mais compadecíase
del) e pregaba por Curros e ordenáballes a todas as persoas
que dispuxesen de exemplares que os entregasen á secretaría de
cámara do bispado.
Precisamente pola intervención na denuncia do libro de
Curros, obviamente desafortunada, o bispo Cesáreo Rodrigo pasou
á pequena historia da cultura galega como unha figura moi negativa,
cando en realidade, á parte daquela actuación concreta no
asunto de Aires da miña terra –que como dixen me parece censurable–,
o bispo Cesáreo Rodrigo foi un bo prelado, un home moi
virtuoso, moi bondadoso, e moi querido en Ourense. Non é xusto
que pasase á nosa historia como un tipo case demoníaco por intervir
no que cría que era o seu deber pastoral en contra dun libro que
estimaba que incluía algúns textos que atacaban a relixión católica.
É certo, como di Lamas Carvajal, que isto perfilou a Curros como
poeta anticlerical; a experiencia foi moi negativa, moi dura: daquela,
el vivía en Ourense, e a raíz da pauliña episcopal converteuse
nunha figura absolutamente rexeitable, nunha especie de apestado
no medio dunha sociedade tan tradicional, tan pechada e tan católica.
Todo isto desencadeou nel unha furia que daría orixe a poemas
cada vez máis duros. Probablemente o poema titulado “Diante
unha imaxe de Íñigo de Loyola” debe conter os versos anticlericais
máis duros que se teñen escrito en ningunha lingua, e algo semellante
se pode dicir d’O divino sainete, aínda que este contén moito
máis que dicterios anticlericais.
142 Carlos Casares
A expresión rechamante do anticlericalismo de Curros nalgún
momento fixo esquecer que debaixo da codia latexaba, en
cambio, unha actitude relixiosa moi cristiá. Nun artigo de
Patrocinio Ríos faise unha critica precisamente das afirmacións dese
tipo (coma algunha de Alonso Montero), avogando, pola contra, a
prol do cristianismo ou do evanxelismo de Curros. Evidentemente,
espallados pola obra de Curros (non só na súa poesía, mais tamén
na prosa) atópanse moitísimos textos, ben coñecidos, que avalan
esta posición: non só a tese de que Curros foi un escritor claramente
cristián, senón que tamén hai que revisar o seu pretenso
anticatolicismo. Así, se se fai unha lectura atenta e rigorosa d’O divino
sainete, constatarase que nalgúns puntos a actitude fronte a León
XIII, por exemplo, non é negativa, mais positiva. Considera que a
Igrexa liberada de certa ganga que a mantén impura podería ser
recuperada para a doutrina de Cristo, é dicir, que nin sequera ten
unha actitude absolutamente belixerante, ou totalmente coherente,
por dicilo con outras palabras, no tocante á súa relación co catolicismo.
Os textos nisto son abundantísimos; non vou citar aquí porque
faría demasiado longa esta exposición, pero é evidente que non
se pode dicir terminantemente, a pesar dos versos claramente anticlericais
e anticatólicos, que Curros mantivese unha actitude radicalmente
oposta á Igrexa católica.
De todos é coñecido o incidente que se produciu con motivo
da chegada da primeira locomotora a Ourense. Naquel momento
Curros acababa de ser absolto das acusacións do bispo polos tribunais
de xustiza na Coruña, e alí, naquel acontecemento, hai
unha intervención do bispo Cesáreo Rodrigo e do cóengo
Soldevilla, que se empeñan nas súas respectivas intervencións en
dicir que a Igrexa nunca fora contraria ó progreso. Estamos celebrando
a chegada dunha locomotora, isto é, o gran símbolo do
progreso do século XIX, a unha cidade como Ourense, e tanto o
bispo como o cóengo que participa no banquete defenden nos seus
discursos que a Igrexa nunca se opuxera ao progreso. O cóengo
pronuncia unha alocución moi documentada e moi detallada con
respecto aos momentos concretos nos que segundo el a Igrexa non
Subsidios para unha revisión de aspectos... 143
só non se tería oposto ao progreso senón que sería un elemento
dinamizador do progreso. Nestas, contéstalle o avogado defensor
de Curros, cunha intervención improvisada, destinada precisamente
a demostrar o contrario. Case ninguén recorda que o home
que dinamitou o banquete foi don Enrique Otero, o futuro pai de
Otero Pedrayo, que tivo a ocorrencia, el que era masón e liberal, de
levantar a copa e brindar polos tribunais de xustiza que acababan
de absolver un home que era perseguido inxustamente. Ese brinde
provocou que o bispo e o cóengo que o acompañaba se ausentasen
do acto, e a partir dese momento o resto do banquete non foi
máis que unha exaltación da figura de Curros.
REPUBLICANISMO, FEDERALISMO, REXIONALISMO
Outro aspecto controvertido na vida de Curros e na súa
ideoloxía é o seu pensamento político. Durante moitos anos díxose
que Curros fora simplemente un republicano, mesmo un republicano
federal. Sen embargo, o pensamento político de Curros
tamén é moi contradictorio, e nel detéctanse fortes incoherencias,
como noutros aspectos da súa vida e da súa obra que convirá estudiar
con máis rigor. Evidentemente, é certo que nalgún momento
Curros foi un republicano federal, pero tamén é certo que o seu
republicanismo federal haberá que revisalo á luz dunha afirmación
terminante do propio Curros cando, expresamente, despois da
caída da primeira República, di que el non está de acordo coa idea
central do federalismo que é a idea do pacto. Como saben vostedes,
Pi i Margall formulou aquilo do pacto sinalagmático y conmutativo,
que, polo curioso do vocábulo, provocou incluso cancións
divertidas que se cantaban no século pasado, “Ay, que simpático es
el pacto sinalagmático!”, e cousas polo estilo. O pacto sinalagmático,
que é unha idea de orixe proudhoniana, unha idea no fondo
anarquista, parte da idea de que o individuo é absolutamente soberano
e a convivencia só é posible cando un cede parte da súa soberanía
mediante un pacto. Daquela, para que un país sexa gobernable
hai que facer moitos pactos, en primeiro lugar os pactos dos
individuos, que pactan, nun municipio, a través da familia,... e
logo o pacto para constituír o estado entre as partes que o forman.
144 Carlos Casares
Antes de que se asinara o gran pacto pola constitución do
estado español, houbo que asinar pactos, diriamos que rexionais,
para que estas partes que formaban parte do estado cederan algo
da súa soberanía e poder arbitrar así un estado federal, e asináronse
varios pactos, un pacto incluía Catalunya, Valencia e algunha
rexión máis; o pacto de Andalucía con Murcia, por exemplo, o
pacto de Castela, o pacto de Galicia-Asturias, que conformaban
unha rexión, e logo o gran pacto final que se asina para facer posible,
como digo, a constitución dun estado. Isto rematou dunha
maneira absolutamente disparatada; Pi i Margall non era un home
político, era un teórico, todo aquelo fóiselle das mans e durante
uns meses España converteuse nunha especie de comedia tráxico-
-cómica na que Cartaxena lle declarou a guerra a Almería, pero
unha guerra de verdade, porque como en Cartaxena había base
naval mandaron varios barcos que bombardearon Almería e provocaron
mortos. Don Roque Barcia desde o diario El Cantón
Murciano ordenaba a detención do goberno de Madrid... Todo
isto deu orixe a obras literarias moi interesantes como por exemplo
Mister Witt en el Cantón, pois é unha parte entre tráxica e
cómica do disparate en que consistiu a experiencia federal da primeira
República a través da idea do pacto sinalagmático de Pi i
Margall.
Pois ben, Curros está na contra da idea do pacto, e está en
contra da idea do pacto porque el considera (o que demostra que
posuía certa clarividencia que lles faltou a outros políticos) que a
idea do pacto vai levar –di el– á anarquía, e sobre todo vai levar ó
separatismo, e Curros confésase profundamente antiseparatista. Xa
que logo, cando dicimos que Curros foi republicano-federal temos
que poñelo entre parénteses e analizalo. Por outra banda, Curros
deixou unha morea de textos de tipo político, desde a biografía de
Chao ata moitos artigos publicados na prensa e non poucos poemas
nos que aparecen moi claramente expostos os seus idearios de
tipo político. A análise de todo este material convida a cuestionar
o seu republicanismo federal. Por exemplo, na biografía de
Eduardo Chao di que cando este votou nas cortes a favor da
Subsidios para unha revisión de aspectos... 145
Constitución federal, fíxoo seguramente por amor a Galicia, e a
pesar do disolutiva que era esta idea e do negativa que resultaba a
respecto da creación dun estado forte, pois –segundo Curros– probablemente
Galicia era dos poucos países de España aos que esa
especie de autonomía non prexudicaba en absoluto. Todo isto, tratando
de xustificar o apoio que Chao outorgara á Constitución da
primeira República e á Constitución federal.
Seicasí, Curros despois da caída da República vai seguir
sendo republicano e ademais vaise aliñar co sector máis radical do
republicanismo, que é o de Ruiz Zorrilla. Un sector non só politicamente
radical, mais que pregoa a violencia como medio de
acción política, pois Zorrilla, como saben vostedes, un antigo
monárquico desenganado, era partidario de asaltar os cuarteis e
propugnaba a violencia para instaurar a democracia. É certo que a
Restauración deixou a democracia formal convertida nunha pura
ficción, é dicir, formalmente a España da Restauración é unha
democracia pero só con moi boa vontade podemos aceptar que a
práctica política era unha práctica democrática: non hai respecto á
vontade popular, hai manipulación do voto, o caciquismo practicamente
é o elemento que determina a vida política... Daquela,
Ruiz Zorrilla dicía que a única posibilidade de acabar con esas
prácticas corruptas que impedían o exercicio real de democracia
pasaba pola imposición da democracia por métodos violentos.
Non só cre na utilización da violencia para instaurar a democracia,
mais considera que esta é sinónimo de República, porque el non
pode entender que a monarquía poida de ningunha maneira satisfacer
os ideais democráticos de ninguén.
Curiosamente, Curros censura a Salmerón ou a Castelar,
republicanos que se fixeran posibilistas e que descartaban a vía violenta
para instaurar a República, pero ao mesmo tempo que os critica
acepta que a vía institucional e legal tampouco se pode descartar.
Quer dicir, que por un lado el está con Ruiz Zorrilla pero
non desbota tampouco a vía seguida polos outros republicanos,
especialmente por Salmerón e polo propio Pi i Margall. Por tanto,
efectivamente Curros é un republicano, o de que sexa un republi146
Carlos Casares
cano federal haberá que matizalo, e o que está claro é que nun
momento determinado milita incondicionalmente nas fileiras de
Ruiz Zorrilla, e ata aquí hai documentos suficientes que o confirman,
pero ¿ata que momento Curros foi un republicano zorrillista?
Non o sabemos con certeza, porque hai unha terceira fase na
súa historia política que é a que o leva a identificarse cun político
católico e tradicionalista que é Alfredo Brañas.
É dicir, Curros pasa do republicanismo máis radical a confesarse
militante dun partido rexionalista de base católica e tradicional
dirixido por Alfredo Brañas. Nisto é terminante, dío expresamente,
non hai nada que nos permita dubidar ou facer interpretacións
rebuscadas: el mesmo manifesta que é un soldado fiel
dese partido e dese movemento, e non só o confesa expresamente,
senón que ademais na práctica vén actuar a partir do momento
en que descobre o rexionalismo galego en Cuba como un militante
rexionalista, participando en cuestacións e noutras actividades
que levan o selo inequívoco do rexionalismo galego. Por tanto,
independentemente do que isto poida significar dende o punto de
vista da coherencia interna do seu pensamento, o que é evidente
é que hai tres posicións, as tres absolutamente documentadas e
incontrovertibles, que testemuñan tres maneiras de entender a
vida política española en tres momentos distintos da súa biografía.
Nada pode impedir que un señor cambie de maneira de pensar,
o que pasa é que Curros sempre se esforzou en dar a entender
que el era un home absolutamente insubornable e totalmente
coherente, cousa que evidentemente non é certa. Foi un home
cheo de contradiccións de todo tipo, que no plano persoal non
nos importan demasiado.
Como dixen ao comezo, o feito de que fose un home violento
e de que lle pegara ó fillo ou que maltratara á muller pertence
á esfera individual e a cada un lle merecerá o xuízo que lle mereza.
O plano público, en troques, é distinto, porque afecta á interpretación
da súa vida e da súa obra. Eu coido que no momento en
que estamos na historia do noso país xa non precisamos alimentar
grandes mitos, pois os mitos xa operaron eficazmente cara á creaSubsidios
para unha revisión de aspectos... 147
ción dunha certa idea de Galicia. Arestora os mitos non son máis
que prexudiciais, e a tarefa do momento consiste en enfrontarnos á
realidade histórica para ver como foi, non como nos gustaría que
fose, tal como a inventamos durante tantos anos. Deste xeito, figuras
como Curros ou como Castelao aparecerán no seu verdadeiro
relevo e na súa verdadeira dimensión. Non é que pense que un
exame crítico vaia abocar a unha mingua da súa importancia, pois
estou seguro de que para nós serán sempre primeiras figuras da cultura
galega. Quero dicir que a nosa valoración non estará baseada
nun mito, mais no coñecemento obxectivo e rigoroso do contexto,
da súa obra e dos seus testemuños. E ese tipo de coñecemento constitúe
o único fundamento sólido para a cultura do noso país.

II. BIOGRAFÍA

FALTA O PANEL DA COROACIÓN
A mostra fotobiográfica de Ramón Cabanillas no seu
Cambados, noutrora “pobre, fidalgo e soñador”, que vin hai uns
días, pareceume perfecta. Debeuse a estructura dos paneis e os textos
que o ilustran a Luís Rei, o mesmo erudito local, autor da introducción
e as guías da colección facsímile de El Umia e mais El
Cometa, os periódicos que Cabanillas fixo na súa vila, inmediatamente
denantes de embarcar para Cuba, en setembro de 1910, no
vapor Dania.
Foi no tempo en que o cometa Halley, na súa traxectoria
tan próxima á Terra, daba medo e moito que falar á xente.
Presaxiaba terribles acontecementos, quizais a I Guerra Mundial.
Servira de epígrafe a aquel decenario do Salnés que estaba “visible
os días 7, 17 e 27” de cada mes. E se cadra, a acentuada excentricidade
da órbita do cometa tamén inspirou o desprazamento ás
Antillas do versificador ata entón de ámbito municipal.
Enchíanse o segundo e o terceiro paneis coa sinxela vida de
Cabanillas en Cambados e cubríanse os outros taboleiros coas instantáneas
e os episodios dunha existencia longa, angosta, pousadeira,
do vate agrario, trocado en académico da Real Española de
la Lengua, que vivía de pensión en Madrid. Alternando con gratas
tempadas en Mondariz ou en Samos; ou ben acollido nos fogares
filiais de Barakaldo, Santiago e, por fin, do seu Cambados.
Toda esta traxectoria ¿astral? reflíctese nos paneis con exacta
precisión. Mais falla o panel que representaría a culminación
gloriosa da carreira literaria do patriarca arousán: a da súa coroación
poética, efectuada no Espolón padronés, ó pé do monumento
a Rosalía de Castro.
Dela tratarei hoxe, Dios mediante (como di Carrillo) neste I
Congreso Internacional Curros Enríquez, organizado polo Consello
da Cultura Galega, que agora se inaugura en Celanova. O singular
pretexto da miña intervención vén a ser o precedente da coroación
A COROACIÓN DE RAMÓN CABANILLAS
Raimundo García Domínguez, Borobó
152 Raimundo García Domínguez, Borobó
de Curros, que inspirou a idea borobesca de coroar a don Ramón.
Este nexo, xunto co meu directo seguimento das circunstancias da
cívica cerimonia padronesa, motivaron que Xesús Alonso Montero,
director do Congreso, me encomendara a evocación de semellante
fasto literario, hoxe no berce de Curros Enríquez.
Ben entendido que eu non tratarei ren da coroación do
bardo celanovés na Coruña; da que só podería falar aproveitando
textos alleos. Así practicarei nada máis a celestinesca teoría do
empalme, utilizando unicamente anacos meus referentes á exaltación
do vate cambadés, que vivín tan en primeira fila. Dese xeito
serei unha sorte de polisón, dentro dun congreso enteiramente
dedicado ó grande e rebelde poeta de Aires da miña terra. E no seu
programa, no que se esmiuzará e analizará a súa vida e a súa obra,
coa erudición biográfica e a sabedoría filolóxica que se usa en xornadas
parecidas, as miñas lembranzas serán algo así como un alixo
contrabandístico composto por un pesado fardo xornalístico.
Coido que podería servir para refrescar ós congresistas de tanto
Curros, se en vez de ser introducido o meu relatorio ó principio do
Congreso, fose preto do final. Á parte de que tratar da coroación de
Curros Enríquez neste intre sería ocioso, dado que o propio Alonso
Montero a estudia, con todo detemento, no espléndido opúsculo,
editado conxuntamente polo Concello da Coruña e a Real
Academia Galega. Pois, como me manifestou o bo Xesús, o alcalde
Francisco Vázquez está portándose pasmosamente co Congreso de
Curros, que finalizará o próximo domingo na cidade herculina,
onde foi coroado o poeta de Celanova, o día 21 de outubro de
1904.
UNHAS PASCUAS ENDEXAMAIS REPETIBLES
Todo empezou trala inauguración do monumento a Rosalía
de Castro, no Espolón padronés. O acto literario foi, sen dúbida, o
máis brillante e de maior concorrencia que se celebrou durante a
longa noite de pedra. Soamente se repetiu o seu extraordinario
éxito o ano seguinte; o que será motivo do noso relatorio. Xa que
endexamais volvería despois reunirse tan inxente multitude, tanta
A coroación de Ramón Cabanillas 153
xente do pobo, a carón da “inmensa minoría” galega, case enteira,
nunha festa semellante das letras do país. Nin no que restou aínda
da tiranía de Franco, nin no que vai transcorrido do reinado de
Juan Carlos I.
Os documentos gráficos poden testemuñar que naquel
acto inaugural da efixie escultórica da Cantora do Sar e na subseguinte
exaltación do maior dos poetas vivos, verificados en Padrón,
nos anos 1957 e 1958, os labregos, os artesáns, os mariñeiros,
homes e mulleres das vilas e das aldeas do Ullán, do Salnés e da
Maía, confluíron insolitamente, co melloriño da nosa intelectualidade.
Poucas vegadas, a unha mesma tribuna, se subira xente tan
inxel. Recitara Iglesia Alvariño, predicara D. Paulino Pedret, e falara
o Marqués de Figueroa, presidente do Patronato de Rosalía, precedendo
a oratoria xenial de don Ramón Otero Pedrayo, mantedor
do acto. Cantou don Ramón de Trasalba a Nosa Señora da Saudade
con tan vibrante e fondo sentimento galego que espertaría logo as
suspicacias das xerarquías do réxime. Mais, o cardeal Quiroga, que
presidía e culminou a festa, cubriu coa púrpura das súas eminentes
palabras, polo momento, canto arriscado puidera expresar o
seu vello e querido amigo ourensán.
A organización daquel fasto correra a cargo dunha entusiasta
comisión das Festas da Pascua, presidida por D. Octavio
San Martín Domínguez, e da cal era factotum Camilo Agrasar, o
fígaro padronés, cunha fama de erudito local que xa se estendía
fóra da Terra de Iria. Representaba o Patronato Rosalía de Castro
en Padrón e levaba alí a correspondencia de La Noche. Viña a
Santiago con frecuencia, e traíame en man as súas crónicas, nas
que informara amplamente, durante os meses anteriores, dos preparativos
daquela Pascua excepcional, nos que Borobó o asesorou
e axudou no que puido.
Así que cando acabou felizmente a dita festa padronesa, e
volveu o luns de Pascoíña a La Noche, coa súa quente crónica,
veume ver, á beira da platina onde estaba, ó mediodía, pechando o
xornal. Ou escribindo aínda, no mostrador das linotipias, as últimas
liñas do anaco de sempre e mais despois. E Camilo díxome:
154 Raimundo García Domínguez, Borobó
- Agora, Borobó, ¿Que imos a facer?
- ¡Pois a coroación de Cabanillas!
- E iso ¿en que consiste?
Recordeille ó erudito fígaro padronés que ós grandes poetas
adoitaban coroalos solemnemente, con coroas de loureiro, as raíñas,
como Isabel II fixo co seu aio, o poeta Quintana; e conteille
ademais o pouco que sabía respecto ás coroacións de Petrarca, de
Zorrilla, de Curros...
- Iso estará moi ben; pero antes haberá que
ver se don Ramón se deixa coroar.
E a iso fomos a Cambados unhas semanas máis tarde,
Octavio San Martín, Camilo Agrasar e mais eu, para conseguir o
permiso de Cabanillas, para que, nas próximas Pascuas, a Raíña
das Festas de Padrón lle colocase sobre a súa gloriosa testa o laurel
de Rosalía.
Así o recoñece Alonso Montero no capítulo que trata, no
espléndido opúsculo, citado noutrora, Da coroación de Curros
Enríquez (1904) á de Ramón Cabanillas (1958), cando escribe: “Non
foi unha homenaxe promovida nin organizada –coma di un estudioso–
polos homes de Galaxia, ben pouco amigos de coroacións
decimonónicas. En realidade, quen tivo a idea inicial foi Borobó,
que llela transmitiu, con éxito, ós seus amigos, os varóns de Padrón”.
O PASODOBRE DOS VARÓNS DE PADRÓN
Sinala tamén Alonso Montero, no seu estudio a propósito
de A coroación de Curros Enríquez (A Coruña, 21 de outubro de 1904),
respecto da de D. Ramón Cabanillas, que “foi Padrón, na alameda
do Espolón, e non Cambados –o seu Cambados natal, no que residía
nesas datas– o escenario da, nesa altura e naquelas circunstancias,
sorprendente cerimonia. E foron uns varóns de Padrón, entre
eles Camilo Agrasar e Octavio San Martín, os organizadores. Moi
vencellados ó rosalianismo padronés e, en xeral, ó galeguismo liteA
coroación de Ramón Cabanillas 155
rario, non eran, para as autoridades políticas do franquismo, persoas
consideradas perigosas”.
Tanto que a autoridade local, nas mans do alcalde, Ramón
Pazos, lle confiara a don Octavio e ó bo e xeneroso Camilo a organización
das Festas da Pascua que o ano anterior supuxo a inauguración
do monumento a Rosalía, e, no inmediato 1958, a coroación
de Cabanillas.
Ramón Pazos Jiménez, protagonista un tanto pasivo destes
fastos, viña sendo alcalde padronés dende pouco tempo despois de
comezar a tiranía de Franco. Así como seu pai, D. Juan Pazos
Varela, o fora durante toda a dictadura do Xeneral Primo de Rivera.
Atento Ramón ós valores literarios do seu pobo, déralle axiña o
nome de Camilo José Cela a unha praza de Padrón, e fixera ó futuro
Premio Nobel cronista oficial da vila. Cando Cela interveu no
famoso programa dos primeiros anos da TVE Esta es su vida, levou
ante a “pantalla parva”, para explicar a primeira etapa da súa, a
Ramón Pazos, a quen chamou o “alcalde quiniela”, porque tiña
catorce fillos. Por tanto, catorce resultados. Nos que colaborou, en
todos, D. Víctor, o médico da familia, a traelos ó mundo a muller
do alcalde, Elisa Sierra, na casa materna da Factoría de Cesures,
atendida sempre por meu pai. Todo quedaba dentro do intricado
clan de parentes ulláns, no que a tan activa alcaldesa era, por
exemplo, curmá de D. Octavio, e as diferencias políticas estaban
amigablemente veladas polos lazos familiares.
Pois Octavio San Martín Domínguez, presidente da
Comisión da Pascua, como logo sería do Pedrón de Ouro e do
Patronato Rosalía de Castro, era un tenente de navío a quen collera
a Guerra Pluscuancivil en Cartaxena, e como salvou alí a vida,
cando chegou á “zona nacional” foi metido de socato na prisión
militar, onde pasou varios anos; ata que se lle concedeu a liberdade
e a condición de oficial retirado da Armada, con dereito ó uso
do uniforme, que don Octavio lucía nos leceres solemnes, como
serían as vodas das súas fillas.
Cumpriría agora cen anos don Octavio, e os seus vellos
amigos, encabezados por Abuín de Tembra, dispóñense a celebrar
156 Raimundo García Domínguez, Borobó
o seu centenario, na festa da Translación do Apóstolo, que é a última
do ano en Padrón. Borobó, por adiantado, xa lembrou a Octavio
San Martín, poñendo o seu singular exemplo noutro medio, onde
dicía que “conservaba as boas maneiras do antigo réxime, que mantivo
a través de todos os seus avatares e cadrábanlle a el os elementos
da tríade bradominense: monárquico, católico e sentimental.
Máis semellante a Alfredo Brañas que ó divino Marqués. Sen ser
Octavio carlistón, como foi nunha época Valle-Inclán, e sería o autor
de El regionalismo, tiña en común con este o sentimento da terra.
Era don Octavio un sentimental que, conciliaba coma Brañas, o
monarquismo e o rexionalismo. Un espécime raro no tempo de
Franco. Eu, polo menos, non coñecín outro máis ca el, que fora, á
vez, monárquico juanista e galeguista por libre”.
Foi don Octavio o que “levou a voz cantante” para convencer
a don Ramón de que aceptase ser coroado cunha póla do
loureiro que se conservaba no xardín da Casa de Rosalía, acabada
de rescatar. Camilo Agrasar e Borobó esgrimían alí tamén os argumentos
máis requintados para persuadilo. Cabanillas resistíase.
Temía facer o ridículo cunha coroa na testa. E xa estaba moi vello
para ser o protagonista de semellante trangallada.
Animouno a filla, coa que moraba naquela casa que facía
chafrán, onde nos recibiu. O patriarca asomouse á galería para
reflexionar. Entraba por ela a luz dun espléndido día, coido que
estival. Iluminou ó poeta, que se volveu a nós, e con resignado
acento, díxonos:
- Bueno, deixareime coroar, para non estropearlles
o pasodobre ós de Padrón.
O XIRO IDEOLÓXICO DE MONTERO DÍAZ
Aceptado por don Ramón Cabanillas o ser coroado poeticamente,
ó pé do monumento padronés de Rosalía, a cuestión máis
complicada consistía en atopar un mantedor do insólito acto literario
que non desmerecera demasiado respecto ó máximo orador
que tivera esa tarefa o ano anterior, ó inaugurarse a estatua da
Cantora do Sar: don Ramón Otero Pedrayo.
A coroación de Ramón Cabanillas 157
Non era de pauta, en fastos semellantes, que se repetise o
mesmo mantedor; aínda sendo a máis elocuente voz do país. Pero
é que, ademais, o gobernador civil da provincia coruñesa prohibira
que Otero Pedrayo actuase na exaltación do seu ilustre homónimo,
nin sequera como telonero. Quedara escaldado pola súa oración,
tan galega, da Pascua precedente.
¿Que galego podería sucedelo, polo tanto, na tribuna
padronesa, con parangonable talla intelectual? Excluídos os que
moraban transterrados nas Américas, dos que quedaban en
España, un nome fulgurante naquelas datas sobreporíase a todos
os demais: o de Santiago Montero Díaz, catedrático de Historia
Antiga e de Filosofía da Historia, na Universidade que quizais volvera
xa a chamarse Complutense. Santiago Montero era conceptuado
por cantos escoitaron as súas sutilísimas leccións, como o
mellor, con moito, dos conferenciantes españois.
Simpatizaba Montero con Cabanillas, aínda que só se vían,
por casualidade, cando raras veces se atopaban en Madrid, onde
ambos residían. As ideas do catedrático ferrolán, que tan espiral
xiro trazaran, volveran naquelas datas do 58 a un punto coincidente
coas do Cabanillas de A terra asoballada. Coñecía Borobó tal
retorno na descontinua ideoloxía monteriana, o cal o facía ser
mantedor idóneo para exaltar daquela a Cabanillas. Por iso, indicoulle
a Octavio San Martín e a Camilo Agrasar a posibilidade de
que fose Montero Díaz quen mantivese, co seu sabio e irónico discurso,
o peso literario da coroación.
Como o presidente e o factotum da Comisión organizadora
padronesa, pola súa traxectoria vital allea á anécdota coloquial universitaria,
descoñecían máis ben o talento e o pensamento de
Montero, informeinos da súa inconstancia ideolóxica, que se
expoñía sempre como paradigma nas conversas da nosa mocidade
a mantenta da xeración que nos precedía. Nela destacou de seguida
o mozo e intelixentísimo bibliotecario, por temperá oposición,
da Universidade de Santiago e profesor da súa Facultade de
Filosofía e Letras. Cando gañou logo a cátedra de Historia Antiga
da Universidade de Murcia, xa levaba Santiago Montero tras de si
158 Raimundo García Domínguez, Borobó
un variado mostrario de adscricións políticas; dende que escoitou
ó seu primeiro mestre gratuíto, Rodrigo Sanz, o agnóstico membro
das Irmandades da Fala.
Dicíase que ó iniciar os seus estudios do Preparatorio, no
que D. Armando Cotarelo supoñía un valado de erudición, dificilísimo
de superar, ó ser Santiago o seu mellor discípulo, asimilou
dabondo as leccións de incipiente galeguismo que daba o primeiro
presidente do Seminario de Estudos Galegos. Aínda que
Montero non figurou entre os mozos que fundaron este Seminario.
Se cadra por chegar máis tarde a Santiago.
O que quedara moi patente en Compostela foi a inmediata
militancia do excepcional universitario no aínda recente Partido
Comunista. Dada a capacidade intelectual de Montero Díaz penso
que fixo del o teórico marxista máis agudo con que contaba o PC;
ata que abxurou das súas conviccións proletarias, ó comezar a
República. E dando un xiro, bastante común, Montero participou
na creación das JONS. Pero opúxose á unificación destas coa
Falanxe, e logo, dende a Guerra Pluscuancivil, expresou sempre,
ante o círculo constante e nocturno dos seus incontables discípulos,
a aversión contra o seu paisano, o Xeneralísimo, e o seu inacabable
réxime.
Foi volvendo así nos anos cincuenta, vagarosamente, ás
ideas da súa mocidade. Pepiño, o herdeiro políglota e aforístico de
Xan de Forcadas, que o tratou moito entón, aseguroume que, a partir
da Coroación de Cabanillas, o pensamento de Montero era
abraiantemente irredentista. Eu sospeitaba que non andaba lonxe
do que Álvaro de las Casas e Álvaro Cunqueiro sostiveran antes de
cambiar de camisa. O que podería ser unha razón máis para convencer
a D. Octavio e a Camilo de que o inxel catedrático de
Historia era o orador apropiado para loar ó poeta do Vento mareiro.
O MANTEDOR E A RAÍÑA
Aceptou de boa gana Santiago Montero Díaz a encomenda
de actuar de mantedor na coroación de Cabanillas, e chegou á
mañá daquel histórico luns de Pascua disposto a falar pola tarde.
A coroación de Ramón Cabanillas 159
Non o coñeceron no establecemento onde lle negaron hospedaxe,
o que molestou ó suspicacísimo intelectual. Para máis, soubo que
o gobernador civil da Coruña, Evaristo Martín Freire, prohibira
que tomase a palabra Otero Pedrayo na coroación do seu homónimo
e par no patriarcado da cultura galega.
Montero Díaz alporizouse e escribiulle unha nota á Comisión
padronesa, escusándose, por unha indisposición inesperada, do seu
compromiso oratorio, e encomendando a D. Ramón Otero Pedrayo
que o substituíse como mantedor. Aquela determinación causou
unha axitación indescritible. Poñíase en risco o acto cultural máis
grandioso, despois da invención do monumento a Rosalía, que se
verificou en Galicia no tempo de Franco, e coido que tamén no reinado
de Juan Carlos I.
O alcalde de Padrón, Ramón Pazos, chamou por teléfono ó
Evaristo, pedíndolle a aquel infausto gobernador que lle permitise
falar ó señor de Trasalba, pois noutro caso tería que suspenderse a
coroación, á que acudirían cantos escritores e artistas vivían en
Galicia e o pobo, que enchería o Espolón. O Evaristo negábase, o
alcalde insistiu ata que o gobernador civil deu o permiso para que
D. Ramón Otero falase coa condición de que o fixese en castelán.
Otero Pedrayo pechou os beizos cando Pazos lle comunicou
a decisión do poncio, sen dicir nin que si nin que non. E cando
chegou o momento culminante da coroación poética pronunciou
en galego o discurso, que coma unha fervenza do Ézaro, denantes
de ser empantanada, abraiou ó innumerable e entusiasta auditorio.
Está gravada esta histórica e longuísima oración, no
Arquivo Sonoro de Galicia, e publicada no número 17 de As Nosas
Voces. Nel fai unha exacta descrición de quen lle transmitiu a portavocía
do mantedor, que serve de marabilla para culminar, moi
elocuentemente, a descrición de Santiago Montero Díaz.
Laiábase don Ramón de que Montero non puidese vir a
Padrón. “De maneira que eu eiquí –dixo– veño a substituír a un
grande espírito, ó de Santiago Montero Díaz, e que son o primeiro
en lamentarme que a súa presencia non apareza aquí, e neste intre,
porque estaría eu moi ledo para aplaudilo entre vós, porque eu
160 Raimundo García Domínguez, Borobó
nacín co pobo e quero estar co pobo infindo de Galicia, palpitando
co seu inmenso corazón, que así se mostra espido e glorioso”.
Tralo cal Otero Pedrayo fai unha excepcional loanza do
sentido marabilloso do tempo que tiña Montero Díaz, e da súa
sabedoría ó exteriorizar a historia, “con ese sentimento dos fondores
do espírito, onde a poesía e a metafísica se confunden”.
Tivo a honra de coroar a Cabanillas a Raíña das Festas da
Pascua, que aquel ano foi unha belida e moura rapaza, alcumada a
Negrita, pola súa pel morena. Chamábase Dolores e aínda é hoxe
unha dona moi belida. Era unha dos sesenta netos e netas que contou
en vida D. Estanislao Pérez Artime. Isto é, Tanis de la Riva, o
patricio liberal padronés que foi o mellor amigo e mecenas de
Valle-Inclán; a quen don Ramón María escribiu as estupendas cartas
que Borobó daría a coñecer.
Dolores López Pérez, a Negrita, faríase enfermeira, e como
tal chegou a ser instrumentista do Marqués de Villaverde, no
Hospital madrileño “Ramón y Cajal”. Logo casaría co conspicuo
enxeñeiro da RENFE Javier Palencia, oriúndo de Pontecesures, a
miña localidade natal.
UN LOUREIRO SEN TRAMPA NIN METAL
As follas de loureiro destinadas a coroar a testa do patriarca
das letras galegas eran desa materia vexetal, sen trampa nin
metal. Procedían, como xa dixen, da árbore que sobrevivira na
maltratada Horta da Paz, isto é, a da Casa-Museo de Rosalía. Era,
pois, o loureiro máis glorioso, pero tamén de menor prezo que
cabía. Os varóns de Padrón paréceme que non dispoñían de fondos
para coroar a Cabanillas cunha coroa de prata e ouro, semellante á
que lle colocaran os coruñeses a Curros Enríquez, no 1904.
Modelada en barro denantes, polo escultor santiagués Isidoro
Brocos, aquel que na Marineda foi profesor dun rapaciño malagueño
chamado Pablo Picasso.
Chegado o intre culminante, e cando a Raíña Dolores
intentou adornar coa coroa de loureiro o miolo do poeta, don
Ramón Cabanillas, en rápido reflexo, colleuna coa súa destra e con
ela saudou ó respectable e inmenso auditorio.
A coroación de Ramón Cabanillas 161
Aínda penso que se superou, na coroación de Cabanillas, a
marca de concorrencia a un acontecemento cultural, establecida na
inauguración do monumento a Rosalía, e que non sería superado
nos corenta e tres anos, orgánicos e inorgánicos, transcorridos
dende entón. Nas fotos que aínda conservo, no meu fogar madrileño,
daquel histórico día padronés, pode apreciarse o inmenso
xentío que enchía o Espolón.
E diante, nunha chea de filas vese sentada ou de pé, o máis
notable da intelectualidade galega, que naquela marabillosa tarde
acompañou, moi leda, ó seu querido patriarca. Non faltou ningún
dos escritores e artistas que nesa Pascua residían ou se atopaban en
Galicia.
Así Alonso Montero, no seu citado opúsculo, repara que
“nunha foto, quen está á dereita de don Ramón Cabanillas é
Francisco Javier Sánchez Cantón, erudito e catedrático de enteira
confianza do Réxime e presidente de Bibliófilos Gallegos, a editorial
que se inaugurou cun volume do escritor, Camiños no tempo,
unha especie de antoloxía totalmente allea ás páxinas cívicas do
gran poeta”.
Mais, xunto ó ilustre titor franquista da cultura galega,
encontrábanse tamén cantos constituían a resistencia, máis ou
menos clandestina, política e intelectual, á tiranía do Caudillo.
Poderíanse contar un por un, e se eu aínda non puxera o seu exemplo
na miña sarta de A Nosa Terra, explicaríavos ben quen era e o
que pensaba cada un deles.
O disco e a transcrición feita polo Arquivo Sonoro de
Galicia afórranme recordar aquelo que alí, no Espolón, recitaron e
falaron Aquilino, Pedret e Otero Pedrayo. Os tres xa interviñeran
brillantemente no acto inaugural da estatua de Rosalía.
Do poema de Iglesia Alvariño, “Na Coroación de Ramón
Cabanillas”, di o bo Xesús que é “difícil de seguir, como peza oral,
aínda polos letrados”. Ó oílo, hai pouco, coa voz potente e inesquecible
do señor das palabras, o meu máximo amigo, valorei
novamente, aínda sen ser letrado, coma hai corenta e tres primaveras
e un verán, o folgo épico do Aquilino, soamente parangona162
ble ó de Pondal e ó de Ramón Cabanillas. A quen Iglesia Alvariño
dedica os versos que nos fan sentir que a narradora impedira axiña
a consolidación por Alvariño dunha épica galega que nunca chegou
a ser. E xa é tempo de que sexa, pois non todo ha de ser lírica.
Para min, o poema da coroación de don Ramón é unha Alba de
Gloria, onde desfilan, máis que os santos, os sabios e os xenios, o
pobo que apandou coa nosa historia:
... toquinos da man dereita, ladróns probados de seus señores,
mozas desvergoñadas dos camiños
cos narices rabenados pra escarmento.
Raimundo García Domínguez, Borobó
La admiración y el interés que suelen provocarnos los
grandes escritores trascienden por lo general los límites de sus
obras literarias y se desplazan hacia otras zonas de su quehacer
intelectual o público. Mas en algunas ocasiones esa apetencia de
información, cuya raíz no tiene nada de anormal, se torna obsesiva
e insaciable. Todo queremos saberlo del autor que reverenciamos:
su vida íntima, los defectos más recónditos de su carácter, su
inclinación –o perversión– sexual, los juicios que sustenta sobre
los más diversos temas, sus descalabros bochornosos... y un largo
etcétera. El fin perseguido consiste en no dejar siquiera una porción
desconocida de su existencia.
Esta minuciosa indagación puede justificarse con un magnífico
pretexto que la redime: conocer con profundidad la vida del
escritor para poder entonces llevar adelante una acertada interpretación
de sus creaciones y de su pensamiento. Dueños de esta
excusa, ya tenemos licencia para hurgar en las intimidades de
Cervantes o de Franz Kafka, de Federico García Lorca o de Jorge
Luis Borges. Y en honor a la verdad, a mayor conocimiento de la
trayectoria vivencial del autor le corresponde por lo común análisis
más incisivos de sus escritos.
Del gran poeta gallego Manuel Curros Enríquez se han
publicado varias biografías de notable calidad que proporcionan,
además de una reconstrucción cronológica de su vida, valiosos
estudios de su compleja personalidad y aristas esenciales de su
ideario. Sin embargo, estamos seguros de que todas ellas juntas no
son capaces de satisfacer la voracidad noticiosa de los numerosos
admiradores del autor de O divino sainete, siempre deseosos de
conocer algo más. Por tal motivo hemos decidido reconstruir algunos
momentos de los últimos años de Curros Enríquez tomando
como apoyatura varios testimonios de periodistas y escritores cer-
LOS ÚLTIMOS AÑOS DE CURROS ENRÍQUEZ (A TRAVÉS
DE ALGUNOS TESTIMONIOS)
Jorge Domingo Cuadriello
Instituto de Literatura y Lingüística de La Habana
164 Jorge Domingo Cuadriello
canos a él que, por haber sido impresos fuera de Galicia con posterioridad
al fallecimiento del poeta, probablemente no son del
conocimiento de muchos. De acuerdo con nuestro criterio, exhumar
esos textos contribuye a definir aún más la imagen de Curros
que nos hemos ido formando.
En un principio nos remontaremos a los días en que Curros
dirigía el semanario La Tierra Gallega, por los años de 1895 y de
1896. A su lado se encontraba entonces el joven José Baña Pose,
natural de una aldea de Negreira, La Coruña, quien se desempeñaba
como auxiliar administrativo de esta publicación. Décadas después
hubo de ocupar el puesto de maestro y de publicar también
algunas obras, entre ellas Vida e milagros de Pepe de Xan Baña en
trinta anos da Cuba. Vindicación (1921), que incluye no pocos de
sus recuerdos de Curros Enríquez. Queremos reproducir a continuación
algunos de ellos, donde se pone de manifiesto el carácter
complejo del gran poeta gallego.
Curros para mí estaba perseguido de un delirio de persecución:
era el hombre más crédulo que traté, en cuanto a formar prejuicios
que fulano era su enemigo, o había hablado en contra su parecer; y lo
peor, que aquellos que más se interesaban por él, siempre que no
fuera aceptar todo lo suyo por bueno, eran los que más pronto
anatematizaba.
Curros tenía a nuestro gran protector D. Adolfo Lenzano como
un enemigo de él; tanto que cuando daba cuenta de las elecciones de
la Beneficencia Gallega, por no poner el nombre de D. Adolfo, ponía:
“Director, el de siempre”. El señor Lenzano nunca había querido
perjudicar al señor Curros. Gran trabajo me costaba convencer a D.
Manuel Curros Enríquez de que los hermanos Ruiz, no eran sus
enemigos, porque un día le dije que decía D. José María /Ruiz/, que
no había gustado un artículo de un corresponsal a los paisanos. Pues,
desde entonces, cada vez que venía una baja me decía: Baña, ¡Ruiz no
nos estará haciendo guerra!, y si algunos nos ayudaban eran los
señores Ruiz, que nos cobraban cuando podíamos pagar y amaban a
Curros como honra gallega.
D. Waldo Álvarez Insua, el primero que fundó aquí el único
periódico gallego, El Eco de Galicia, y creador del Centro Gallego; que
Los últimos años de Curros Enríquez... 165
entre otras obras escribió “El Juicio Crítico de Aires d'a Miña Terra”,
siempre tuvo alabanzas para Curros Enríquez; le dispensó toda clase
de atenciones a su llegada a esta Capital, y me consta que jamás trató
de perjudicarle; pues cada pensamiento que leía en el “Eco” /de
Galicia/, Curros decía: esto es conmigo. De ahí que Curros se echara
a escribir indirectas a directas, hasta que se tiró con un artículo “Al
Eco de Galicia”, que hizo temblar La Tierra Gallega.
En los últimos días de /La/ Tierra Gallega [...] La Unión
Constitucional hizo mención de un editorial de nuestro semanario,
pero en tono despectivo, entre otras cosas: “un papelucho que nadie
lee”: leerlo D. Manuel y escribir un editorial para el número siguiente,
“Aquí estamos” contra el director que me parece era Magistrado de la
Audiencia o algo así, todo fue uno. Recuerdo que empezaba el
artículo de Curros: “Un golilla cesante de juzgado, modelado en la
misma turquesa del Alcalde Ronquillo... atacado del Mal de S. Vito,
corchete de la cesta de moradores de hacienda, etc. etc...”
[...]
...nosotros suspendimos La Tierra Gallega, por hallarse en víspera de
ser suspendida por la censura. A los cuatro meses salió Follas Novas,
de D. Javier Ramil y Antonio P. de Cea; pues se le había encajado al
señor Curros más tarde que aquel semanario había sido el
perseguidor de La Tierra Gallega, ¡antes de nacer, ni siquiera
concebirse!1
Más adelante, Baña Pose en su testimonio nos habla del
disgusto de Curros con el maestro Chané, que duró años y culminó
con la reconciliación gracias a las buenas gestiones de varios
amigos comunes, así como también nos informa acerca de la turbulenta
visita a La Habana del hijo menor del poeta. No obstante
haber sacado a la luz el complejo carácter de Curros Enríquez, no
puso reparos en destacar su grandeza y puso fin a esta evocación
con las siguientes palabras:
...jamás los gallegos confundiremos, los desvaríos de la materia
mortal deleznable, con aquel espíritu gallego, y que a la pluma le
está vedado traspasar los umbrales sagrados de las causas de sus
fugas por el trillo descarriado, trillo que no podemos ni siquiera
1. Baña Pose, José: Vida e milagros de Pepe de Xan Baña en trinta anos da Cuba.
Vindicación. La Habana, s/i; pp. 9-11.
tender nuestra vista compasiva. Creemos en la inmortalidad y
rogamos siempre por D. Manuel Curros Enríquez!2
Ahora daremos un salto en el tiempo hasta el primer día
del año 1904, momento en que las relaciones entre Curros
Enríquez y los prohombres de la colonia gallega atraviesan por una
situación muy tensa. Algunos meses atrás, en el acto organizado
para celebrar el vigésimo tercer aniversario de la fundación del
Centro Gallego, ha leído ante el público asistente al Teatro
Nacional el poema de censura titulado “A espiña” y no son pocos
los que se consideran ofendidos. Aún se comenta entre sonrisas
maliciosas y gestos de reprobación los versos que rezan:
Botoume (¡que patrio apego!)
quen sentou, perfidamente,
que d'o Centro ó presidente
non precisa ser gallego.
Después de una permanencia de nueve años en Cuba ya
conoce bien a esos engolados compatriotas de bolsillo prominente,
cerebro escaso y corazón arrugado. De ellos ha recibido no
pocas muestras de ambición personal y estulticia soberana. Pero,
¿cuál es la opinión que sobre Curros tienen los miles de gallegos
humildes que en La Habana desempeñan las más disímiles labores,
no aparecen mencionados en las crónicas sociales y no aspiran a un
cargo en la directiva del Muy Ilustre Centro Gallego? La respuesta
podemos encontrarla en la sección “Actualidades” que escribe en el
Diario de la Marina su director, el asturiano Nicolás Rivero. Bajo el
título “La colonia gallega y Curros Enríquez” nos informa ese día
inicial de 1904:
La colonia gallega vino anoche a dar a nuestro querido
compañero don Manuel Curros Enríquez, con motivo de ser hoy
sus días, muestras de la alta estima en que tiene a su ilustre
comprovinciano. Los amplios salones del Diario de la Marina
resultaron pequeños para contener la multitud que acudió a
166 Jorge Domingo Cuadriello
2. Ídem; p. 24.
saludar al insigne poeta gallego. Las personas más prominentes
de la colonia, lo mismo que los elementos populares, sentíanse
orgullosos de estrechar la mano del celebrado autor de Aires d'a
Miña Terra y redactor aplaudido de la sección “La Prensa” de este
periódico.
El Diario de la Marina, que considera suyos los triunfos de
tan estimado compañero, da cuenta de este suceso aun a riesgo
de herir la extremada modestia del señor Curros Enríquez y une
su felicitación cariñosa a la que anoche le tributó la colonia
gallega, regalándole un álbum precioso con multitud de firmas y
abrazándole y vitoreándole con entusiasmo3.
Aunque la información nos habla de la presencia de “las
personas más prominentes de la colonia”, el hecho de omitir nombres
y títulos nos hace dudar un tanto de su exactitud y aceptar tan
sólo como válida la asistencia de un reducido grupo de figurones.
El resto, el significativo número de concurrentes que elevó la cantidad
al superlativo grado de “multitud”, ¿por quién estuvo integrado?
No debe existir temor al responder: por la masa anónima
de gallegos sencillos. Estos no se sintieron ofendidos por los versos
de “A espiña” y hasta resulta lícito decir que rieron a escondidas al
escucharlos. Por eso acudieron a la mesa de trabajo del poeta para
verlo de cerca y estrechar su mano. Con esa actitud, quizás sin
proponérselo, pusieron en evidencia a los verdaderos detractores
de Curros Enríquez.
En la redacción de este periódico, el Diario de la Marina,
estableció una cercana relación con el escritor y comerciante catalán
José Aixalá Casellas, quien había arribado a La Habana siendo
un adolescente, muchos años atrás, y después de múltiples esfuerzos
se había abierto un espacio en los círculos intelectuales e
industriales de Cuba. Los artículos de Aixalá giraban por lo común
en torno a evocaciones de la tierra española, reseñas biográficas y
anecdóticas de los escritores más sobresalientes de su época y
recuerdos de la capital cubana durante el período finisecular.
Todos estos motivos literarios, que tocaban muy de cerca a Curros,
Los últimos años de Curros Enríquez... 167
3. Rivero, Nicolás: “La colonia gallega y Curros Enríquez”. En su Actualidades 1903-
1919. La Habana, Cultural, S. A., 1929; p. 108.
unidos al carácter afable del catalán, propiciaron el vínculo amistoso
entre ambos.
Mucho tiempo después de la muerte del poeta, en la compilación
de artículos titulada Luces de otoño (1943), Aixalá nos
ofreció, además de su imagen de Curros Enríquez y de su criterio
acerca de las causas que provocaron la autoenagenación del poeta,
una anécdota que pone en entredicho el vertical anticlericalismo
que algunos le han adjudicado. Vale la pena reproducir esos fragmentos:
Conocí a Curros Enríquez, con motivo de un artículo
archidespampanante, titulado “Del Capitolio a la Roca Tarpeya, no
hay más que un paso”. Creo fue publicado en una revista del propio
escritor. La pluma incisiva y mordaz, el insigne Curros, pinchaba
como un estilete en el campo del honor. Le vi, luego, muy de cerca,
en la redacción del Diario de la Marina. Su estado personal, no era el
de un galeote al remo, sino el de un filósofo apoltronado en su mesa
de redacción.
Sus quevedos habían deslustrado sus ojos, que antes fueron
relucientes. Su barba le daba un aspecto de tristeza. Y es que aquel
hombre, que vivió en las cumbres del pensamiento, llevaba a cuestas
su desengaño y sus infinitos sinsabores que padeció en España. Yo le
hubiera querido arrancar de sus alforjas morales, toda la carroña de
sus pesares.
Por un lado, hurgaron en su conciencia los Demófilos del libre
pensamiento, creándole una atmósfera de intransigencias localistas.
En compensación, batallaron, a su vez, todos los prejuicios y
apostolados de una rutina inconmovible. Y ambas partes, a mi
parecer, se excedieron en bravuconadas y miopías pueblunas. La vida
de Curros, llegó al desencanto, porque su lucha había saltado de la
plaza pública al secreto respetable del hogar.
[...]
El poeta gallego que había imitado “Le Bon Dieu”, del famoso
Berenguer, con la irónica y preciosa composición “Miraud a Chan”,
que fue el origen de un proceso deplorable, del cual salió absuelto en
La Coruña, sintió el alivio de sus penas, con el trato distinguido que
bondadosamente le ofrecía aquel Director excelente.
La sinceridad del trato llegó a tan suave estimación, que vale la
pena desenterrar una anécdota de suma importancia casera. Es
168 Jorge Domingo Cuadriello
aquello del refrán: “dime con quién andas y te diré quién eres”, si bien
aquí falló la tradición.
Era la noche de Navidad. Se había empleado el material para la
edición y los dos compañeros de talento periodístico comentaban las
noticias del momento. Ya se iban a despedir, cuando don Nicolás
Rivero, con aquella aparente frialdad de su mirada, de un ser carente
de nervios le dijo a don Manuel:
- Caramba, ya es hora de ir al Cristo, a la misa del gallo. ¿Me
quieres hacer el favor de acompañarme?
- ¿Yo, don Nicolás? ¿El hombre castigado por la Iglesia, se ha
fijado Usted en ello?
Don Nicolás se quitó el birrete floreado que cubría su cabeza.
Tomó de la percha cercana su sombrero nocturno. Cogió a don
Manuel del brazo, y a patita y caminando, se fueron por la acera,
hablando quedo, don Nicolás, y absorto el poeta con las palabras del
religioso carlista. Al llegar a la Iglesia del Cristo, Director y Redactor
se colaron por la sacristía y entre el Padre Monnighann, americano,
un poeta eminente de Galicia, y un asturiano de los que ven crecer la
yerba, conversaron de mil cosas temporales.
Yo no lo presencié, pero don Nicolás Rivero que era incapaz de
decirme una cosa por otra, me hizo este relato confidencial.
Que no se equivocó el Director del “Diario”, al darle amparo al
desdichado poeta inmortal, lo evidenció toda La Habana cuando fue
tendido en los salones de la Redacción. Aquella desbordante
concurrencia estrechaba la mano de don Nicolás como si fuese, y en
verdad lo era, el representante de las cosas buenas de aquel acto.
Curros quiso a su tierra con la adhesión de la perla a su concha,
porque albergaba en su alma el gran sentimiento de patricio insigne4.
No es posible hacer un recuento de los últimos años de
Curros Enríquez sin mencionar a Nicolás Rivero. Aunque éste,
desde el punto de vista jerárquico, ocupaba un puesto de superior
categoría y el poeta no era más que uno de los redactores de la
importante publicación, entre los dos se estableció una corriente
de afinidad lo suficientemente fuerte como para relegar a un
segundo plano concepciones políticas y religiosas contrapuestas y
de antigua raigambre. Ambos se conocían y ninguno trató decididamente
de ganar al otro para su causa, al margen de esa invitación
Los últimos años de Curros Enríquez... 169
4. Aixalá Casellas, José: “Tributo a Curros Enríquez”. En su Luces de otoño. La Habana,
Maza, Caso y Cía., 1943; pp. 145-148.
a la misa de gallo que Aixalá nos narró. Para el resto de los periodistas
del Diario de la Marina las relaciones armónicas entre estos
dos hombres de pensamiento tan antagónico resultaban paradigmáticas,
pero también desconcertantes.
Constantino Cabal, el escritor ovetense que más tarde llegaría
a ser nombrado Cronista de Asturias, también integraba en
aquellos años el cuerpo de redacción del Diario y era testigo del
trato común que se daban Curros y don Nicolás. Sus principios
clericales y tradicionalistas lo acercaron de forma definitiva al ideario
de este último y años después, al escribir su biografía, no dejó
de proyectar la imagen del cantor de Celanova sobre la base de
estos postulados. Por tal razón llegó al extremo de censurarlo y de
decir que Curros “en vez de dar en su verso exaltación purísima
gallega, que aún con bravuras es noble, y que incluso con lágrimas
es dulce, dio con frecuencia fanatismo suyo, blasfemia suya, ira
suya, y así traicionó un dialecto que se formó de músicas y trinos,
y ráfagas y sonrisas, para sólo arrullar y bendecir”5.
Sin embargo, en otros párrafos de su semblanza, que lleva
por título Nombres de España. Nicolás Rivero (Oviedo, 1950), Cabal
ofrece un atinado recuento del proceder de Curros en el Diario de
la Marina. Estas son sus palabras de evocación:
Aun en la redacción, quería estar solo. Aun en la redacción, tan
luminosa, toda abierta en ventanales, y toda derramada en
amplitudes, aun en la redacción, tan luminosa, buscaba la oscuridad.
El se instaló en un esconce, y se ocultaba en él, tras el bureau.
Llegaba, por la mañana, e iba directamente a su trabajo, sin más que
un breve saludo a los redactores próximos:
- Buenos días...!
- Buenos días...!
Tenía una sección: “La Prensa”. Debía ser de polémica constante;
era el cedazo en que cribaba a diario las manifestaciones y los juicios
sobre las realidades del momento, de la prensa del país. Desmenuzaba
o aprobaba, y rechazaba o asentía... Era sección resbaladiza y grave,
donde podía bastar una palabra para crear un encono, esta de Curros
170 Jorge Domingo Cuadriello
5. Cabal, Constantino: Nombres de España. Nicolás Rivero. Oviedo, Instituto de Estudios
Asturianos, 1950; p. 209.
Enríquez. Y nunca él sometió su independencia ni a la amistad ni al
halago, y nunca amansó su pluma ni por adulación ni por favor. Tenía
una norma, el respeto; pero empezaba el respeto por entregarse en
todo a la verdad. Debía ser de polémica constante, esta sección de “La
Prensa”, y sin embargo enjuiciaba, y analizaba y tundía, sin que jamás
le devolviera nadie una réplica incivil. Había en ella un espléndido
talento y una máxima experiencia, una fina ironía y un gran tino. La
redactaba una mano que aun cuando pellizcaba más a fondo,
pellizcaba gratamente, como por diversión o por caricia.
- Buenos días...!
Nada más.
Si acaso alguna vez, rogaba aún:
- José, deme los periódicos...
Y ya el aislamiento, y ya el silencio, y ya el trabajo continuo hasta
que terminaba la sección.
El “Bachiller Athanasius” logró un Prólogo de Curros, para un
libro de Crónicas, “Galicia”, obra de su hermano Juan. Aun recogido
en sus penas, si no se acercaba a nadie, Curros contestaba siempre
con afabilidades cariñosas a quien se acercara a él. No había una sola
persona en la redacción del “Diario” que no envolviera su figura triste
y sus silencios herméticos en noble cordialidad. Le hablaba, a veces,
D. Tomás Delorme:
- Qué hay, Don Manuel...?
- Ya lo ve...!
Pero nunca dejaba su bureau.
D. Nicolás le hablaba más aún. A veces iba a leerle sus mismas
“Actualidades”, delante él del bureau, Curros detrás. Conversaban un
momento, y de las penas de Curros parecía levantarse una sonrisa...
Al fin, faltó una semana, faltó luego la siguiente... Fue D. Nicolás
quien dijo:
- Curros está muy grave, no me gusta... Se empeña en que le
llevemos a la Quinta “Covadonga”...
Y fue a la Quinta a morir.
Ay, el pobre poeta atormentado del mal de la soledad! Los que
encontraban al Dante en sus paseos frecuentes de reconcentración
meditabunda, viéndole absorto comentaban de él:
- Es que vino del infierno...!
Curros venía con frecuencia del infierno de sus escepticismos. En
su bufete del “Diario” dejara comenzada una cuartilla que esperó en
vano por él. Él volvió al “Diario”, no obstante, en una caja de cedro,
para que le acompañara entre las soledades de las nubes, una oración
Los últimos años de Curros Enríquez... 171
que pidiera, –por lo que había sufrido a todas horas de lealtad y de
espíritu, que Dios quisiera acogerle en el cielo de sus misericordias,
lo mismo que a un niño triste...6
Sin embargo, los testimonios no siempre coinciden en
señalar un plausible entendimiento entre Curros Enríquez y
Nicolás Rivero; también encontramos algunas pocas voces que destacan
el recelo del primero con respecto al segundo. Una de ellas
pertenece al periodista ferrolano Adelardo Novo, quien trató muy
de cerca en los últimos años al poeta de Celanova. Desde la dirección
de su periódico, Diario Español, que respondía a los intereses
de la colonia hispana en la Isla y en especial de los inmigrantes desposeídos,
Novo combatió los lineamientos clericales y conservadores
del Diario de la Marina y de su cabeza más visible, Rivero. No
era sólo una batalla competitiva entre dos medios de prensa de una
misma ciudad y con similares destinatarios, sino un enfrentamiento
ideológico de profundas raíces que se remontaban al pasado de
España y a las contiendas entre republicanos y carlistas.
Hombre de ideas liberales, joven aún en 1907 y sin ánimos
de lisonjear a los magnates de la comunidad española, así como
tampoco a los dirigentes del Centro Gallego, Novo tuvo que enfrentarse
también a los principales accionistas de la empresa cuando
estos trataron de desplazarlo de la dirección por medio de maniobras
nada elegantes. Al final de un largo proceso judicial, en 1911,
logró salir victorioso y entonces publicó una especie de memoria
bajo el título de El “Diario Español” por dentro (1911), donde no sólo
expuso con lujo de detalles las interioridades de su pugna con los
accionistas, sino también una información muy poco conocida: que
a Curros Enríquez, ya en el último año de su existencia, se le propuso
ocupar, en una ocasión, el cargo de Director y, en otra, el
puesto de Jefe de Redacción de este periódico. En su testimonio
Adelardo Novo ofrece además sus impresiones sobre el poeta, así
como las palabras de éste en una de sus entrevistas. De ellas no sale
muy bien parado el nombre de Nicolás Rivero, pero no tenemos
172 Jorge Domingo Cuadriello
6. Ídem; pp. 210-212.
elementos para dudar de su exactitud. La trayectoria intachable del
periodista ferrolano y su arraigado concepto de la verdad nos precisan
a aceptar su versión, que escribió bajo el subtítulo “Curros
Enríquez y el Diario Español” y seguidamente reproducimos:
La Directiva de la Empresa, tuvo un día de los primeros meses de
su vida, un rasgo de lucidez, el único que le conozco, y le achaco a la
Directiva en pleno el rasgo, porque no puedo precisar de quién fue
particularmente, ni lo supe nunca, y me resulta muy difícil adivinar
cuál de aquellos señores pudo haberlo tenido, iluminando a los
demás compañeros de Directiva con aquel rayo de luz.
Pensó la Directiva, como queda dicho en el artículo anterior, en
llevar a la dirección del Diario Español, al ilustre don Manuel Curros
Enríquez.
Sobre las razones que pudieron hacer pensar a aquellos señores
en Curros Enríquez, sí puedo aventurar algo. No era sólo el relieve
periodístico de Curros Enríquez el que les llevó a pensar en él para
director del Diario Español, era, además, el deseo de acallar así el
murmullo de algunos amigos míos (sabe Dios con qué fin, pero se
adivina) los cuales se esforzaban en hacer creer a los señores de la
Directiva, que yo tenía un gran defecto para dirigir el Diario Español,
que con tanto empuje venía al estadío de la prensa diaria.
Era yo muy bueno, muy honrado, muy listo, pero muy joven
para llevar el peso y la responsabilidad de un órgano de publicidad
tan importante.
¡Como si la importancia que ya tenía el periódico, la hubiera
adquirido antes de venir yo al mundo, siendo así que quien vino al
mundo después que yo fue el periódico por mí fundado y por mí
dirigido siempre!
Cuantas veces me dejaron entrever lo de mi juventud como
defecto, defecto del que estaba yo orgulloso y estoy, sintiendo muy de
veras irlo perdiendo con los años, naturalmente, otras tantas se me
ocurrió recordarles la famosa anécdota y parodiando a aquel joven y
barbilampiño representante de España, exclamar ante la junta
directiva:
- Si ustedes me hubieran dicho que sólo querían para director un
ser viviente de luengas barbas, les hubiera traído a ustedes un macho
cabrío.
No hubo caso, porque mi juventud tan discutida, me permitió
abusar de una prudencia, tanto más digna de admiración cuanto más
incompatible con la juventud.
Los últimos años de Curros Enríquez... 173
El caso fue que, pretendiendo ocultarme el proyecto de traer a
Curros Enríquez al Diario Español, condenando ellos mismos con
estas reservas el acto que iban a realizar, acto que, sin reservas,
hubiera sido digno y loable, comisionaron al amigo don Jesús Vales,
íntimo de Curros Enríquez, para que le fuera a ver y le ofreciera la
dirección del Diario Español, con facultades amplias sobre el sueldo
que se le había de señalar.
El resultado de la entrevista del amigo Vales con el amigo Curros,
lo supe por el mismo Vales, algún tiempo después.
Palabras de Curros a Vales:
- Parece mentira que sabiendo usted lo que yo quiero a Noviño,
venga usted a hacerme semejante proposición. No hablemos de eso
más.
La Directiva no desmayó en este primer fracaso, y dándose
cuenta de que era yo un obstáculo para atraerse a Curros, de cuya
delicadeza aún nos hacemos lenguas todos los días cuantos le hemos
tratado, llevó el asunto a una junta directiva y en ella se me consultó
si vería con buenos ojos la entrada de Curros en el Diario Español.
- ¡Ya lo creo –exclamé yo– qué más podíamos apetecer todos!
- Ahora bien –continué– la entrada de Curros Enríquez en el
Diario Español, no puede ser más que de una manera: viniendo él a la
dirección del periódico...
- ¡Ah, no –dijo alguien, vendiéndome ahora el favor de
considerarme insustituible, después de haber pretendido jugarme la
cabeza y después de haber obtenido, por medio de Vales, aquella
rotunda negativa de Curros, alegando su entrañable cariño a Noviño–
eso no puede ser. Aquí no hay más director que usted (¡ya lo creo!) y
lo único que se le puede ofrecer a Curros es la plaza de redactor-jefe.
Se trata de que usted mismo se la ofrezca.
¡Habían aprendido bien la lección de Curros!
Aquella encomienda, de no estar hecha por aquellos señores,
resultaría una tomadura de pelo para mí, más que regular.
Figúrense ustedes. Yo, un pipiolo del periodismo, ofreciéndole al
maestro un pedazo de pan y ¡a mis órdenes!
Acepté la comisión y prometí desempeñarla, sin más
explicaciones a la Directiva, muchos de cuyos miembros eran
incapaces de comprender el ridículo en que pretendían ponerme, y
fiados otros en que mi juventud no me permitiría dar cuenta de él, o
quizás, para despistar, como en la famosa adivinanza de la gallina que
ladraba.
Me fui a ver a Curros. Lamento no poder transcribir íntegra la
conversación con él. Al Diario de la Marina, donde él estaba de
174 Jorge Domingo Cuadriello
redactor, y especialmente a su director, don Nicolás Rivero, habían de
parecerles fantasías mías, hijas del despecho, o de la envidia, o del
pesar del bien ajeno, las frases que yo tendría que poner en labios de
don Manueliño, como le llamé siempre.
Y como he prometido en el prólogo no obligar al lector a
detenerse en afirmaciones que no pueda probar, y como Curros,
desgraciadamente, duerme ya el sueño eterno de la tierra de sus
amores, haré sólo mención de lo dicho por él, cuya veracidad no
pueda despertar dudas, ni en cuanto a él ni en cuanto a mí, que lo
reproduzco, ya que de la entrevista mía con Curros, conocen los
detalles más importantes personas que viven.
- Don Manueliño –le dije yo, sentándome a los pies de la cama
donde él se hallaba sufriendo ligera indisposición– vengo con una
misión cerca de usted, una misión que no he de cumplir tal y como
me la dieron, aunque usted tal y como me la dieron la va a conocer,
porque la confianza que en usted tengo me permite creerme
autorizado para hacerle ciertas confidencias.
- La Directiva de nuestra Empresa –continué– ha pensado en
usted para llevarlo al Diario Español, y me encomendó viniera a
ofrecerle a usted un puesto, y a eso vengo, pero ya comprenderá usted
el puesto que yo le vengo a ofrecer: el mío, porque si usted me
aprecia, como creo, no pretenderá a obligarme a pasar por el ridículo
de tenerle a usted a mis órdenes, aceptando el cargo que me
encargaron le ofreciera y que no es el mío. Mis aspiraciones se verían
colmadas si lograra ser redactor de usted, y ese favor, que está en sus
manos dispensarme en estos momentos, no puede usted negármelo,
recordándole si es preciso, las causas de nuestra amistad, evocando
para ello la memoria de seres queridos.
- Nada de eso, Noviño –exclamó Curros– si yo pensara en ir al
Diario Español, sería para trabajar a sus órdenes. Yo sé lo que cuesta
llegar y lo caro que se pagan los retrocesos. Y menos mal cuando hay
razones para ello, razones que en usted no concurren, tratándose de
mí.
- Por Dios, don Manueliño, no me azore usted con sus
extremadas benevolencias. Eso no podría ser y no será.
- No, no será, porque de todas maneras yo no puedo abandonar
el Diario de la Marina, y más que al Diario, a su director. Rivero me
tendió su mano cuando esos mismos que hoy le ofrecen a usted su
protección y, al parecer se la brindan, tenían escogida ya la guásima
de la cual querían colgarme.
Usted no los conoce. Que tenga usted más suerte que yo y
compadézcame a mí, que en el ocaso de mi vida, me veo ligado por
Los últimos años de Curros Enríquez... 175
lazos de gratitud a un hombre como Nicolás Rivero... Y hablemos de
otra cosa...
***
Yo, lo confieso, me alegré infinito de la actitud de Curros
Enríquez. De director o de redactor, y esto último no hubiera
ocurrido nunca siendo yo director del periódico, Curros no habría
permanecido ni ocho días en el puesto. Aquel hombre todo dignidad
y todo intransigencia, pero intransigencia sana de su elevada idea
sobre el patriotismo, habría de sucumbir forzosamente entre ciertos
elementos de la Empresa, cuyas protestas de patriotismo vais a saber
pronto el alcance que tenían.
¡Aquel gran Curros que escribió en su famosa “Espiña”, hablando
de los que le habían obligado a abandonar el Centro Gallego y
enumerando las condiciones que imponía para volver a él, cuartetas
como estas:
Botoume (¡qué patrio apego!)
quen sentou, perfidamente,
que d'o Centro ó presidente
non precisa ser gallego.
[...]
A poñer outra me chego
aquí didiante d'a xente:
¡Non terei por presidente
a quen non nacer gallego!...
¡Aquel gran Curros que tan pronto fue elegido presidente del
Centro Gallego don José López y Pérez, fue personalmente a
encargarle al portero de la sociedad le borrasen de la lista de socios,
consecuente con sus quejumbrosas cuartetas...!
¡Aquel gran Curros, que siendo gallego se fue a morir al sanatorio
de los asturianos...!
¿Cómo iba a permanecer ocho días entre algunos señores de la
Directiva de la Empresa del Diario Español?
Para darles a éstos la batida, hizo falta mi juventud, aquella
juventud que tan justamente despertó en ellos grandes recelos.
Curros no hubiera podido, el pobre Curros era ya un
desengañado de la vida...7
176 Jorge Domingo Cuadriello
7. Novo, Adelardo: El “Diario Español” por dentro. (Proceso de una historia e historia de
un proceso). La Habana, Imprenta Avisador Comercial, 1911; pp. 33-35.
Como es sabido, Curros Enríquez permaneció en la redacción
del Diario de la Marina, a cargo de la sección “La Prensa”, hasta
sus últimos días. Enfermo y sin la carga de acometividad y de ilusiones
necesarias, no creemos que hubiera podido enfrentar las
múltiples tareas de dirección del Diario Español. Ya por ese tiempo,
al decir del portero del edificio de apartamentos que habitaba, en
la calle Ánimas nº. 8, era un hombre taciturno que “hablaba poco
y tosía mucho”. Las fuerzas se le escapaban y él tenía plena conciencia
del estado calamitoso de su salud.
Sin embargo, no perdía ocasión de reunirse con un reducido
número de amigos íntimos para evocar la tierra gallega, comentar
las últimas noticias procedentes de Galicia y mantener erguido
el sentimiento patriótico. Entre estos pocos agraciados con su
amistad se encontraban el músico Castro Chané, el actor y poeta
Alfredo Fernández (Nan de Allariz), el tipógrafo José Fontenla Leal
y el periodista Adelardo Novo, todos ellos inmigrantes gallegos
afincados en La Habana. Gracias a este último intelectual conocemos
también una anécdota de Curros que refleja la noble esencia
de su carácter y demuestra que su ensimismamiento no lo llevó a
la misantropía ni a la pérdida del sentido del humor. La misma fue
incluida en la “colección de artículos” que con el título Un enviado
de Neurópolis dio a la luz Adelardo Novo años después del fallecimiento
del poeta, en 1926:
Es esta una anécdota de la vida de Curros Enríquez que pocos
conocen. Puede que no me equivoque si aseguro que ya no queda
quien la conozca, porque sólo nos fue dado conocerla a sus íntimos y
de sus íntimos, cuando levanto la cabeza y la hago girar para pasear
la mirada por el mundo de los de aquella época, no veo a ninguno.
Don Manuel nos la contaba en aquellos momentos de intimidad en
que nos entregábamos a las más atrevidas disquisiciones sobre las
cosas y los hombres de la época, para extraer de todo ello las razones
que le habían obligado a su retraimiento de los últimos años, que fue
casi absoluto.
Aún llegan hasta mí, me decía, aún se atreven a acercarse
hablándome del paisanaje, haciendo flamear esa bandera, porque
saben que es la única con la que se puede venir a parlamentar.
Los últimos años de Curros Enríquez... 177
Y me refería la hazaña de un paisano que se le acercó para
proponerle un gran negocio: el cultivo de la vid en Cuba.
- No le quepa duda, don Manuel –le decía, según él me contaba–
aquí se da el vino lo mismiño que alá. Lo que pasa es que no se
ocupan de eso, y esto le es filón, don Manuel –un filón.
- Bueno, ¿qué más?
- Que yo desearía que usted me ayudase, porque si me ayuda,
dentro de poco le beberemos aquí vino del Riveiro, que no lo va a
conocer nadie. Le advierto que con poca cosa se puede empezar. Yo
mando a pedir unas cepas a mi casa y a vuelta de correo están aquí.
Calculo que van a llegar en buena época para plantarlas aquí. Dios me
perdone –decía el paisano a don Manuel– pero creo que se puede
plantar en cualquier tiempo y aún –así Dios me salve– creo que hasta
dos cosechas al año le podemos sacar. Vendimiaremos en Abril y en
Septiembre.
Don Manuel refería este diálogo con un gracejo especial. En
gallego enxebre, ponía en las promesas de aquel futuro cosechero de
vinos cubanos, ese deje socarrón que nos caracteriza a los de la tierra,
y nos reíamos a cuatro carrillos, de nosotros mismos. Porque lo
trágico fue que don Manuel puso en manos de aquel cosechero en
ciernes unos centenes.
- Yo no tenía muchos –me decía–: el sueldo de corrector de
pruebas en el Diario de la Marina, no le permitía hacer milagros, pero
como era sobrio, concienzudamente sobrio, guardaba algunos
centenes amarrados en la punta de un pañuelo y aquel nudo se
deshizo un día y los ahorros de don Manuel se los llevó aquel
entusiasta cultivador de la vid en Cuba del cual don Manuel no volvió
a saber más en lo que le restó de vida.
Pero su intención era bien clara, como clara está la del paisano
que supo enternecer a don Manuel con sus promesas ya que Don
Manuel era incapaz de dejarse alucinar por un negocio, cualquiera
que fuese y sí sólo abrió su corazón y su bolsillo a las súplicas de un
paisano incapaz de ofrecer garantías como cultivador de la vid y
cosechero de uvas, pero que supo inspirar lástima contando sus
apremios por la vida.
Que conste, pues, que la primera persona en sacrificarse por el
cultivo de la vid en Cuba y que reclama un puesto entre los españoles
cuya memoria debe reverenciarse, fue don Manuel Curros Enríquez,
que además fue un gran español, un gran gallego, un gran periodista,
un gran poeta y una gran persona.
178 Jorge Domingo Cuadriello
Si por esto no se le recuerda, en los anales agrícolas de Cuba debe
figurar8.
En las primeras semanas del año 1908 la enfermedad de
Curros Enríquez se agravó y fue necesario su internamiento en un
hospital. Enemistado con la directiva del Centro Gallego y sin pertenecer
ya a su lista de asociados, quienes tenían derecho a recibir
una atención médica esmerada en la Quinta de Salud “La Benéfica”,
gracias a gestiones de Nicolás Rivero ingresó en el centro hospitalario
de los asturianos, la Quinta “Covadonga”. La noticia del
empeoramiento de su estado preocupó a la colonia española, en
especial a la gallega, y hasta su lecho de enfermo en el Pabellón
“Ramón Pérez” comenzaron a llegar sus amigos y admiradores. Con
el transcurso de los días, y a pesar del esfuerzo de los facultativos y
del empleo de todos los recursos médicos, Curros Enríquez entró
en una fase agónica. A los 56 años de edad la vida se le terminaba.
En aquellos días iniciales de marzo de 1908 se encontraba
también hospitalizado en el mismo pabellón de la Quinta
“Covadonga” un joven gijonés de 17 años llamado Alfonso Camín
que había arribado a La Habana junto a otros muchos emigrantes
españoles con la esperanza de labrarse un próspero destino en la
Isla. Con posterioridad alcanzaría a ser periodista del Diario Español
y del Diario de la Marina, a destacarse como poeta de notable calidad
y a publicar numerosos libros tanto en La Habana como en
México y en Madrid. Uno de ellos lleva por título Entre palmeras
(Vidas emigrantes) y consiste en una detallada y muy provechosa
remembranza de su permanencia en Cuba durante las primeras
décadas del siglo XX. Escritas mucho tiempo después, sus memorias
le reservan un espacio a la evocación de los últimos instantes de
Curros Enríquez. Estas son las palabras de Alfonso Camín:
Pronto salté de la cama y andaba yo en bata por el pasillo.
Enfrente había un enfermo que se moría. Decían de él que era un gran
poeta. Cuando me dijeron el nombre, quedé asombrado:
- Curros Enríquez.
Los últimos años de Curros Enríquez... 179
8. Novo, Adelardo: Un enviado de Neurópolis. La Habana, s/i, 1926; pp. 186-189.
Había reñido con los dirigentes del Centro Gallego y, siendo él
gallego recalcitrante, no quiso morir entre los suyos, existiendo “La
Benéfica”. Se internó en “La Covadonga”. Y allí estaba agonizando en
el Pabellón “Ramón Pérez”. Escribía en el Diario de la Marina y las
hijas de Nicolás Rivero le visitaban a menudo.
Curros Enríquez era un gran rebelde. Dudaba de Dios y de todos
los santos. Ya muy enfermo, una de las hijas de don Nicolás Rivero, la
más pequeña, la mimada del poeta, le regaló un rosario de esos de
primera comunión y se lo metió debajo de la almohada con la más
infinita inocencia. Curros no podía rechazar aquella ternura. La vida
se le marchaba. No se ocupó más del rosario. Muerto Curros
Enríquez, sus detractores y sus panegiristas, se valían de aquel rosario
de cuentas blancas para decir, unos que no murió entero y otros que
había muerto en la gracia de Dios. Ni una ni otra cosa. Curros murió
como vivió: con toda entereza, envuelto en el silencio de la tarde, el 7
de marzo de 1908, rodeado de un grupo de amigos, entre los que
recuerdo al maestro Chané, Vicente Gay, Adelardo Novo, director del
Diario Español y muy pocos más. Había nacido en Celanova, provincia
de Orense, en el año de 1851. Serían las seis de la tarde cuando acabó
de agonizar. Yo, como muchacho que era, contemplaba la escena
desde la puerta de mi cuarto que daba al pasillo interior. Aun
desconocía las obras del gran poeta. Después leí O Divino Sainete – “si
yo fise este mundo que o Demo me leve”– y sus poemas agrios y
admirables. Seguí atento sus funerales, su cadáver expuesto en el
Diario de la Marina, su traslado al cementerio de La Coruña y supe
que había acudido a un certamen literario celebrado en Cienfuegos,
con un hermoso canto a la mujer cubana, y que se declaró desierto
por falta de mérito en los trabajos. No cabe mayor desparpajo. Otra
amargura más para el autor de A Virxen do Cristal9.
Un solo dato traiciona el recuerdo de Camín: la hora exacta
de la muerte del poeta, que él fija a las seis de la tarde y de acuerdo
con todas las demás fuentes bibliográficas que hemos consultado,
entre ellas las informaciones de la prensa periódica, ocurrió a
las ocho horas y cuarenta y cinco minutos de la mañana. Las restantes
noticias son exactas. El rosario con el crucifijo que la hija de
Nicolás Rivero le colocó debajo de la almohada dio mucho que
hablar en los días posteriores a su deceso y motivó diversas inter-
180 Jorge Domingo Cuadriello
9. Camín, Alfonso: Entre palmeras (Vidas emigrantes). México, Revista “Norte”, 1958; p.
148.
pretaciones, pero consideramos que el juicio de Camín es el
correcto: ese hecho no invalida ni modifica la actitud sostenida por
Curros Enríquez durante su existencia. Y en relación con el poema
“La Mujer Cubana”, cuyos valores literarios no fueron apreciados
por los integrantes del jurado del concurso convocado por la ciudad
de Cienfuegos, podemos decir que, al margen de la incapacidad
demostrada por estos señores, la composición fue muy bien
recibida cuando apareció impresa en las páginas del Diario de la
Familia y ha sido reproducida en varias ocasiones.
Toda la prensa habanera informó con abundantes detalles
el deceso del poeta, el velatorio de su cadáver en la redacción del
Diario de la Marina, el traslado de los restos al Cementerio de
Colón, el posterior homenaje en los salones del Centro Gallego y,
por último, la conducción del féretro al puerto de La Habana para
ser embarcado rumbo a Galicia. Fueron días de dolor para una porción
considerable de la colonia gallega y para otros muchos admiradores
del cantor de Celanova. Sin embargo, si analizamos con
cuidado las noticias ofrecidas por los periódicos y más aún las omisiones
que los cronistas se abstuvieron de comentar a causa de la
delicadeza que el momento exigía, podremos entonces comprender
que el sentimiento de aflicción estuvo lejos de ser unánime y que
algunas manifestaciones de pesar fueron dictadas por la hipocresía.
Es harto elocuente que el Presidente del Centro Gallego, José López
y Pérez, no asistiera a los funerales bajo la excusa de hallarse enfermo
y ni siquiera enviara una corona de flores.
Todas estas escabrosas interioridades de la colonia gallega
en Cuba y de las contrapuestas reacciones de simpatía y animadversión
que el proceder de Curros provocaron, sirvieron de base
para múltiples comentarios que se sucedieron en los años subsiguientes.
Uno de ellos fue escrito por el periodista y poeta
Severino T. Solloso, nacido en Cerdido, La Coruña, y afincado en
La Habana desde la última década del siglo XIX. Bajo el título de
“De mis noches tristes. Luz que muere” apareció impreso en la
revista habanera Suevia correspondiente a marzo de 1912 y constituye
un testimonio de indudable valor. Aquí reproducimos algunos
fragmentos:
Los últimos años de Curros Enríquez... 181
Iba calle de Muralla o Ricla arriba, cuando oí una voz sonora,
fuerte y rotunda, que me requería así:
- ¡Oye, Solloso, Solloso!
Era la voz de Constantino Añel, el orensano enxebre, el enxebre
galaico, que díjome al volver hacia él:
- ¿No sabes? Curros se está muriendo y nos lo llevan para el
“Diario” y en el Centro no hacen nada, nada! ¿Quieres venir y quieres
firmar esta solicitud o instancia que vamos a presentar?
Vi los nombres que la suscribían, sin fijarme en lo que pedían.
Y vi, vi entre esos nombres (1) los de Nan de Allariz, Añel,
Fontenla, Matalobos, Cerdeira, Vázquez, Vázquez Varela, Horta,
Rocha, Castro Bóveda, ¿qué se yo? Eran unos veinte, pero unos veinte
admiradores del grande entre los grandes que la patria gallega
produjera: de Curros Enríquez.
Y firmé; y, lejos de ir a mi hogar, fuime con Añel hacia nuestro
querido Centro. Allí encontramos un grupo de fieles admiradores del
gran bardo, eximio cantor que moría en casa ajena, en casa más
cristiana que la casa propia: allá, en la espléndida Covadonga, justo
orgullo de la gran colonia asturiana de Cuba.
Y no encontrando a quien entregar nuestra solicitud
–presidencialmente– porque el señor López Pérez estaba con frebe y
con su apellido a vueltas, Añel se la entregó al cumplido y siempre
atento Cidre, oficial paño de lágrimas de cuantos algo solicitan en la
Secretaría del Centro Gallego.
Después... Ah! Después, Fontenla, Nan, Añel, hablaron y dijeron:
puesto que el Centro no hacía nada o nada veíamos que fuese a hacer,
por aquel que tanta gloria había conquistado con su pluma y con su
genio, para la patria gallega, nosotros, el mismo grupito de sinceros
admiradores del gran Curros, fuésemos allá, al sanatorio astur, para
acompañarle en sus últimos y tristes instantes.
Y allá fuimos, en peregrinación nocturna. Y al llegar junto al
lecho del eximio cantor de nuestra amada Galicia, a su vera, triste y
ensimismado, en guardia de aquella gran alma que se iba, nos
encontramos con la gloria gemela del bardo galaico: con el eximio,
con el virtuoso maestro Chané. ¡Allí estaba él, fiel, entrañable amigo-
-hermano del inspirado trovador de Suevia, velando, gimiendo y
llorando...! Después de él, creo nos extendieron su diestra amistosa,
mampara afuera de donde luchaba el gigante de las libertades gallegas
contra la muerte, el señor Bugallo Curros, el Dr. García Mon, el Sr.
Pedro Giralt, el Sr. Lucio Solís, el Sr. Joaquín del Real, todos solícitos
y afectuosos amigos del moribundo.
182 Jorge Domingo Cuadriello
¡Qué triste y fría aquella noche! ¡Qué solicitud la del personal
médico y no médico de la Covadonga! ¡Galicia, el ser gallego, mucho
debe al ser asturiano desde aquella noche en la cual el dolor los
arrodilló ante el lecho de un grande entre los grandes, de un inspirado
entre los inspirados que el genio apadrinara dentro de la vida...
Eran las cuatro y media de la mañana, una mañana de frío y
tropical neblina, cuando salimos del lado del gran luchador, del gran
mártir de la redención y del gallego saber. Salí triste, y triste recuerdo
haber dejado al pie del lecho de Curros, al muy admirado maestro
Chané... Quedaba con él, pero no amando más al genio ya
desfalleciente, otros buenos amigos del cantor de nuestras glorias y de
nuestras tristezas.
[...]
Ya estaba muerto; ya no funcionaba el privilegiado cerebro, ni
menos funcionaba el bondadoso corazón del gran inspirado...! ¡Su
pluma acerada, ya no podría llevar a la picota la pequeñez de los
llamados grandes...! ¡Probiña! ¡Orfa e aterida –tiña as gallas na tinta
callada– ¡Xa non falaría mais!
Podían, pues, venir a constituirse en botafumeiros del admirado y
no igualado flagelador de la cativez cívica gallega, los que de ella
viven, los que a su sombra casi se conceptúan a sí mismos gentes...!
Y salieron al escenario de la casa gallega del Centro Gallego, una
serie de vulgares Lópeces Péreces y Péreces Lópeces, que sólo dentro
de la lama de conocidos Lamas, podían hacer papel de dignos y
brillates parangoneados!
Oh! Alma buena, alma santa y pura de nuestra alma gallega! Oh!
gran Curros, si vieras –¡por desgracia para siempre cerrados!– abiertos
tus ojos de vidente, aquellas cupis dando vueltas a tus despojos! ¡Qué
carcajada la tuya!
[...]
Con otro hermano de ideal galiciano, nos tocó la honra y el
honor de hacer una guardia al guardián del valres (sic.) gallego. Estaba
–cubierto de flores, de coronas, y en gran exposición social– en los
amplios salones del Centro Gallego, y, ante los ojos de asombro o
admiración, lleno de cientos de sus asociados, de muchos asociados,
que, cuarenta y ocho horas antes –mientras espiraba (sic) el cantor de
la patria– le tildaban de lugrumante y desleigado!
¡Transiciones de la vida!
¡Muerto el genio, ya no entorpecía el vivir de esos grandes de
doublé, de los nimios, de los cupis o monchos del Yo gallego dentro de
la colonia!
Los últimos años de Curros Enríquez... 183
¡Así había flores y coronas y mil muestras más de grande y nunca
bien llorada desgracia...! Repetimos: ¡¡Transiciones, ironías de la
vida!!10
(1)- El documento a que alude el autor de este trabajo, fue
redactado por nuestro compañero J. Peynó, quien por tal motivo
aparecía suscribiéndolo en primer término, como puede verse por el
original que obra en la Secretaría del Centro. (N. de la D.)
A pesar del alto prestigio literario alcanzado, Curros
Enríquez no disfrutó en sus últimos años de vida ni de una sólida
posición económica ni de una estimación general que redimiese
sus padecimientos físicos y la tristeza de encontrarse lejos de la
patria. Si bien muchos compatriotas suyos no dejaron ni por un
instante de manifestarle sincera y profunda devoción, otros, con su
proceder egoísta, insensible y petulante, lo sumieron en el desencanto
y evitaron así que conociera unas alegrías últimas.
Momentos después de su fallecimiento, el pintor español
Mariano Miguel, emparentado con Nicolás Rivero, logró hacerle
una mascarilla y los doctores de la Quinta “La Benéfica” Ramón
Arús y José Suárez se encargaron de embalsamar el cadáver. Los
centros gallego y asturiano se declararon de duelo y suspendieron
todas las actividades sociales programadas. El Diario de la Marina
se encargó del velatorio y de sufragar los gastos de las honras fúnebres.
Al día siguiente los restos de Curros fueron llevados en hombros
por los cuatro artistas gallegos integrantes de la agrupación
musical “Os Montes” hasta la estación de Villanueva, donde se le
colocó en un coche funerario. En la Necrópolis de Colón las palabras
de despedida del oficio religioso, breves y muy sentidas, fueron
pronunciadas por el doctor Manuel Bango y León, director de
la Casa de Salud “Covadonga”.
El 19 de marzo fue trasladado el cadáver al Salón de
Sesiones del Centro Gallego para recibir el último homenaje en tierra
cubana; se le volvieron a rendir guardias de honor y a colocar a
184 Jorge Domingo Cuadriello
10. Solloso, Severino T.: “De mis noches tristes. Luz que muere”. En Suevia. Año II. N.º
7. La Habana, 24 de marzo de 1912; s/p.
su alrededor numerosas ofrendas florales. Al otro día el féretro fue
colocado en una caja de cedro y llevado en una carroza hasta el
puerto de La Habana. Durante el trayecto se detuvo el cortejo ante
el Instituto de Segunda Enseñanza y ante el local del Diario de la
Marina. Con el fin de incorporarse al duelo, muchos comercios no
abrieron sus puertas y permanecieron con las luces encendidas. En
el muelle la Banda de Música interpretó una marcha fúnebre y la
caja mortuoria fue introducida en la bodega del barco transatlántico
de pasajeros “Alfonso XIII”. A continuación subieron a la
cubierta para acompañar el cadáver hasta Galicia sus íntimos amigos
Castro Chané y Nan de Allariz, así como el repudiado
Presidente del Centro Gallego José López Pérez, ya restablecido de
la supuesta enfermedad. Cuando la nave traspasó la desembocadura
del puerto y dejó atrás la fortaleza del Morro, comenzaron a
hacerse realidad los versos elegíacos que Adelardo Novo le dedicara
a Curros Enríquez:
Rumbo a la tierra de sus ensueños
rumbo a Galicia, que tanto amó,
van los sagrados restos del vate
que aquí expiró.
[...]
Cerró los ojos, lanzó un suspiro
y en él envuelto voló hacia allá.
El alma inmensa de aquel poeta
ya por Galicia vagando está11.
Los últimos años de Curros Enríquez... 185
11. Novo, Adelardo: “Muerto, ahí os va”. En Follas Novas. Año XII. N.º 563. La
Habana, 15 de marzo de 1908; p. 3.

Non é unha tarefa doada o intento de estudiar, 120 anos
máis tarde, o procesamento e posterior condena de Manuel Curros
Enríquez polo xuíz de Ourense Manuel Mella Montenegro.
Cambiaron a Constitución, o Código penal, as Leis procesuais,
os Tribunais, a Xurisprudencia e, incluso aínda que non en
todos os casos, a mentalidade dos xuíces. Tamén houbo grandes
transformacións nas forzas políticas, sociais, xurídicas, relixiosas e
na interacción entre elas.
Neste intento de aproximación ó proceso do poeta celanovés
é imprescindible utilizar o túnel do tempo para retroceder ó
século XIX e analizar o contexto constitucional, penal, procesual,
social, político e relixioso desta época.
Non é a miña intención facer un estudio exhaustivo deste
contexto, porque por unha parte non teño a preparación suficiente
para acometer tal empresa nin, neste caso, é o obxectivo neste congreso
sobre o 150 aniversario do nacemento de Curros. Unicamente
e de maneira humilde teño a intención de achegarme ó drama xudicial
que inxustamente padeceu, polo menos en primeira instancia,
o poeta. Se serve este pequeno traballo para abrir camiños de posteriores
e mellores investigacións xa me dou por satisfeito.
Coa revolución de 1868, “A Gloriosa”, e promulgada a
Constitución de 1869, moitos intelectuais, políticos así como moitos
outros cidadáns sentiron que chegaba o momento do respecto
polos dereitos individuais, como os da liberdade de expresión ou
a liberdade de cultos. Parecían quedar borrados os tempos do
escurantismo e das persecucións políticas e relixiosas. Pero as forzas
reaccionarias, nas que se encontraba gran parte do clero, estaban
ó asexo esperando tempos mellores, tempos de vinganza.
Moitos sufriron a ira destas forzas.
Un dos que sufriu a ira e a vinganza destas forzas reaccionarias
foi Curros, aínda que non foi o único, como despois vere-
O PROCESO PENAL A MANUEL CURROS ENRÍQUEZ (1880-1881)
Benito Montero Prego
Fiscal da Audiencia de Pontevedra
188 Benito Montero Prego
mos ó analizar a xurisprudencia do Tribunal Supremo naqueles
anos no que se refire ás condenas por delictos contra a liberdade
de cultos e fundamentalmente contra a relixión católica.
A persecución por motivos relixiosos e políticos foi unha
constante na historia de España e as condenas nos tribunais de
xustiza foron moi frecuentes ata hai pouco tempo.
Tanto o poder político como o relixioso sempre intentaron
limitar o dereito á liberdade de expresión, ben por vías de feito ben
por medios legais, perseguindo a todos aqueles que nun determinado
momento intentaron expresar con total liberdade o seu pensamento
ou opinións contrarias ou críticas coa concepción oficialista
da relixión ou da patria. Relixión e patriotismo foron sempre
conceptos que se quixeron poñer a salvo de críticas contrarias ó
pensamento oficial. Dous casos son elocuentes en Galicia de condenas
penais por estes motivos. Curros foi condenado por expresar
os seus sentimentos relixiosos e sociais en Ourense en 1880. En
Pontevedra exactamente un século máis tarde, en novembro de
1980, era condenado pola Audiencia o cantautor Suso Vaamonde,
hoxe falecido, por expresar nunha canción os seus sentimentos
nacionalistas e o seu desacordo cunha política ferreamente centralista.
A condena foi de 6 anos e un día de prisión maior por aplicación
do art. 123 do Código penal por ultraxes á nación española,
por unha frase dunha canción cantada nun marco de ambiente
festivo e reivindicativo contra a enerxía nuclear.
En ambos os casos o dereito á libre expresión das ideas
estaba recollido como dereito fundamental nas respectivas constitucións
vixentes, de 1876 e 1978; pero tamén en ambos os casos
os tribunais de xustiza consideraron a expresión destas ideas como
delicto.
A continuación vou analizar, brevemente, o marco constitucional,
o xurídico, na dobre versión do Código penal e das leis
procesuais vixentes, e, por último, o marco xurisprudencial.
Terminarei facendo un comentario á sentencia condenatoria do
xuíz de Ourense e á sentencia absolutoria dada pola Audiencia da
Coruña.
O proceso penal a Manuel Curros... 189
MARCO POLÍTICO-CONSTITUCIONAL
O desenvolvemento constitucional do século XIX foi determinante
na historia de España e na aparición de correntes políticas
fortemente encontradas pola loita para impoñer os principios políticos,
relixiosos e sociais que debían rexer a convivencia dos cidadáns.
O cidadán sensible, con formación e activo política e
socialmente estivo inmerso neste ir e vir de conservadores e liberais,
tomando posicións na defensa dos seus ideais. Curros foi un
deses cidadáns que dende a súa xuventude tivo moi clara a súa
posición en prol da liberdade, do avance social e do progreso como
único camiño para a redención do home, como suxeito de dereitos
individuais. Nesa defensa valente enfrontouse ós outros, ós defensores
dos antigos privilexios, ós que se consideraban amos da verdade,
ós que en nome de Deus encarceraban ou, incluso, mataban
para manter o seu status de gardiáns das esencias políticas, relixiosas
e sociais.
Curros topou coa xerarquía eclesiástica, á que lle horrorizaba
a idea da separación Igrexa-Estado proclamada pola Constitución
de 1869. Sempre entenderon que o Estado tiña que ser respectuoso
coa Igrexa católica e supeditado ás súas directrices, cun apoio total
á súa doutrina e á súa economía.
Os principios nados coa revolución do 68 supoñían o
horrendo crime de independizarse de Deus.
Non hai máis que ler as intervencións nas Cortes
Constituíntes do bispo de Xaén, Antolín Monescillos, do cóengo
de Vitoria, Vicente Manterola, ou do cardeal-arcebispo de Santiago,
Miguel García Cuesta, para darse de conta de que maneira autenticamente
numantina defenderon as emendas que pretendían a
supeditación do Estado á Igrexa e ás súas ensinanzas.
Nesta época convulsa de avances e retrocesos, nos que hai
momentos revolucionarios de acendida defensa da liberdade,
como ben esencial do home, dos dereitos individuais, da separación
da Igrexa-Estado, do sufraxio universal, e outros momentos
de recortes e aínda de negación dos anteriores valores, houbo
190 Benito Montero Prego
homes que por defender unhas ou outras posturas foron perseguidos
e anatematizados polos que defendían as ideas contrarias.
É indubidable que a defensa inquebrantable da liberdade,
a denuncia sen paliativos da inxustiza social e a acusación contra o
clero polo que tivera e tiña que ver na situación política e social da
segunda metade do século XIX na poesía de Curros é froito de todo
o acontecer político do século que se inicia nas Cortes de Cádiz.
Unha das principais preocupacións dos ilustrados do século
XVIII e principios do XIX era o da amortización da propiedade
agraria, que tiña escravizado ó pobo e impedía o progreso social. As
terras en poder da Igrexa e das entidades paraeclesiásticas, por unha
banda, rendían pouco e, por outra, non tributaban, polo que por
razóns de tipo fundamentalmente económico era preciso desamortizalas.
O proceso comezou coa lei desvinculatoria do 11 de outubro
de 1820. Houbo logo unha marcha atrás ata o Real decreto de
Mendizábal de 1836 e a Lei de 1941, coa que a desamortización
tivo plena eficacia. Suprimiuse a contribución dos décimos e primicias
que se pagaban á Igrexa e “todas as propiedades do clero
secular en calquera clase de predios, dereitos e accións que consistan,
de calquera orixe e nome que teñan, ou con calquera aplicación
ou destino que fosen adquiridas, doadas ou compradas, adxudicaranse
á Nación, converténdose en bens nacionais”.
Todas estas propiedades foron adquiridas polas clases
medias-altas, quedando sen facer unha auténtica reforma agraria
que era o que necesitaban naquel momento os campesiños para
saír da miseria en que vivían. Ata a desamortización a Igrexa era
dona en Galicia da metade das terras. Fronte a este poder económico
a pobreza e miseria do pobo eran terroríficas. A sega en
Castela e a emigración eran practicamente a única saída para non
morrer de fame. Pero o pobo non só dependía do clero economicamente
senón que tamén dependía socialmente, xurisdiccionalmente
e ademais no terreo espiritual.
Todo isto era unha realidade pouco antes de nacer Curros
e o coñecemento dela influíu necesariamente na súa formación e
nos seus sentimentos, que expresaría fundamentalmente a través
O proceso penal a Manuel Curros... 191
da poesía. Foi unha rebelión íntima contra os privilexios e as
riquezas da Igrexa, a quen pouco lle importaba a situación miserable
do pobo. Tiñan que vivir do altar e amorear cartos e bens,
aínda que fose a custa do vello que desexaba un maio... sen foros
nin cregos.
No ano 1851, ano en que naceu Curros, estábase na década
moderada que comezara en 1843 e que durou ata 1854. Nesta
década quedaron suspendidas as vendas dos bens eclesiásticos,
estableceuse a devolución dos non vendidos e unha dotación de
culto e clero para atender os gastos da Igrexa.
A Constitución de 1845 estableceu o principio de confesionalidade
no art. 11: “A relixión da nación española é a católica,
apostólica, romana. O Estado obrígase a manter o culto e os seus
ministros”.
No ano que nace Curros, asínase o Concordato entre o
Estado español e a Santa Sé, no que se acordaba, entre outras cousas,
que a relixión católica sería a única autorizada en España con
exclusión de calquera outro culto; as autoridades axudaríanlle á
Igrexa a impedir a propagación das doutrinas contrarias á fe católica
así como a vixiar sobre os bos costumes dos españois; a ensinanza
a todos os niveis faríase de acordo cos principios da relixión
católica, supervisando a Igrexa a educación impartida nos centros
de ensino, públicos e privados; os bens da Igrexa aínda non vendidos
serían restituídos, etc.
Os anos 1854 a 1856 son un bienio progresista, no que por
Lei do 1-5-55 se realiza a segunda grande operación desamortizadora
e se declara en estado de venda todos os predios rústicos e
urbanos, censos e foros pertencentes ó clero, ordes militares, confrarías
e todos aqueles pertencentes a mans mortas.
Curros vive nos seus anos xuvenís o paso de oito gobernos
conservadores ata a revolución de 1868 en Cádiz, a Gloriosa.
Fórmanse as Xuntas revolucionarias e a raíña Isabel II sae para o
exilio o día 30 de setembro.
Pouco despois son disoItas as Xuntas revolucionarias das
forzas radicais que participaron na revolución; pero tamén se disol192
Benito Montero Prego
ven as ordes relixiosas e clausúranse os mosteiros. Restablécese así
a lexislación anticlerical progresista. O Vaticano rompe as relacións
diplomáticas con Madrid.
Co derrocamento da raíña e da súa dinastía, chegou o
momento da transformación política, da democratización das institucións
e da modernización da economía.
O primeiro paso foi establecer a participación social, creando
as canles necesarias para que o cidadán tivese un papeI efectivo
na creación do novo modelo liberal. O sufraxio universal consagrouse
como a canle máis adecuada para a participación popular.
Tamén se consagraron os principios de liberdade de ensino,
de imprenta, de reunión, de asociación, de manifestación e de
liberdade relixiosa. Desaparece por decreto a ensinanza da relixión
como materia obrigatoria nos plans de estudio dos institutos e,
incluso, suprímese a Facultade de Teoloxía dentro da Universidade
e proclámase unha auténtica liberdade de cultos.
Queda en letra morta ou, máis exactamente, violado e
derrogado o artigo 1° do Concordato de 1850:
A relixión católica, apostólica, romana, que con exclusión de
calquera outro culto continúa sendo a única da Nación Española,
conservarase con todos os dereitos e prerrogativas de que debe gozar
a Lei de Deus e o disposto nos sagrados canons.
O 6 de xuño era promulgada a Constitución de 1869.
Curros está a punto de cumprir 18 anos e xa é totalmente consciente
de que se recolle nela a máis longa e completa declaración
de dereitos individuais, entre eles:
- Dereito a emitir libremente as ideas e opinións, xa sexan
de palabra, xa por escrito, valéndose da imprenta ou doutro procedemento.
- Liberdade de cultos, garantíndose tamén ós estranxeiros
residentes en España, etc.
O proceso penal a Manuel Curros... 193
Declárase a independencia da Igrexa e o Estado.
O golpe de forza de Pavía impón a república unitaria, que
desaparece dous anos máis tarde.
Hai un proxecto de Constitución Federal en 1873 para
adaptala ó réxime republicano e na que se establecían 17 Estados
Rexionais, entre eles, Galicia. Declaraba a total separación entre
Igrexa e Estado e prohibía calquera subvención directa ou indirecta
a ningún culto.
É de supoñer que o clero e as forzas reaccionarias, tradicionais
e absolutistas tiveran un auténtico ánimo de vinganza.
Curros foi un dos que a sufriron.
A experiencia republicana durou ata decembro de 1874, en
que era proclamado rei Alfonso XII.
Empeza unha nova etapa: a Restauración. O 30 de xuño de
1876 promúlgase unha nova Constitución que recolle os dereitos
individuais da do 69 e harmoniza o principio de confesionalidade
coa tolerancia de cultos:
A relixión católica, apostólica, romana, é a do Estado. Ninguén
pode ser molestado no territorio español polas súas opinións
relixiosas, nin polo exercicio do seu respectivo culto, salvo o respecto
debido á moral cristiá.
Aínda que o Código penal polo que Curros foi condenado
en primeira instancia era de 1870, a xurisprudencia inspirábase,
nos delictos contra a liberdade de cultos, polo constitucional precepto
que garantía o respecto debido á moral cristiá.
Unha peza clave dentro do sistema político da
Restauración foi o bipartidismo, que había de acompañar a Curros
ata a súa morte.
Foi por estes anos da Restauración cando se empeza a
desenvolver o socialismo de inspiración marxista. O acto fundacional
do PSOE tivo lugar o 2 de maio de 1879. A súa finalidade
era representar os intereses do proletariado, transformar a propiedade
individual en propiedade social e a obtención do poder
público pola clase traballadora.
194 Benito Montero Prego
O ano 1898 convértese no ano do “desastre” trala perda de
Cuba, Porto Rico e Filipinas.
Curros viviu de preto os acontecementos de Cuba dende o
ano 1894 ata 1908, cando morre.
MARCO XURÍDICO
A) Código penal
Promulgada a Constitución de 1869, despois da revolución
liberal de 1868, foi necesario adoptar o Código penal á nova
Constitución, obedecendo a uns principios normativos moi diferentes
ós da Constitución de 1845, nos que estaba baseado o CP
de 1848.
A insurrección republicana de setembro-outubro de 1868
deu lugar a moitos procesos baixo o CP de 1848 nos que se condenaba
por delictos comúns a moitos republicanos, ás veces unicamente
polo libre exercicio dos dereitos individuais proclamados
pola revolución.
Moitos xuíces estaban lonxe das ideas revolucionarias e co
seu poder tentaban perpetuar o anterior réxime político, ou, polo
menos, entorpecer o que, sen dúbida, consideraban auténticos
abusos deste período revolucionario.
Ante esta situación o Goberno presentou ás Cortes
Constituíntes, con carácter de urxencia, un proxecto de reforma do
Código penal e solicitou a súa aprobación provisional. Despois dun
breve debate, de dous días de duración, as Cortes aprobaron a reforma
pola Lei do 17 de xuño de 1870, que se publicou por Decreto
do 30 de agosto. O propósito era discutir despois do verán o dictame
definitivo. Pero nunca chegou tal discusión e este “Código de
verán”, como se lle chamou, estivo en vigor ata finais de 1932.
O fin da pena como intimidación aparece menos acusado,
resaltando máis a idea de retribución, seguindo ausente a idea de
corrección ou emenda do delincuente. Aínda empezaba a escola
correccionalista.
A inspiración política do Código foi netamente liberal,
como se aprecia no novo título de delictos contra a Constitución e
O proceso penal a Manuel Curros... 195
especialmente na protección dos dereitos individuais, así como a
humanización das penas, suprimindo a pena de argola e a pena de
morte como pena única e desaparecendo na práctica as penas perpetuas,
pois despois de trinta anos de privación de liberdade concedíaselle
o indulto ó penado.
Unha das modificacións máis destacadas foi a supresión da
protección especial que había no anterior Código á relixión católica.
O novo CP protexe e tutela o libre exercicio dos cultos nos artigos
236 e ss. como consecuencia da liberdade de cultos proclamada
na Constitución.
Houbo varios proxectos de reforma que aspiraban a poñer
en harmonía os preceptos do Código cos da Constitución de 1876,
que en varias materias difería profundamente da de 1869. Unha
das materias que se quería cambiar era a dos delictos contra a relixión,
volvendo protexer a relixión católica. Pero non se chegou a
reformar ata a dictadura de Primo de Rivera.
A sección III do capítulo II do título II do libro segundo do
Código penal de 1870 contempla os “Delictos relativos ó libre
exercicio dos cultos”.
As variacións legais non sempre son froito do cambio da
conciencia do pobo nin supoñen que cambie a mentalidade dos
xuíces, ou, polo menos, de todos os xuíces. Non digamos do clero,
normalmente máis conservador. Nesta falta de evolución das mentalidades
ós progresos constitucionais e legais está unha das claves
da condena de Curros en Ourense así como da anterior denuncia
do bispo.
O art. 21 da Constitución de 1869, ó par que consignou
como obriga ineludible e solemne da nación española o mantemento
do culto e dos ministros da relixión católica, garantiulles
tamén ós estranxeiros residentes en España o exercicio público ou
privado de calquera outro culto, sen máis limitacións que as regras
universais da moral e do dereito. E “se algúns españois profesaren
outra relixión que non sexa a católica, é aplicable a estes todo o disposto
no parágrafo anterior”. Os comentaristas da época preguntábanse
pola conveniencia de romper de golpe cunha tradición con196
Benito Montero Prego
vertendo a simple tolerancia ata ese momento recoñecida nunha
práctica liberdade relixiosa recoñecida como dereito individual.
Neste Código de 1870 suprimíronse algúns dos feitos
punibles que se recollían no anterior Código penal de 1850, como
consecuencia lóxica do recoñecemento do principio de liberdade
en materia relixiosa. Os delictos suprimidos foron: a tentativa de
abolir ou variar en España a relixión católica, apostólica, romana,
a celebración de actos públicos dun culto que non sexa o da relixión
católica e a pública apostasía da relixión católica.
En cambio, fixéronse extensivas a todos os cultos todas as
garantías establecidas no Código de 1850 en exclusivo proveito e
utilidade da relixión católica. Esta regulación da liberdade de cultos
tivo como modelo o Código penal francés vixente nesta época.
A Constitución vixente en 1880, ano en que se procesou e
condenou a Curros, era a Constitución de 1876, que declara no seu
art. II que “a relixión católica, apostólica, romana é a do Estado”; “a
nación obrígase a manter o culto e os seus ministros”, e que “ninguén
será molestado no territorio español polas súas opinións relixiosas
nin polo exercicio dos seus respectivos cultos, salvo o respecto debido
á moral cristiá. Non se permitirán, sen embargo, outras cerimonias
nin manifestacións públicas que as da relixión do Estado”.
Como se pode ver, a liberdade de cultos desaparece nesta
Constitución, sendo substituída pola simple tolerancia, e aínda así
unicamente aplicable só a aquelas relixións que recoñecen a moral
cristiá, polo que algúns dos preceptos desta sección do código quedan
en letra morta.
Non analizaremos todos os delictos desta sección, senón
unicamente o art. 240, polo que foi acusado e condenado Curros.
Incorrerán nas penas de prisión correccional nos seus graos
medio e máximo e multa de 250 a 2500 pesetas:
1°. O que con feitos, palabras, xestos ou ameazas aldraxase ó
ministro de calquera culto cando se atopase desempeñando as súas
funcións.
2°. O que polos mesmos medios impedise, perturbase ou
interrompese a celebración das funcións relixiosas no lugar destinado
habitualmente a elas ou en calquera outro que se celebrasen.
O proceso penal a Manuel Curros... 197
3°. O que escarnecese publicamente algún dos dogmas ou cerimonias
de calquera relixión que tivese prosélitos en España.
4°. O que co mesmo fin profanase publicamente imaxes, vasos
sagrados ou calquera outros obxectos destinados ó culto.
As diversas disposicións deste artigo diríxense a defender a
liberdade de culto, calquera que sexa, dos seus ministros, os templos,
cerimonias e obxectos sagrados, poñéndoos a cuberto de calquera
afronta ou ataque.
Curros foi acusado e condenado na primeira instancia polo
parágrafo 3°, é dicir, por facer escarnio dos dogmas da relixión
católica.
Os elementos deste tipo delictuoso son os seguintes:
a) Escarnecer algún dos dogmas ou cerimonias de calquera
relixión.
b) Que esta relixión teña prosélitos en España.
c) Que se faga con publicidade, que pode ter lugar non só
manifestamente, por medio de palabras, accións ou xestos
senón tamén por medio de papeis impresos, litografados
ou gravados, caricaturas, alegorías, emblemas ou alusións,
segundo a xurisprudencia da época.
O primeiro elemento do tipo penal referido ten dúas vertentes:
1°. Que obxectivamente se demostre que oralmente ou por
escrito os actos realizados efectivamente ataquen, escarnezan
ou ridiculicen un dogma. Para facer esta valoración
haberá que analizar todas as circunstancias concorrentes en
cada caso.
2°. Que a autoridade competente desa relixión ou culto
certifique que o dogma escarnecido está considerado como
tal dogma pola súa doutrina.
3°. Un elemento subxectivo do inxusto, isto é, un dolo
especial. Unha intención clara e manifesta de burlarse ou
198 Benito Montero Prego
ridiculizar un dogma ou cerimonia dunha concreta relixión
ou culto.
Curros foi condenado polo delicto contra o libre exercicio
dos cultos contemplado no art. 240-3° á pena de 2 anos, 4 meses
e 1 día de prisión correccional e 250 pesetas de multa, ou sexa, a
pena mínima con que se castigaba este delicto.
O xuíz na sentencia aprecia a concorrencia da atenuante 33
do art. 9: “Non ter intención de causar un mal tan grave como o
que se produciu”. De non ter estimado esta circunstancia atenuante
a pena que se lle podía impoñer, conforme ó art. 82, era a de prisión
correccional e multa no grao medio ou máximo, polo que
podería chegar a 6 anos de prisión con multa de ata 2500 pesetas,
sendo a pena mínima a de 4 anos e dous meses de prisión coa
devandita multa.
Este delicto foi regulado no Código penal de 1944, na dictadura
de Franco, no art. 209:
O que con ánimo deliberado fixese escarnio da relixión católica
de palabra ou por escrito, aldraxando publicamente os seus dogmas,
ritos ou cerimonias, será castigado coa pena de prisión menor se o
feito tivese lugar nas igrexas ou con ocasión dos actos de culto ou sen
ocasión dos ditos actos.
Como se ve, unicamente se protexía a relixión católica.
No Código penal da democracia, de 1995, está contemplado
este delicto no art. 525:
1°. Incorrerán na pena de multa de oito a doce meses os
que, para ofender os sentimentos dos membros dunha
confesión relixiosa, fagan pública de palabra, por escrito
ou mediante calquera tipo de documento, escarnio dos
seus dogmas, crenzas, ritos ou cerimonias, ou fagan vexación,
tamén publicamente, a quen os profese ou practique.
2°. Nas mesmas penas incorrerán os que fagan publicamente
escarnio, de palabra ou por escrito, dos que non
profesen relixión ou crenza ningunha.
O proceso penal a Manuel Curros... 199
Temos unha protección de calquera relixión e, incluso,
daqueles que non teñen ningunha.
B) Leis procesuais penais
No ano 1880, en que Manuel Mella Montenegro, xuíz de
Ourense, procesou e condenou a Curros por un delicto contra a
liberdade de cultos do art. 240 do Código penal, estaba en vigor a
Compilación Xeral sobre o procedemento criminal do 16 de outubro
de 1879, que viña a recoller gran cantidade de normas procesuais
que estaban dispersas e mesmo, ás veces, xa derrogadas, inspiradas
na Constitución de 1812 e no Regulamento para a
Administración de Xustiza de 1935 e outras disposicións posteriores,
que melloraran sensiblemente a administración da xustiza
anterior.
Pero esta lexislación baseábase en principios que non teñen
nada que ver coas necesarias garantías que debe ter todo cidadán
contra o que se segue unha causa criminal. Baixo esta lexislación
non era raro que os sumarios tivesen unha duración excesiva para
os feitos que se tiñan que axuizar. No caso de Curros foi rápido. De
durar anos, como normalmente pasaba, tería entrado en vigor a Lei
de axuizamento criminal do 14 de setembro de 1882 e non sería
condenado, como despois veremos. Durante o tempo que tardaba
en resolverse cada caso o normal era que o procesado estivese en
prisión preventiva.
Moitos procesos terminaban en absolución de la instancia,
sen que os procesados puidesen facer ningún tipo de reclamación
contra o xuíz ou contra a administración polo tempo que inxustamente
estiveran en prisión provisional. Ademais, esta absolución
permitía reabrir o proceso no caso de que calquera persoa achegase
probas novas.
Os xuíces e maxistrados adquiriran o hábito de dar escasa
ou nula importancia ó plenario, formando o xuízo polo resultado
das dilixencias sumariais, onde o inculpado e o seu defensor
non tiñan ningunha intervención, sen que puidesen achegar probas
de descargo, recollendo os funcionarios, con espírito receoso
200 Benito Montero Prego
e hostil, os datos prexudiciais e esquecendo aqueles que puidesen
favorecelo.
O xuíz que instruía era o mesmo que xulgaba e pronunciaba
a sentencia, polo que normalmente na sentencia condenatoria
vertía todas aquelas preocupacións e prexuízos adquiridos durante
a tramitación da causa, onde se vai fabricando inadvertidamente
unha verdade de artificio que máis tarde termina converténdose
nunha verdade legal, pero, moitas veces, contraria á realidade dos
feitos. Cando se chega ó xuízo plenario o procesado xa non ten
defensa e loita inutilmente contra esa verdade creada ás súas costas.
O procedemento era escrito, inquisitivo e secreto. Os xuíces
son omnipotentes, perseguindo o delicto pola súa propia e espontánea
iniciativa, instruíndo as causas os mesmos que as deciden, exercendo
unha facultade omnímoda de separarse dos dictames fiscais,
tanto durante a instrucción da causa como na sentencia definitiva,
cualificando segundo o seu propio xuízo o delicto e impoñendo a
pena, sen consideración ás conclusións da acusación e defensa.
Estes vicios e defectos da compilación vixente cando se
condenou a Curros foron o motivo de que en 1882 se promulgase
a Lei de axuizamento criminal que, en definitiva, veu a recoñecer
e defender os sagrados dereitos individuais, pois nos pobos verdadeiramente
libres e democráticos o cidadán debe ter na man
medios eficaces para defender e conservar a súa vida, a súa liberdade,
a súa fortuna, a súa dignidade e o seu honor, establecendo
no proceso os principios de liberdade, contradicción, publicidade,
oralidade e igualdade de armas entre as partes contendentes.
Estableceuse, así mesmo, que un xuíz debía instruír e un tribunal
distinto coñecer do xuízo oral e dar sentencia e tamén se estableceu
o fundamental principio acusatorio, de maneira que se non
existe acusación do fiscal ou, se é o caso, da acusación privada,
ninguén pode ser condenado.
Curros, despois da entrada en vigor da Lei de axuizamento
criminal o 14 de setembro de 1882, nin sequera sería xulgado
senón que a súa causa tería que ser sobresida libremente por non
existir acusación do Ministerio Fiscal. E aínda no caso hipotético de
O proceso penal a Manuel Curros... 201
que o fiscal acusara nunca podería ser condenado en primeira instancia
polo xuíz Mella, xa que este non sería máis que o instructor
e tería que ser xulgado pola Audiencia de Ourense. E no caso de
que fose condenado, tería o recurso de casación ante o Tribunal
Supremo. Nunca sería xulgado pola Audiencia da Coruña.
En definitiva, o que si é certo é que Curros non tería que
pasar os malos momentos que pasou despois de estar condenado
polo xuíz Mella. Porque tivo necesariamente que pensar que a
Audiencia da Coruña podía confirmar a sentencia de instancia e ter
que cumprir a pena imposta, xa que a condena condicional unicamente
era aplicable a penas inferiores a dous anos e el foi condenado
a dous anos, catro meses e un día de prisión correccional e
50 días máis de prisión como pena subsidiaria no caso de non
poder pagar a multa de 250 pesetas a que tamén foi condenado.
C) Xurisprudencia do Tribunal Supremo
Co exame da xurisprudencia daquela época poderemos
entender mellor a mentalidade dos xuíces dos últimos 25 anos do
século XIX en materia relixiosa, que como se verá pouco ou nada se
diferencia da mentalidade do xuíz de Ourense Mella Montenegro.
Incluso os conceptos e os termos usados en moitas das sentencias
do TS e a que condenou a Curros son idénticos. O número, posiblemente
excesivo, de sentencias que se recollen ten como fin o
intento de coñecer da maneira máis exacta posible a mentalidade
dos xuíces da época, sempre tendo en conta que ó Tribunal
Supremo chegaban unha parte mínima das sentencias condenatorias
ou absolutorias dadas en toda España.
O número de sentencias condenatorias contra a liberdade
de cultos tivo que ser enorme, a xulgar pola cantidade de sentencias
que foron recorridas ante o TS. Mellor que sentencias contra a
liberdade de cultos deberiamos falar de sentencias condenatorias
por escarnecer ou atacar os dogmas ou cerimonias da relixión católica,
pois nos repertorios de xurisprudencia da época consultados
non hai nin unha soa que condene por ataques ou escarnio dos
dogmas ou cerimonias de calquera outra relixión.
202 Benito Montero Prego
Tamén nos é de grande utilidade coñecer estas sentencias
para poder valorar se se pode considerar inxusta ou excepcional a
que condenou a Curros. Todas as citadas a continuación foron dictadas
baixo a vixencia do Código penal de 1870, o mesmo que se
lle aplicou ó poeta de Celanova.
Cometeu o delicto:
El que pasa por el medio de una procesión con el sombrero
puesto, y llegando en esta actitud hasta la custodia y sitio donde se
encontraba el alcalde, desobedece la orden que se le da de que se
descubra y quitándole dicha autoridad el sombrero y colocándose en
la mano, previniéndole de que marchase descubierto mientras
estuviese presente la Divina Majestad, desobece nuevamente el
mandato, volviendo a ponerse el sombrero una y otra vez (S. 24-12-
1870).
Varios jóvenes de un pueblo, tiznándose unos la cara y llevando
otros gorros de papel y pedazos pegados en las ropas, sacaron en
procesión por las calles un crucifijo colocado sobre unas escaleras de
mano, abriendo la marcha uno que tocaba la guitarra, a cuyo compás
cantaban los otros canciones populares, mezcladas con algunas frases
latinas (S. 7-4-1876).
O TS condena porque os procesados escarneceron publicamente
a cerimonia relixiosa da procesión, profanando un crucifixo
que con sacrílega man levaron sobre unha escaleira de man.
Habiendo estado tres sujetos cenando durante la noche en
un restaurante, salieron de él por la madrugada embriagados,
escandalizando por las calles, y al llegar a una iglesia entraron y
solicitaron irreverentemente que se les diese la comunión, lo que
no consiguieron por habérsela negado el sacristán, que
comprendió el estado en que se hallaban, después de lo cual,
continuando su esparcimiento, fueron a una horchatería, a cuyo
dueño manifestaron que iban a comulgar, y aunque al oirlo la
hija de éste tratase de impedirlo, no lo logró, porque al ponerlo
en conocimiento del sacerdote, ya había tenido lugar el acto
(STS, 6-marzo-1881).
O proceso penal a Manuel Curros... 203
O TS funda a condena en que foi coñecida tal profanación
polas persoas ás que os procesados manifestaron o sacrílego propósito
e pola presencia no templo doutras persoas, o que supón
cometidos os feitos publicamente.
O feito de empregar nun solto dun periódico político as
palabras “rabiosos grajos con sotana, cuando llevais por las calles
vuestros mal tallados muñecos”, nas que se refería o escritor, sen
dúbida, á cerimonia relixiosa das procesións públicas –é indubidable
que “os monecos e anacos de madeira e barro” son aplicados
con burla e desprezo ás sagradas imaxes, ás que naquela forma se
lles tributa o debido culto–, constitúe un verdadeiro e público
escarnio a tan respectables actos. (S. 3-3-1884).
Contra unha sentencia absolutoria da Audiencia da Coruña
interpuxo recurso o Ministerio Fiscal por considerar que se cometera
o delicto do art. 240-3° polo seguinte solto periodístico:
Continua rodando por los periódicos la noticia de que en el
próximo año de 85 hará 2000 que nació la Virgen. Desearíamos
conocer el argumento cronológico por el que se ha llegado a esta
conclusión, que nosostros no podemos deducir sino partiendo de
un anacronismo ¿No traga el colega aquel famoso misterio de la
Concepción de la Virgen? Pues trague también este nuevo
misterio, que aún siendo anacronismo no lo es ni con mucho
tanto como aquel misterioso parto de a la manera que el rayo del
sol, etc.
Declara o TS: Considerando que o solto inserido no periódico
da Coruña titulado La Lucha Obrera, a que se refire o presente
recurso de casación, non tivo como obxecto discutir seriamente
principios e doutrinas relixiosas, expoñendo dúbidas ou
sentando afirmacións contrarias ó misterio da Concepción da
Virxe, que era o punto do que tan inoportuna e inconvenientemente
se ocupaba o autor, senón que o ton, a forma e o contexto
literal de todo o indicado solto non revela outro propósito que o
deliberado e ostensible de escarnecer tan respectable dogma católico,
incorrendo así na sanción penal establecida no artigo 240 do
CP. (S. 13-4-1885).
204 Benito Montero Prego
Sobre outro artigo nun periódico que dicía:
Si otro hombre te dice, presentándote una oblea hecha en
casa por una mujer cualquiera, “aquí está el cuerpo de Dios” y
examinas la oblea y no encuentras más que harina y agua, lo
menos que harás es mirar de los pies a la cabeza a aquel hombre
y significarle con la mirada que debe reparar en la distancia que
hay de ti al idiota o al salvaje. Puede ser que el de la oblea te
arguya que tiene una virtud superior a la tuya, merced a la cual ve
aquello que no alcanza tu corta vista. Lo mismo decía el sacerdote
pagano: él solo podía ver el espíritu divino en las entrañas
humeantes de la víctima. Pero a aquel sacerdote le damos hoy
todos un nombre: embaucador. ¿Quien cree ya en brujerías?
O Tribunal Supremo di: Considerando que se a crítica
científica e racional dos dogmas da relixión católica non é por si
punible, como amparada polo dereitos recoñecidos na
Constitución da Monarquía, caen na sanción penal do art. 240-3°
os excesos de palabra, de forma e de intención empregados naquela
para facer escarnio tenaz deses mesmos dogmas co propósito de
afrontar, que é o que constitúe o escarnio, elemento esencial
daquel delicto. Considerando que a comparación desprezativa que
serve de tema persistente ás afirmacións do escrito obxecto do proceso,
lonxe de ser necesaria para un debate ou unha crítica razoados,
tende, con notoria ofensa dos respectos debidos, a facer escarnio
do dogma católico da Eucaristía, non por negar a presencia real
de Xesucristo na hostia consagrada, senón por ocuparse dese misterio
con intención manifesta polas palabras de poñelo en ridículo
á burla e ó menosprezo das xentes. (S. 30-4-1885).
A STS do 7 de novembro de 1885 aborda o escarnecemento
de Deus, coa seguinte doutrina:
Considerando que no artigo denunciado se escarnece
publicamente a Deus, obxecto primordial e fundamento de todos
os dogmas da relixión católica, que é a do Estado e profesan a
maioría dos españois, consignándose nel “que los trabajadores
andaluces, víctimas de los bárbaros y salvajes terremotos que el
Dios de las alturas ha permitido que destruyan numerosos pueO
proceso penal a Manuel Curros... 205
blos, se proponen denunciar a los tribunales al autor de semejantes
horrores, tanto más culpable, cuanto mayor y sin igual es su
poder y sabiduría, calificándole de padre sin entrañas, cruel, estulto,
sin conciencia, mal aprendiz de geología, traidor a la moral y a
la justicia, asesino reincidente”, e verténdose cantas inxurias poidan
idearse para escarnecer a súa divindade, ferindo no máis íntimo
a conciencia dos católicos, incorrendo, polo tanto, na infracción
do art. 240-3° do CP, debéndose impoñer a pena correspondente
a José López Montenegro como autor dun delicto contra o
libre exercicio dos cultos.
A STS do 29 de setembro de 1885 condena o autor dun
artigo dun periódico por considerar que
o artigo publicado co epígrafe “La Bula”, dedicado á crítica da
Cruzada e da Composición, non se limita a discutir mesurada e
filosoficamente sobre a índole de tales documentos pontificios, senón
que con mofa persistente faise burla do dogma católico das
indulxencias, e que, por conseguinte, a Sala sentenciadora non
infrinxiu o precepto legal invocado nin cometido o erro de dereito
que se lle atribúe porque tal feito está efectivamente sancionado no n.°
3° do art. 240 do CP.
O artigo era:
La Bula de la Cruzada es un papel en el que está impresa la
voluntad suprema de un hombre extranjero que se ha dignado
permitir que los descendientes del Cid y Gonzalo de Córdoba puedan
comer carne (pero sin mezclar con pescado, entiéndase bien) en
ciertos días del año. La benignidad, longanimidad y otras virtudes del
Obispo de Roma son grandes, sobre todo la generosidad; pero aquí
entra lo más lastimoso, ese privilegio no se concede sino a los hijos de
San Fernando que dispongan de cinco reales y quieran comprar con
ello el flamante privilegio. ¿Comprar a dicho Vd.? Dirá algún
meticuloso beato. ¿No sabe Vd. que las bulas no se compran que se
toman, según expresión de los doctores? Es verdad se toman como yo
tomo los cigarros en el estanco “propter retributionem”, esto es,
pagando a precio fijo sin el consuelo de regatear, y si no hay dinero
no hay bula...
206 Benito Montero Prego
A STS do 6 de outubro de 1885 trata da burla e mofa que
se fai nun periódico da excomuñón contra este por un bispo:
Considerando que, malia que non é punible a crítica científica
e temperada que, ó amparo dos dereitos que a Constitución
recoñece, se faga dos dogmas de calquera relixión que teña prosélitos
en España, non pode de ningunha maneira permitirse que
eses dogmas sexan escarnecidos publicamente, e o art. 240 do CP,
cualificando ese feito como delicto no seu n.° 3°, ocorre coa penalidade
que sinala ó reprimilo.
Considerando que o contexto do art. denunciado está
determinantemente dirixido a poñer en ridículo con burla tenaz,
irrespectuosa e desprezativa un dogma definido pola Igrexa católica,
mofándose sarcasticamente da potestade da que emana a censura
eclesiástica dirixida polo reverendo bispo de Osma contra o
periódico Las Dominicales del Libre Pensamiento, valéndose para
isto, entre outros, do concepto de que “sentira os efectos coleriformes
da excomuñón”, facéndose innecesariamente ostentación e
gala do desprezo que lle merecen as excomuñóns, que cualifica de
“bobadas”.
Considerando que ó facerse publicamente, por medio dun
periódico, o escarnio dese dogma da relixión católica, sen consideración
a que é a do Estado e a que profesa a gran maioría dos
españois, o escrito baixo todos os conceptos reúne cantas condicións
se requiren naquela disposición penal para que a súa aplicación
sexa indeclinable.
A STS do 23 de decembro de 1886 condena ó autor deste
texto publicado nun periódico:
Ay, Rosa no creas que cuando muerta se te condene y juzgue; no
temas que se te aplique ni un castigo ni un premio extraño, pues la
gloria es fantasía, el infierno supuesto estigma, el purgatorio un
enigma, y todo junto un engaño; todo es falso, todo es mentira, todo
es farsa, invenciones y tramas, etc.
Considerando que ó outorgar o art. 13 da Constitución da
monarquía española o dereito de emitir libremente ideas e opiO
proceso penal a Manuel Curros... 207
nións, xa de palabra, xa por escrito, valéndose da imprenta ou
doutro procedemento semellante, sen suxeición a censura previa,
de ningún modo autoriza a transgresión das demais leis, nin exime
de responsabilidade ós que coa emisión libre de ideas e opinións
cometan delicto definido e castigado no CP vixente.
Considerando que é, polo tanto, inaplicable ó caso actual o
art. 13 da Constitución.
Considerando que o escrito do que se considerou autor
Juan Vilaseca comprende, en efecto, palabras e conceptos polos
que, negándose publicamente varios dogmas e doutrinas da relixión
católica, se cualifican de engano, farsa, invencións e tremoia,
e se escarnecen con epítetos e frases epigramáticas que implican
mofa, irrisión e menosprezo, debe ser condenado por un delicto
do art. 240-3° do CP.
Outras sentencias do TS tamén condenatorias polo mesmo
artigo que vimos analizando son as do 13 de marzo de 1889, que
considera escarnio dos dogmas da relixión do Estado dicir nun
artigo nun periódico que “La iglesia es una asociación de hombres
que no tienen otro objeto que explotar a sus fanáticos incautos por
medio de los sacramentos”.
A do 7 de novembro de 1892 polo seguinte solto publicado
nun periódico:
Na capela de Santa Lucía da Catedral de Barcelona todos os anos
o día da Santa establécese unha clínica espiritual para a curación das
enfermidades dos ollos. A práctica é moi sinxela: xunto a unha mesa
con bandexa colócase un Sacerdote cunha reliquia da Santa na man,
coa que toca os ollos dos devotos que acoden a curarse. A prontitude
e limpeza coas que extirpa as cataratas do bulso dos renartes que alí
acoden é verdadeiramente prodixiosa. Non, o que é o ano que vén
non escapa sen que vaia a que me pasen a reliquia da Santa polo ollo
de gaIo que teño no pé esquerdo.
Considera o TS que a imposición dunha reliquia dun santo
verificada por un sacerdote nun lugar sagrado é unha cerimonia
peculiar do culto e da relixión do Estado e que neste caso foi publi208
Benito Montero Prego
camente escarnecida con burla e menosprezo dun acto de piedade,
veneración e fe.
A do 16 de novembro de 1885, asegurando nun artigo que
“no se gana nada con oir misa y que la Iglesia es una mina para los
curas” porque se ridiculiza ós que van á misa.
A do 25 de outubro de 1887 nun escrito periodístico no
que se menosprezan, vituperan e escarnecen dogmas e cerimonias
do catolicismo, supoñendo estas un insulto á miseria do pobo,
“cualificando de monstruoso, absurdo e ridículo o corpo da doutrina
católica, afirmando que fomenta a hipocrisía e determina os
máis criminais atentados, así na vida particular como na pública;
presentando ós católicos como homes transformados a proba de
absurdos; aseverando que o catolicismo romano tal como foi sancionado
por decreto dogmático do Concilio Vaticano non é máis
que un brahmanismo occidental, atribuíndo ós Sumos Pontífices
tendencias de egoísmo e interese no exercicio dunha alta prerrogativa
do poder espiritual”.
A do 18 de novembro de 1887 noutro artigo periodístico
que non ten outro obxectivo que atacar en ton de mofa e burla os
católicos sentimentos de certos fieis “que, presididos por su prelado,
van en peregrinación a un Santuario, ridiculizando la bendición
episcopal y el dogma católico de las indulgencias”.
A do 11 de xullo de 1888 por menosprezar e burlarse do
dogma católico do perdón dos pecados.
A do 9 de outubro de 1888 por afirmarse nun artigo periodístico
que
el purgatorio es una invención de los curas para sacar dinero,
comparando aquel lugar de purificación con una cárcel y a los curas
con los carceleros, de donde no se consigue salir sin dejar algunas
cantidades con el nombre de trinitarios, aniversarios y otros.
Neste sentido o Tribunal Supremo segue considerando
delicto contra o libre exercicio de cultos moitos outros conceptos,
frases ou ideas sobre distintos sacramentos ou dogmas da relixión
católica, así como conferencias con contidos similares.
O proceso penal a Manuel Curros... 209
Chama a atención que nos repertorios de xurisprudencia
de 1880 ata 1935 non se encontra ningunha sentencia condenatoria
por escarnecer publicamente os dogmas ou cerimonias doutra
relixión que non fose a católica.
A SENTENCIA CONDENATORIA
A sentencia do xulgado de primeira instancia de Ourense,
do 4 de agosto de 1880, na que o xuíz Manuel Mella Montenegro
condena a Manuel Curros Enríquez á pena de 2 anos, 4 meses e un
día de prisión correccional e 250 pesetas de multa con arresto
substitutorio de 1 día por cada 5 pesetas non pagadas, coas accesorias
de suspensión de todo cargo e dereito de sufraxio durante a
condena, así como a inutilización dos libros ocupados, é unha sentencia
defectuosa e insuficiente tanto na narración dos feitos probados
como nas consideracións xurídicas nas que fundamenta a
condena.
Os resultandos da sentencia, hoxe chamados antecedentes
de feito, deberán recoller de maneira exhaustiva aqueles feitos que
constitúen delicto, así como aqueles que sexan constitutivos dalgunha
circunstancia eximente, atenuante ou agravante.
Nos resultandos da sentencia non se recollen as frases ou
palabras concretas polas que se condena a Curros senón que unicamente
se di que o fiscal presentou denuncia pola publicación
dun libro no que se escarnecía e falaba nalgunha delas en son de
mofa do sagrado nome de Deus, facendo del o ridículo e poñendo
na súa boca frases vulgares.
Pero, ¿cales eran as frases que considerou o fiscal ó poñer
a denuncia e o xuíz para condenar que escarnecían o nome de
Deus? Estamos ante unha total indefinición do obxecto do proceso.
O condenado ten dereito a saber os feitos concretos polos que
se condena, cáles son as palabras, frases ou relatos que ofenden o
sagrado nome de Deus e que, polo tanto, ofenden un dogma, neste
caso, da relixión católica.
O procesado encóntrase con este resultando totalmente
indefenso, porque non ten maneira de coñecer os feitos concretos
210 Benito Montero Prego
nos que se basea a condena, xa que da lectura do libro Aires da miña
terra, e en concreto da poesía “Mirando ó chau”, cada persoa que a
lea pode sacar conclusións distintas e terá que adiviñar cal é a frase
onde está a mofa do dogma da existencia de Deus e do Pontífice.
Imos agora examinar o contido dos considerandos, hoxe
mellor chamados fundamentos de dereito. Neles non se motiva
absolutamente nada.
O primeiro considerando unicamente recolle a descrición
do tipo penal da parte 3° do art. 240 do Código penal:
Comete el delito contra el libre ejercicio de los cultos, previsto en
el párrafo tercero del artículo 240 del Código penal vigente el que
escarneciere, mofare o burlare publicamente de alguno de los dogmas
o ceremonias de cualquier religión que tenga prosélitos en España.
O 2° considerando fai referencia á confesionalidade do
Estado:
Es la religión católica, apostólica, romana la del Estado, conforme
al art. 11 de la vigente Constitución, la cual tiene, por lo tanto,
prosélitos en España y es la que profesan la inmensa mayoría de los
españoles.
A Constitución vixente neste momento é a de 1876 que,
malia que recoñece a liberdade de cultos, proclama a confesionalidade
do Estado, cousa que non se facía na de 1869, que proclamaba
a separación total entre a Relixión e o Estado. E precisamente
baixo este principio constitucional foi redactado o Código penaI
e, fundamentalmente, a sección terceira referente ós delictos relativos
ó libre exercicio de cultos, que ten como premisa o recoñecemento
da absoluta liberdade de cultos como dereito individual.
Neste considerando traizóase o espírito do art. 340 do CP
que se basea na protección de calquera relixión que teña prosélitos
en España, sexan moitos ou poucos. Ó facer referencia ó art. 11 da
Constitución monárquica de 1876 para sinalar que a relixión do
Estado é a católica e a que profesa a maioría dos españois, está eviO
proceso penal a Manuel Curros... 211
denciando unha persoal inclinación a outorgar unha especial protección
contra os ataques que se produzan contra ela e os seus
dogmas.
No 3° considerando o xuíz mostra claramente a súa confesionalidade
da relixión católica, ignorando calquera outra, ó dicir
que
es verdad firme e innegable, y por tanto dogma de la religión católica,
apostólica, romana la existencia de Dios con sus elevadisimos e
infinitos atributos, y asimismo que el Pontificado es la Cabeza visible
de la Iglesia Católica y representante de Jesucristo en la tierra.
Neste considerando o xuíz ten moi presente o defendido
polo cóengo de Vitoria, o bispo de Xaén e o cardeal de Santiago nas
Cortes Constituíntes de 1869, que mantiñan que o Estado debe
apoio á relixión católica por tres razóns: a) por ser a relixión verdadeira;
b) porque é a do pobo español; c) porque é a única que
pode manter a autoridade moral e social na sociedade.
Esta doutrina era, sen dúbida, a do bispo de Ourense e a
do xuíz Mella, para os cales a relixión católica e os seus dogmas son
a única verdade. Como dicía o cóengo de Vitoria “á verdade débeselle
máis protección que ó erro”.
Un xuíz imparcial non pode proclamar que son verdades
firmes e innegables os dogmas de calquera relixión. Unicamente
pode predicar que tal ou cal relixión ten aceptados certos dogmas
que non poden ser aldraxados, sen incorrer na conducta descrita
no tipo penal do art. 240-3° do CP. Pero como se ve o xuíz toma
partido persoal ó proclamar, baixo a súa exclusiva responsabilidade,
certos dogmas da relixión católica como verdades firmes e
innegables. Isto está ben que o fixese o bispo que promoveu a
denuncia pero nunca o xulgador.
Ningún xuíz civil ten autoridade para establecer cales son
os dogmas dunha relixión. A súa función é valorar se nun determinado
caso foron escarnecidos algúns dos dogmas que esa relixión
teña como tales, partindo da análise do texto e da intención
do autor.
212 Benito Montero Prego
O xuíz Mella Montenegro non cualificaría de verdades
innegables se os dogmas atacados ou escarnecidos fosen de calquera
outra relixión que non fose a católica. Neste considerando
asume unha defensa clara da súa relixión, prescindindo de toda
proba referente a que os dogmas atacados son dogmas da relixión
católica.
O 4° considerando redáctase:
Que D. Manuel Curros Enríquez, autor del folleto de poesías
Aires da miña terra, expuso en las que llevan por epígrafe Mirando
ó chau, que ocupan los folios 115 al 123, conceptos y frases que
inducen al desprecio y mofa del Supremo Ser y del Sumo
Pontífice.
O 5° considerando:
Que es por tanto evidente que tal hecho constituye el delito
de que queda hecho mérito, así como que es su autor el citado
Sr. Curros.
Como ben se pode observar o xuíz Mella non recolle na
sentencia os conceptos ou frases que inducen ó desprezo do
Supremo Ser e do Sumo Pontífice. Polo tanto, ninguén sabe con
certeza por qué frases ou conceptos foi condenado Curros.
Isto debería supoñer a nulidade radical da sentencia pois
prodúcelle unha total indefensión ó acusado. Así, a defensa feita
polo avogado defensor ante a Audiencia da Coruña foi amplísima
e examinou todos aqueles aspectos da poesía de Curros que previsiblemente
puidesen atacar algún dogma da relixión católica. Pois
en ningunha parte da sentencia se di cales son as frases que escarnecen
os dogmas. Sobre as razóns da condena de Curros pode cada
un elucubrar o que queira pero, en realidade, as auténticas e definitivas
razóns quedan no arcano da conciencia do xuíz, que en
ningún momento as expón. E penso que non fai referencia a frases
concretas porque lle sería imposible ó xuíz Mella explicar por que
eses conceptos e frases atacaban ou escarnecían os dogmas da relixión
e deducir que ese era o ánimo do autor da poesía.
O proceso penal a Manuel Curros... 213
O xuíz seguro que coñecía a rebeldía de Curros contra a
inxustiza, o seu, non disimulado, anticlericalismo, o amor absoluto
pola liberdade, a súa obra de teatro sobre o Padre Feijoo, os seus
soltos periodísticos en El Trabajo. Todo isto era contrario ou, polo
menos, non se compaxinaba cun pensamento clerical católico, tradicional
e retrógrado da Igrexa e das autoridades monárquicas. O
poema “Mirando ó chau” serviu de desculpa para o proceso e a
condena daquel personaxe insolente que cría nos principios constitucionais
e nos dereitos individuais recoñecidos tanto pola
Constitución do 69 como pola do 76. A sentencia condenatoria foi
unha fraude ou unha tapadeira legal para castigar a Curros pola
súa arrogante valentía.
A sentencia foi a cobertura legal á censura eclesiástica do
bispo Cesáreo Rodríguez pois xa este, sen recato ningún, ameazaba:
“dicho libro contiene proposiciones heréticas, blasfemias
escandalosas y algunas que merecen otra censura”. O xuíz acepta
esta orde imperiosa do bispo e a outra censura convértese en condena
penal, a pesar de que o propio fiscal que presentara a denuncia,
a requirimento do gobernador civil, retirou no momento do
xuízo a acusación solicitando a libre absolución.
O 6° e 7° considerandos son unha auténtica aberración
xurídica:
6º. Considerando que, dada la circunstancia de publicarse
en el folleto dichas poesías altamente religiosas, como lo son las
que ocupan el folio 7 y siguientes, es presumible que, al publicar
el referido Sr. Curros las que son penables, como dicho queda,
no ha tenido sin duda intención de causar un mal de tanta
gravedad como el que produjo, o sea mofarse y burlarse hasta la
esfera a donde lo ha hecho del Criador del Universo y de la
Cabeza visible de la Iglesia.
A apreciación desta atenuante pode deberse a dúas causas:
ou ben que o xuíz Mella sabía moi pouco dereito e non coñecía a
doutrina e a xurisprudencia que xa existía sobre esta atenuante, ou
ben tiña toda a conciencia de que estaba condenando a un inocente
e que os feitos non eran constitutivos de delicto e, como mal
214 Benito Montero Prego
menor, estimando esta atenuación de responsabilidade permitía
impoñer a pena mínima, pois de non apreciar esta atenuación a
pena podía chegar a seis anos de prisión.
Sentencias anteriores a 1880, como a do 22-11-1873 ou do
14-11-1874, aclaraban que para apreciar esta atenuante fai falta
que o delincuente non previse a extensión de todos os resultados
do feito realizado.
Esta circunstancia é aplicable naqueles delictos caracterizados
polo seu dano material, do cal a natureza e extensión poidan
alcanzar maior ou menor grao con independencia da vontade do
axente, que non pode someter a medida previa as consecuencias
dos seus actos, pero non pode afectar a aqueles outros delictos dos
que a esencia radica non no dano material, que non existe, senón
no propósito logrado de quebrantar deberes que non poden someterse
a ningún xuízo cuantitativo e que non permite, por tanto,
determinar a diferencia entre o propósito do delincuente e as súas
consecuencias.
Esta circunstancia 3ª do art. 9 só é aplicable naqueles delictos
caracterizados pola causación dun dano material ben na integridade
física do ofendido ou ben no seu patrimonio, cunhas consecuencias
que poden alcanzar maior ou menor gravidade ou contía
independentemente da vontade do delincuente.
Polo tanto a este delicto nunca se lle podía aplicar esta atenuante
sen incorrer nun grave fallo xurídico. Pero o que posiblemente
nunca se chegue a saber é se o xuíz Mella non tiña unha
adecuada formación xurídica ou se foi apreciada a atenuación
consciente de que xuridicamente era incorrecto pero tiña necesidade
de impoñer a pena mínima para seguir en paralelo a censura
eclesiástica:
Bispo: “merecen otra censura”.
Xuíz: “fallo que debo condenar como condeno a don
Manuel Curros a la pena...”.
Bispo: “condenamos el error y nos compadecemos del
que yerra. Por eso al propio tiempo que en cumplimiento
de nuestro sagrado deber, velamos por la pureza de la docO
proceso penal a Manuel Curros... 215
trina, dirigimos nuestras preces al Todopoderoso para
impetrar su infinita misericordia para los que se hayan
envueltos en las tinieblas de la herejía...”.
Xuíz: “No puede menos de tener que tomarse en consideración
en el caso de autos la circunstancia atenuante
del art. 9 del CP”.
O 7° considerando “teniendo que interpretarse siempre los
hechos, en caso de duda, a favor del reo, no puede menos de tener
que tomarse en consideración en el caso de autos la circunstancia
atenuante 9º del Código Penal citado” é tan aberrante xuridicamente
coma o anterior. Neste caso non hai a menor dúbida sobre
os feitos, que están absolutamente claros. A dúbida que pode ter o
xuíz é sobre a intención que tivo Curros de ofender ou non dogmas
da relixión católica. Pero esta dúbida pode servir para condenar
ou non, pero nunca para apreciar esta atenuante.
Unha vez máis hai que pensar ou na pouca formación xurídica
do xuíz Mella ou na mala conciencia de condenar por uns feitos
que evidentemente non eran constitutivos de delicto, polo que
utilizou o recurso de apreciar esta atenuante para impoñer a pena
no grao mínimo.
Parece como se o xuíz, ante o medo a cometer unha inxustiza,
buscase, cando menos, que non fose moi gravosa para o condenado.
No ánimo do xuíz tiña que pesar tamén como unha lousa
que o fiscal solicitase a libre absolución por considerar que os feitos
non eran constitutivos de delicto e que incluso o libro fora
autorizado polo Goberno Civil con anterioridade á denuncia.
Dictar unha sentencia condenatoria sen haber unha acusación
era moi forte neste ano de 1880, no que xa se proclamaba o
respecto polo principio acusatorio que supoñía que o xuíz non pode
condenar sen unha acusación previa. Principio consagrado dous
anos máis tarde coa promulgación da Lei de axuizamento criminal.
Se os feitos ocorreran dous anos máis tarde ou este proceso
se demorase, como era común nesta época, ata 1882, o xuíz
Mella tería que sobreser libremente a causa seguida contra Curros
conforme ó art. 637-2° da Lei de axuizamento, por telo así solici216
Benito Montero Prego
tado o Ministerio Fiscal. Tampouco sería o xuíz Mella quen tería
que pronunciar sentencia no caso de que houbese acusación senón
a recentemente creada Audiencia Provincial de Ourense.
O propio Curros nunha carta dirixida a un amigo da
Coruña, publicada na Habana no n.º 8 de Galicia Moderna o 21 de
xuño de 1885, laméntase “enrojecido al calor de la intolerancia
religiosa, con que quisieron deshonrarme un obispo mal aconsejado
y un juez débil e ignorante”.
A SENTENCIA ABSOLUTORIA
O 11 de marzo de 1881 a Audiencia da Coruña pronuncia,
como tribunal de consulta ou apelación, sentencia pola que revoga
a dada polo xuíz de primeira instancia de Ourense e absolve a
Manuel Curros Enríquez do delicto que se lle imputa, declarando
que a formación desta causa non prexudica o seu bo nome e reputación,
mandando devolver ó editor os exemplares secuestrados do
libro Aires da miña terra e que se cancele a fianza prestada polo procesado.
O xuízo de apelación ante a Audiencia da Coruña celebrouse
os días 4 e 5 de marzo de 1881, sendo avogado defensor
Luciano Puga y Blanco, amigo de Curros.
Non imos comentar o informe feito na vista oral polo dito
avogado, xa que da propia lectura apréciase a consistencia deste,
utilizando argumentos de todo tipo que case me atrevería a dicir
que non deixaba outra saída ó Tribunal que a absolución de
Curros. Tamén o fiscal asistente ó xuízo solicitou a libre absolución.
A sentencia, con catro resultandos (hoxe chamados antecedentes
de feitos) e tres considerandos (hoxe, fundamentos de
dereito), ten unha motivación mínima como corresponde a unha
sentencia absolutoria e nunha apelación onde non existía acusación
nin pública nin privada.
No primeiro considerando unicamente se limita a dicir que
en la composición Mirando ó chau, única que es objeto de la
apreciación y calificación de la sentencia consultada,
O proceso penal a Manuel Curros... 217
personificando el poeta a Dios bajo la forma de anciano y
prestándole el lenguaje de los hombres, pone en su boca palabras
de amarga censura contra la perversión a que ha llegado la obra
de sus manos, así como varias instituciones en sus formas
externas, no se escarnecen los dogmas de la Religión Católica.
No segundo considerando, en referencia á poesía “A igrexa
fría”, o tribunal considera que
en el romance A Igrexa fría que se dice en la denuncia escarnece
el dogma, colocándose el poeta en el terreno de los adelantos de
la legislación y de las costumbres actuales, censura los abusos del
derecho de asilo que en la época existiera, no ataca con ello
dogma ni ceremonia de la Religión Cristiana.
No considerando terceiro soamente se di que a publicación
das ditas composicións poéticas non son constitutivas do delicto
do artigo 240-3° do Código penal polo que fora condenado en primeira
instancia.
O Tribunal estaba composto por:
D. Francisco Delgado, presidente.
D. Manuel Aragoneses.
D. Mariano Valcayo, relator da sentencia.
Non podemos entrar nas motivacións íntimas polas que o
Tribunal pronunciou unha sentencia absolutoria, revogando a condenatoria
do xuíz Mella. Polo tanto, temos que aternos ó que di a
propia sentencia, que os feitos denunciados non son constitutivos
de delicto por non escarneceren nin atacaren ningún dogma da
relixión católica. O que, por outra parte, é a auténtica realidade se
temos en conta a opinión de calquera persoa que lea as mencionadas
poesías, tanto hoxe coma no seu momento histórico, salvo o
bispo de Ourense e o xuíz Mella.
Pero non hai que descartar que tamén tivese moito que ver
o magnífico informe oral do avogado Luciano Puga, a absolución
solicitada polo fiscal, a próxima publicación da Lei de axuizamen218
to criminal, que en virtude do principio acusatorio vedaría a condena,
e pode ser que tamén tivese a súa importancia a presión
popular que miraba neste proceso a vinganza do clero conservador
e retrógrado contra o vate, que chegaba ó fondo da alma popular
coas valentes denuncias contra toda clase de opresión e contra a
pobreza material en que estaba sumido o pobo e contra un clero
rico e prepotente. O pobo non entendeu a condena do gran defensor
da Liberdade.
Benito Montero Prego
O día 21 de outubro de 1904 foi coroado o poeta Manuel
Curros Enríquez no Teatro Principal da Coruña, teatro que hoxe
leva o nome de Rosalía de Castro. Era coroado por segunda vez. A
primeira tivera lugar en Madrid. Curros foi o primeiro poeta galego
que recibiu tal distinción. No acto, presidido por Manuel
Murguía, léronse uns vintecinco poemas de diversos autores de
Europa e América, e moitas cartas e telegramas de adhesión.
Actuou o orfeón coruñés “El Eco”. No palco estaban, entre outros,
Moreno Barcia, Eladio Fernández Diéguez, Alexandre Barreiro,
Filomena Dato, Alfredo Vicenti, Pérez Ballesteros, Manuel Casás,
Salvador Golpe, Francisco Tettamancy, Carré Aldao, Marcial de la
Iglesia, Manuel Lugrís…
Comezou a rolda de discursos Alfredo Vicenti, quen fixo
unha loanza memorable do poeta e salientou a iniciativa daquela
homenaxe e o labor da comisión organizadora, integrada por
Casás, Alexandre Barreiro e Urbán González.
Non cabe reproducir aquí os textos dos poemas que se
recitaron naquel acto, pero quero citar fragmentos dos das dúas
mulleres, Concha Espina e Filomena Dato. Dicía a primeira:
Poeta venturoso
que en bello día
vas a sentir orlada
tu sien de flores,
en la patria gloriosa
de Rosalía,
en el suelo bendito
de tus amores.
E a ourensá, a autora de Follatos, expresou:
Estaba lonxe daquel val florido,
daquela Vilanova dos Infantes
A COROA DE CURROS ENRÍQUEZ
Xosé Neira Vilas
Escritor
220 Xosé Neira Vilas
curruncho feiticeiro e escondido.
Enfermou de morriña. ¡Non é estrano!
onde soando a gaita de Penalta
espallaba torrentes de armonía,
e a Virxe do Cristal, que tan fermosa
(cecais para el tan soio) se surría.
Curros, emocionado, agradeceu aquela grande homenaxe,
que aceptou máis ben para compracer a uns bos amigos, pero que
rexeitaba rotundamente. En carta ó seu ex-compañeiro de desterro,
Ramón Armada Teixeiro, diríalle que tal agasallo noutra idade estimularíao,
mais agora entristecíao fondamente dados os seus padecementos.
Engadía que aquilo tiña semellanza cunha festa fúnebre,
un enterro ó que o facían asistir en vida.
Compuxo Curros un fermoso poema para a ocasión: “Ao
pobo cruñés”, que leu no medio dun gran silencio. Nel preguntábase
por qué aquel agasallo pois non lle trouxera as augas á
Coruña, nin levara o ferrocarril directo da Coruña a Santiago, nin
fixera camiños, nin botara abaixo os “consumos”, nin fundara un
Banco Agrícola... Había nas súas palabras unha clara ironía coa que
ía sinalando eivas e atrasos do país. E no remate dixo:
Cesade, pois, que estas festas
sentan mal a un emigrado
e, máis que a min, fanlle falla
ao triste pobo galaico.
Esta croa que me dades
pra cando el trunfe eu lla gardo,
¡que abondo levou de espiñas
o corazón coroado!
A coroa era non só aquel acto poético senón que aludía
tamén á fermosa coroa de ouro e prata que lle entregou o membro
da Comisión Organizadora Manuel Casás Fernández. Consistía en
“dous ramallos con froito, de loureiro e carballo, cinguidos por
unha fita onde vai a adicatoria, e sobor dunha lira, símbolo da poesía,
un medallón con retrato de curros, e abaixo, no centro, serA
coroa de Curros Enríquez 221
vindo de enlace a todo, o escudo coas armas de Galicia”, tal é a descrición
exacta que dela fixera o biógrafo de Curros, Luís Carré
Alvarellos.
A coroa, de 70 centímetros de alto por 40 de ancho, foi
deseñada polo laureado escultor santiagués asentado na Coruña
Isidoro Brocos, un dos artistas plásticos máis importantes de
Galicia no seu tempo, profesor do seu irmán Modesto Brocos e do
neno Pablo Ruiz Picasso, e autor, entre moitas outras, da famosa
escultura que titulou La agonía de Herodes. O operario xoieiro
Pedro Menlle foi quen elaborou a dita coroa, no obradoiro da ourivería
coruñesa de Arellano.
Dous días despois daquel acto, o 23 de outubro, o poeta
embarcou de novo para Cuba. Deixaba Galicia para sempre, como
el intuía e como lles expresou ós amigos. Alguén embalou coidadosamente
a coroa, que Curros engadiu á súa escasa equipaxe.
Moitos amigos acompañárono en varias lanchas ata o vapor
francés La Champagne, que o levaría á Habana.
De novo as obrigas xornalísticas, de novo a cidade que o
libraba do inverno galego, de novo a casa de pensión da Avda.
Prado, agora compartindo habitación co seu fillo Manolo, que
levara consigo.
Nun recanto da súa precaria vivenda estaba a coroa. Non
sabía moi ben que facer con ela, e un día tomou a decisión de
levarlla ó seu amigo Manuel Hierro Mármol, ourensán, o máis
importante xoieiro da capital cubana.
Curros ía todos os domingos xantar coa familia Hierro e ás
veces xogaba ás cartas co seu amigo. Ás dúas nenas, fillas de
Hierro, dedicoulles senllos poemiñas, do tipo deses versos circunstanciais
que adoitaba estampar en libros de autógrafos postais
e abanicos, e que recolleu con paciencia e exemplar dedicación o
fillo do poeta, Adelardo Curros Vázquez, para o que contou cun
colaborador imprescindible: o poeta, xornalista e autor teatral ortigueirés
Ramón Armada Teixeiro, antes mencionado.
Manuel Hierro viña sendo avó de Lilia Esteban, a viúva do
novelista Alejo Carpentier. Con ambos temos falado máis dunha
222 Xosé Neira Vilas
vez do devanceiro galego desta muller excepcional, tan fiel ós seus
antepasados que me levou, coa súa insistencia, a darlle remate a
unha tarefa que eu interrompera: a traducción ó galego do fermoso
relato carpenteriano El camino de Santiago. Con Lilia estivemos
en febreiro pasado na Habana, onde preside a Fundación que leva
o nome do seu marido. A sede da Fundación Alejo Carpentier radica
na casa do século XVIII que serviu de modelo para a novela El
siglo de las luces. Unha vez máis falamos de Manuel Hierro. E contounos
que o edificio onde estivera a xoiería do seu avó fora derrubado
porque estaba en malas condicións dende había tempo. E
que no seu lugar Eusebio Leal, director da Oficina do Historiador
da Cidade, que ten a cargo seu a sostida reconstrucción do monumental
casco histórico, dispuxera que se lle dese feitío a unha
praza moi axeitada ó contorno. Fomos alí. Camiñamos pola rúa
Obispo e demos con ela de seguida. Plantas tropicais florecidas,
escaleiras, bancos para sentar, recantos para que os nenos xoguen,
conforman un lugar certamente atractivo. Anisia e eu sentámonos
e lembramos o emblemático edificio de Casa Hierro, onde anos
atrás estivera exposta a coroa de Curros Enríquez.
Xa dixen que o poeta e Manuel Hierro eran moi amigos.
Eran amigos dende que Curros chegou á Habana, en 1894, e ata
puidera ser que cando embarcou levase consigo algunha carta de
presentación para o xoieiro ourensán. Curros arribou á capital de
Cuba en marzo e un mes despois xa botaba a andar o semanario
La Tierra Gallega. A redacción estaba na Avda. Prado (hoxe Paseo
de Martí) e foi total e xenerosamente amoblada por Manuel Hierro,
quen ademais promoveu subscricións e axudou economicamente a
soster aquela empresa, nada fácil para un home do talante de
Curros e co engadido de que acababa de chegar ó país.
Pois ben, en 1904, o poeta chega á Habana coa coroa, tena
un tempo na casa de pensión onde mora e un día entrégalla a
Manuel Hierro, que a coloca inmediatamente no escaparate máis
amplo dos que daban á rúa Obispo. Pero non se limitou a deixala
alí exposta. Foille poñendo arredor un exemplar de Aires da miña
terra, outro de O divino sainete e varios poemas soltos, algúns coa
A coroa de Curros Enríquez 223
partitura de Chané, que os convertera en cancións. Logo foi engadindo
libros de Rosalía, Lamas Carvajal, Lugrís Freire, Armada
Teixeiro, o Diccionario de Valladares e poesías como “O desconsolo”,
de Alberto Camino, “E ti, campana de Anllóns”, de Pondal, e
obras de Añón, Labarta Pose...
As xoias foron cedendo espacio á poesía. Aquela mostra
permanente foise ampliando. A literatura galega tivo un espacio de
privilexio, que durou moitos anos, na rúa máis concorrida da cidade.
Milleiros de transeúntes, do país e de fóra, tiveron noticia da
nosa lingua e dos nosos poetas mediante aquela presencia bibliográfica.
Cada tanto renovábase a mostra ou cambiábaselles a disposición
a libros e textos soltos, pero sempre coa coroa no centro.
Ben anos despois da morte do poeta, o seu paisano ourensán
seguíao recordando na mellor vidreira do seu establecemento.
Un día as fillas de Hierro, as tías de Lilia Esteban, as que
de nenas foran agasalladas con versos de Curros a elas dedicados,
acordaron entregarlle a coroa ó Centro Galego, que fixo construír
unha vitrina especial, un moble de caoba con cristais no que puxeron
a coroa xunto cos seis tomos da Obra Completa e unha fotografía
do poeta.
En 1978, para conmemorar o centenario da revista El Eco
de Galicia (decana da prensa galega en América), no local onde estivera
a Asociación Iniciadora e Protectora da Academia Galega, é
dicir, entrando no palacio social pola rúa San José, iamos organizar
un pequeno museo sobre a nosa emigración a Cuba. Xa tiñamos
reunidos diversos documentos e obxectos museables. A coroa
era un deles, sen dúbida o máis importante. Foi o primeiro que alí
colocamos. Logo decatámonos de que o local era pequeno de máis,
pois cadrou que tres ou catro sociedades cedérannos os seus estandartes,
e reuniramos xa trofeos deportivos, cadros, etc. O museo
íase chamar “Xosé Fontenla Leal”, nome ben coñecido e ó que non
teño máis nada que engadir. Aquel proxecto foi postergado. E non
descartamos a idea de crealo, nun local máis amplo, aínda que sen
aquela súa peza principal, sen a coroa.
Entre tanto fixemos xestións no Ministerio de Relacións
Exteriores de Cuba para o retorno da coroa a Galicia. Todo foi resol224
to favorablemente. No verán en 1981, coincidindo cunha viaxe
nosa, a coroa chegou intacta á “meiga cibdá da Cruña”. Voltaba
setenta e sete anos despois ó lugar onde o poeta fora coroado.
Cúmprense agora mesmo dúas décadas do seu retorno. Está na rúa
Tabernas número 11, é dicir, na sede da Real Academia Galega.
Nada máis xusto porque, ademais doutras razóns, xa mencionadas,
Manuel Curros Enríquez foi o primeiro presidente da Asociación
Iniciadora e Protectora da institución, que, como é sabido, naceu
na Habana en 1905.
Xosé Neira Vilas
Nos primeiros compases do século dezanove Celanova andaba
lagañosa e adormecida, cavilando nos biosbardos que cantaban pola
noite nas terras altas de Amoroce, coa memoria aínda moi traballada
pola sombra omnipresente do vello mosteiro de bieitos. Porque, en
efecto, vila tan nova poucas houbera en comparanza coa sobriedade e
decrepitude da esmorecida casa de Rosendo; aquela que sen
interrupción algunha deitaba o lene manto da súa memoria deica os
albores do ano mil da nosa era.
En 1836, pola causa desamortizadora implantada polo temido e
deostado Mendizábal, esborrallaran os cousos e coutadas da vella
abadía de Celanova, e un novo horizonte, esvaecido nos principios,
abría as portas á modernidade cando morría, definitivamente, o
Antigo Réxime.
Supoño Celanova, aló polos cincuenta do pasado século, vila
poeirenta, sen orde nin máis concerto có milenario rular das pompas
acubilladas na fachada do seu mosteiro; con rúas aínda camiños
espigados na rosa dos ventos, onde deixar as pegadas nas lamas das
invernías os de paso cara á raia, arrieiros a Bande, vendedores
ambulantes cara ás altas montañas que nos afastan da próxima
Lusitania; con grandes espacios abertos onde acougar as futuras
prazas; con casas baixas de colmos humildes e febles pallabarros
acurrunchadas entre chanzos e balcóns, perfilando carreiros angostos
solícitos de urbanidade. Celanova abría os ollos a unha nova
experiencia civilizadora, e non sería daquela moi diferente na
dimensión cívica que hoxe presenta Samos ou Sobrado, por pór un
exemplo.
Deste xeito –penso que apropiado para esta miña intervención–
comeza a humilde achega que fixen para a editorial Ir Indo
con motivo do sesquicentenario do nacemento do meu paisano, o
homenaxeado Curros.
É certo que o murmurio vital da miña vila de Celanova se
perde logo do XIX no silencio inmaculado de anos a milleiros. Un
silencio só rachado en dous intres senlleiros: cando a fundación do
mosteiro e no forzado final da casa monacal ergueita por Rosendo.
Temos, en efecto, abondosa documentación nos arquivos para
A CELANOVA QUE COÑECEU CURROS
Xosé Benito Reza
226 Xosé Benito Reza
coñecer a fondo os primeiros tempos do mosteiro de Celanova,
aqueles dos que fala, tan prodigamente, o vello Tombo ou Becerro
dos frades de San Rosendo; e logo, no esmorecemento da abadía,
xa no XIX, cando estronda con voz podente a fala laica dun pobo
na procura da súa identidade, na construcción da vila que hoxe
coñecemos. No intermedio, no longo e dilatado fío que nos leva
dende o X ata o XIX, só escoitamos, agás raras excepcións, a verba
esmagadora e sabedora do “convento” –como así sempre foi chamado
polos celanoveses–, onde afogan os rumores dun pobo
reducido que se desenvolve en rodopío sen a penas pronunciamentos.
Conta Madoz na época do nacemento do poeta que
Celanova “al tiempo de su fundación era un casar con tres vecinos
que sucesivamente aumentaron la pobación hasta el número de
trescientas casas que actualmente tiene”. Porque de feito, cando
Rosendo adquire por doazón do seu irmán Froila e da súa muller
Sarracina as terras agarimosas e feraces do val do río Sorga “rivulo
Sorica in territorio Bubalo” e a vila de “Villare” para cumprir a
encomenda divina recibida en Caaveiro, Celanova non debía ter
abofé moita máis entidade. Eu penso particularmente que aquel
Villare debeu estar no que hoxe se chama o Barrio da Ermida;
aquel outeiro extra muros da abadía, pé das augas do Regato da
Serra que abrolla na Casa da Neve dos monxes bieitos para fertilizar
o minúsculo val, a carón do cemiterio e igrexa parroquial de
San Verísimo, que sempre foi, ata a desamortización, o lugar de
comuñón e punto final de camiño dos meus devanceiros. Se aquel
vilar xa existía no 936 non sería moito aventurar que a súa orixe
fora unha daquelas granxas agropecuarias ou “villare” dos terratenentes
galaico-romanos, que foron logo da nobreza xermana chegada
alén do Rin, e máis tarde dos señores e “possessores” da terra
galega que foron San Rosendo e os seus familiares. Por non falar da
presencia da que eu teño por “Ara solis”, a penas un par de metros
da capeliña prerrománica de San Miguel, e que considero razón
primeira e alicerce fundamental da miña vila dende hai varios
milleiros de anos.
A Celanova que coñeceu Curros 227
Logo, aquela Cela-nova –así bautizada polo mesmo
Rudesindo Gutiérrez– debeu ser por moito tempo unha vila diminuta
pendurada do outeiro onde se acubilla a ermida da Virxe da
Encarnación, mais a enorme mole abacial –a románica do abade
Don Pedro e logo a herreriana de Melchor de Velasco–, todos os
seus cousos e soberbias coutadas e murallas que pechaban o dominio
directo dos bieitos, e mais unha ringleira de casas que se espallaban
cara a poñente ao longo do estreito vieiro que chegaba de
Vilanova dos Infantes polo norte –camiño de Ourense– e se dirixía
ao sur camiño de Bande e as terras arraianas. Por entre aquelas
humildes construccións dun só andar, moitas de madeira ou cachotería
sen tomar, que eran morada de servos, labregos, artesáns, canteiros,
albaneis, e doutros máis que cumprían a cotío coas angueiras
na abadía, sobranceaban a casa do médico e a casa da tulla
–fronte á porta de entrada ao mosteiro e balconada abacial– mais
algunhas outras brasonadas da nobreza relacionadas co alcaide
maior, alférez e procuradores, e co pertegueiro maior que defendía
os intereses da congregación, caso dos homes do Conde de
Monterrei, que tamén era señor do Castro de Vilanova dos Infantes.
Moi de vagariño foi medrando Celanova, espigando pola
verea que aloumiñaba as coutadas da abadía e que unía os altores
da Pedra da Moa –na fin da costa de Vilanova– co barrio baixo da
Ermida. E así sabemos que no século XVIII os vilegos xa celebran
concello na primeira praza da que se teñen novas: no Cruceiro ou
praza do Millo, onde está a Taberna do Galo de Celso Emilio, e
onde remataba a verea que viña das terras altas das montañas da
raia, dos castrexos lusos do Leboreiro e do Castelo do São
Rosendo. Alí dirimiron por moito tempo os celanoveses os seus
preitos e negocios, en concello aberto e público, baixo a férrea
xurisdicción dos abades trienais que quedaran sometidos a San
Benito de Valladolid logo dos católicos reis.
Supoño que Celanova, por aqueles anos da chegada de don
José María López de Curros, escribán e notario público e pai da
criatura que hoxe celebramos, non debía presentar unha face moi
diferente da que debeu ter ao longo dunha chea de séculos atrás,
228 Xosé Benito Reza
sempre cohibida e agachada, co aceno tristeiro e a ollada perdida
fronte ó convento hipopótamo que tal dixo Curros. E por iso a verdadeira
historia civil de Celanova comeza tamén cando a chegada
de Espartero, no intre da exclaustración promovida por
Mendizábal en 1836. Isto é o que en efecto zumega da lectura das
actas decimonónicas do Concello, e que eu tiven a sorte de atopar
envurulladas no silencio dun inxusto esquecemento hai preto de
quince anos.
E así, naquel tempo de entretempo, dacabalo da ilustración
e os tempos modernos, naquel dezanove de desacougos e pronunciamentos,
de liberais, moderantistas, republicanos, progresistas, e
toda sorte de rexias camarillas, esborrallan definitivamente os vellos
alicerces de Montecassino e os vilegos, levados da man dunha burguesía
comercial moi inqueda e traballadora, sacoden definitivamente
a cotra secular e comezan a construír a Celanova de hoxe.
Suprimidos foros e señoríos, e co mosteiro nas mans da
Xunta Xeral de Bens Desamortizados, o Concello denuncia constantemente
o estado de lamentable abandono e de inminente ruína
da vella fábrica benedictina logo da secularización, laiándose pola
falta de interese do Estado na protección e conservación dun patrimonio
tan valioso, apelando a cotío á urxente necesidade de destinar
o edificio para o ben da comunidade vilega, e opóndose radicalmente
á súa venda en pública subhasta como se pretendía:
Acta do 3 de marzo de 1841:
... acechan la ocasión oportuna para hacerse por una friolera con los
edificios y terrenos contiguos a ellos, en perjuicio gravísimo de los
pueblos que apenas tienen experimentado alivio con la supresión de
las instituciones religiosas porque estancados estaban en sus manos y
no hicieron mas que pasar a otros de grandes accionistas, que aún
oprimen más a los pueblos que las comunidades religiosas.
Acta do 2 de novembro de 1844:
... está en ruínas, en el más escandaloso abandono y acaso meditada
destrucción. Ve desplomarse paulatinamente los techos... ventanas
A Celanova que coñeceu Curros 229
abatiéndose y azotándose con desagradable y estrepitoso ruído en las
noches de impetuoso viento sin que nadie cuide de cerrarlas, y que se
halla en pedazos en la extensión de su lienzo meridional, y ve
finalmente, con merma de la ilustración y de la racionalidad del siglo
se ponen en venta en las especierías las mas apreciables obras de su
hermosa biblioteca, sin otra elección que la que sugiere el interés del
Despacho sobre su material, volumen y mayor o menor peso
específico.
É unha constante na vida municipal durante todos estes
anos a teima por defender e aproveitar as dependencias monacais
para o uso público:
En 1839 xa se traslada a humildosa parroquia de San
Verísimo á maxestosa igrexa conventual.
Por Real Orde do 8 de febreiro de 1840 “... se concede el
suprimido convento a la municipalidad de Celanova al igual que el
de Santo Domingo de Ribadavia y el de Mercedarios de Verín para
el establecimiento de cárceles”.
En 1841 o Concello dirixe unha queixa á Rexente de
España entendendo que o mosteiro non só debe servir para cadea,
que as tropas alí acuarteladas fan grandes desfeitas, e que a
Comisión de Amortización quere vender parte do edificio e leiras
e hortas anexas.
En 1842 e por Orde do 19 de outubro por fin o Ministerio
de Facenda cede ao Concello parte do edificio para “consistorio...
instrucción primaria de hombres y del bello sexo... vivienda del
maestro y de la maestra... y cátedra de latinidad”.
En 1843 de novo outra reclamación dado que non pode
darse ao edificio os destinos de utilidade pública previstos porque
a Milicia Nacional está acostumada a “enseñorearse” do edificio
dende 1837.
Entre 1844 e 1846 o Concello segue a laiarse ante o xefe
político “... de las grandes deprecaciones en el edificio concedido
por su majestad... entrando con un cerrajero en la antigua biblioteca
y no hallándose otra cosa que llamase la atención que algunos
malos libros... y que el comisionado de esa Administración (de
230 Xosé Benito Reza
Bens Nacionais) está poseyendo y disfrutando nueve años hay la
grande botica de la suprimida comunidad, con todos sus envases,
muebles, y aparatos, con el capital y surtido de medicinas con que
las vendió el día mismo de la exclaustración”.
Por último, cando Curros contaba catro anos (1855), o
Estado autoriza ao Concello a esborrallar o noviciado que estaba
arruinado “para embaldosar calles y plazas hasta donde alcance y
que ademas dará realce a la población liberándola de la triste perpectiva
que presenta la entrada a la villa viniendo de la capital”.
Aínda que as queixas do Concello sobre da ocupación e
uso que fai a tropa do edificio están doadamente xustificadas, o
certo é que a Nación sucumbía entre guerras, espantos, aldraxes e
miserias, dende aquel mesmo ano clave de 1836, cando as primeiras
revoltas carlistas da rexencia de María Cristina adquiren xa a
consideración de “Guerra Civil”. Anos pasarían ata aquelas “Cartas
del Norte” que enviaría Curros a El Imparcial no 75, esparexendo
o ulido da pólvora pola Corte madrileña.
Aquel tempo de inquedanzas, de alternancia, de medos e
inseguridades, de sombras e escuros pesadelos, reflíctese perfectamente
neste anaco de historia que andamos a contar:
En 1841 constitúese o “Batallón de Celanova”, primeiro da
10ª brigada, composto por sete compañías das cales a 1ª, 2ª e 3ª
de cazadores se forman con 462 veciños de Celanova, e a 4ª e 5ª
con 319 de Vilanova. E polas rúas patrullan a cotío seis homes coa
orde de enviar á cadea a todos os vagabundos e mais xente que
topen armada.
En 1849 o Concello xustifica a necesidade de ter correo
ordinario coa cidade de Ourense polo menos tres veces á semana
“pues en la villa subsiste una guarnición continua dando destacamentos
a toda la frontera y que además sirve de cuartel general
y centro de operaciones en todas las revueltas y tiempos hostiles”.
Pero o máis importante para nós son os dramáticos acontecementos
que teñen lugar na vila motivados polo Pronunciamento
do xeneral O´Donell en Madrid o 30 de xuño de 1854. En efecto,
o Pronunciamento do 54 contra da camarilla rexia de Isabel II ten
A Celanova que coñeceu Curros 231
fondas repercusións en todo o país: o 20 de xullo o capitán xeneral
de Galicia dá conta da dimisión do Goberno, e tres días máis
tarde ordena publicar o parte de guerra. O día seguinte, 24 de
xullo, os progresistas liberais saltan ás rúas de todas as cidades e
vilas importantes. Vexamos o que aconteceu en Celanova aquel
mesmo día cando Curros era un meniño de case tres anos e onde,
para sorpresa de moitos, topamos ao vello Calcorra, don José María
López de Curros, enarborando a bandeira da rebelión a prol do
liberalismo e o progreso, contra de realistas e moderantistas:
En Celanova, a las cinco de la tarde del día 24 del corriente, el
Pueblo de esta Villa reunido al toque de generala y con las armas en
la mano se lanzó a la plaza de la constitución a los gritos de viva la
libertad y fuera el despotismo. Sin confianza en las autoridades locales
y comprendiendo que para sostener la situación que desde aquel
momento se creaba era preciso poner al frente de ella personas de
reconocido carácter y firmes principios liberales eligió por aclamación y
para desempeñar cargos de individuos del nuevo Ayuntamiento
Constitucional y de la Junta de Armamento y Defensa a los señores
don José Meleiro, don Manuel Roque Rodríguez, don Manuel
Vázquez Araujo, don José Vázquez Conde, don Manuel Casais, y don
José María de Curros.
O 28 de xullo –data en que Espartero forma goberno–
acórdase crear unha milicia composta por trinta veciños armados
“...con objeto de sostener el orden y tranquilidad pública
que conceptuaron alterada mediante... no había [naquel
momento] en el Pueblo fuerza armada de ninguna clase”. Pero xa
o primeiro de agosto disólvese a milicia “atendida la tranquilidad
de que se goza en el Pueblo debida a la sensatez de todos sus
vecinos, la que no se alteró a pesar de las vivas emociones ocasionadas
en los primeros momentos en que se verificó el pronunciamiento
e instaló la Junta de Armamento y Defensa y
nuevo Ayuntamiento”.
O caso foi que o pronunciamento triunfou e os urros victoriosos
espalláronse por toda a nosa xeografía. Soño efémero o
daquel bienio liberal: esgotadas as posibilidades do réxime progre232
Xosé Benito Reza
sista a raíña chama de novo a Narváez no 56, e aquela corporación
que fora deposta pola forza das armas no 54 volve asumir o poder
municipal.
Non eran en efecto aqueles anos do dezanove tempos apracibles
e agarimosos, e o máis doado para vivir e transitar tranquilo
por entre rúas que só a lúa iluminaba de noite era levar un estoque
ou unha boa pistola: co rapaciño Manuel Curros con nove anos,
péchase cun muro de perpiaño o canellón (aínda hoxe existente)
que comunica a rúa de San Roque cos terreos da Traseira no
mesmo centro da vila “no sólo por el mal aspecto que presenta sino
por los perjuicios que puede ocasionar, sirviendo de capa y albergue
a malos hechores, como que ya no es la primera vez que por
dicho punto se han evadido de la autoridad... y ademas en otra
ocasión el haber sido acometido de un tiro un centinela que se
hallaba en el esquinal de la capilla de San Roque (hoxe desaparecida)
frente al referido callejón”.
Naqueles anos do noso poeta neno Celanova é un formigueiro
de xentes de todo tipo e condición. Aquí conflúen, neste
novo mundo que se está a construír sobre das cinzas da secularización,
arrieiros, forneiros, canteiros, contratistas de bagaxes,
carreteiros, cabezaleiros, menciñeiros, vagabundos, boticarios,
cirurxiáns, escribáns e procuradores, mestres e carabineiros.
Moitos deles, chegados de partes tan dispares como Asturias,
Sanabria, O Bierzo, Valladolid ou Portugal, quedarán aquí para
sempre e deixarannos os apelidos que aínda hoxe levamos. E un
imaxina o ambiente de troula e balbordo que necesariamente tiña
que imperar nas 24 tabernas e nas 21 pousadas que xa tiña a vila
naqueles tempos tan temperáns.
Celanova camiña a modiño cara á modernidade, e a nova
burguesía comercial vilega, nada daquela barafunda, traballa con
entusiasmo e xenerosa dedicación para transformar o que semella
un mundo griseiro, poeirento ou lamaguento, anárquico e fedorento,
nun lugar idóneo para vivir os 870 vilegos censados en 1850.
As actas municipais dan boa conta dos logros que día a día
se van acadando en temas de saúde, urbanidade, comunicacións,
comercio ou seguridade. Así, por poñer algún exemplo, créase o
A Celanova que coñeceu Curros 233
matadoiro, a nova cárcere do partido, a estafeta de correos, a praza
do Norte (hoxe das Pitas), a rúa da Botica, a Alameda. Recoñécense
os camiños exteriores e barrénanse “pues en todos existen precipicios
ya para carros o caballerías y aún a pie”. Habilítanse as prazas
“con un tinglado o cobertizo pues en los días tempestuosos
muchos tienen que perder la misa por no atravesar el extenso descubierto
de la Plaza Mayor”. Conséguese unha escola elemental
“completa”. Prohíbese lavar inmundicias nas fontes públicas, fritir
sardiñas nas prazas, verter os “comúns” das casas ás rúas, degolar
as reses polo sangue, refugallos e fedores que quedan esparexidos
pola vila. Regúlase o comercio co nomeamento dun aforador de
medidas e impóñense multas en “brazas de calzada” para facer beirarrúas
aos infractores. Esborrállanse balcóns e escadas de vivendas
que estreitan o paso aos cidadáns. Ordénase o pastoreo de porcos
segundo propietarios, rúas e barrios. Constrúense alpendres
para peixeiros, carniceiros e panadeiros, e bancos para os ferradores.
Instálanse vinte farois “para alumbrar la villa excepto en horas
de luna llena”. E aos tres serenos proporciónanselles pistolas e
capotiños para pasar o inverno.
O pai de Curros, atarefado coma calquera naquel rebumbio
de mediados do XIX, anda na construcción dunha casa na
comercial rúa do Príncipe: é denunciado reiteradamente polo
Concello por “ocupar un pedazo considerable de vereda pública
que va a Vilanova” e por obstruír a rúa con pedras, madeiras e
entullos; remata por alugar dous carreteiros para librar aquela rúa,
hoxe, ¡quen llo diría!, rúa de Manuel Curros Enríquez.
Isto é todo canto, atendendo á brevidade requirida, lles
podo contar sobre daquela Celanova que coñeceu Curros de
rapaciño.

Existen dos asuntos controvertidos en el estudio de la personalidad
de Curros Enríquez: el viaje a Londres y la interpretación
de su pensamiento religioso. Sobre el primero, la mayoría de los
biógrafos acepta el viaje, pero no falta quien lo niega con rotundidad.
Mi intervención pretende contribuir a aclarar, en cierto modo,
este oscuro hecho biográfico del controvertido viaje a Londres. Y
acaso con los nuevos datos aportados se pueda precisar o matizar
un poco más su ideario religioso. Ahora me limitaré sólo a un
aspecto biográfico y a un momento muy concreto: el de su estancia
en Madrid en 1870.
1 EL CONTROVERTIDO VIAJE A LONDRES Y LA CAPILLA
PROTESTANTE. CELSO EMILIO FERREIRO
Se viene hablando del viaje desde 1894, según Vilanova
Rodríguez1 y Ricardo Carballo Calero2. Pero Carlos Casares remonta
la noticia hasta 18773. Se refieren a él como un hecho cierto Leopoldo
Pedreira Taibo4, Eugenio Carré Aldao5, Adelardo Curros Vázquez6,
CONTRIBUCIÓN A LA BIOGRAFÍA DE CURROS ENRÍQUEZ:
SU RELACIÓN FORMAL CON EL PROTESTANTISMO
EN MADRID EN 1870
Patrocinio Ríos Sánchez
Middlebury College, Madrid
1. Vida y obra de Manuel Curros Enríquez, Buenos Aires, Ediciones Galicia, 1953, p. 33.
2. Historia da literatura galega contemporánea. 1808-1936, 3ª ed., Vigo, Galaxia, 1981,
p. 343.
3. “Vida y obra de Curros Enríquez”, en Manuel Curros Enríquez, Obras completas,
recopilación, introducción y notas por Carlos Casares, Madrid, Aguilar, 1979, p. XII.
También en Curros Enríquez, Vigo, Galaxia, 1980, p. 25. Piensa Casares que la entrevista
fingida es obra de Valentín Lamas Carvajal.
4. “Recordé a Curros Enríquez, prófugo de España, buscando asilo entre las eternas
nieblas del frío Támesis”. En otro lugar señala que permaneció en Londres “ocho
meses” (El regionalismo en Galicia (estudio crítico), Madrid, Establecimiento tipográfico
de La Linterna, 1894, pp. 139 y 168).
5. Literatura Gallega, 2ª ed., Barcelona, Maucci hermanos, 1917, p. 67, n. 1.
6. Al realizar la compilación de las obras de su padre en 1909 afirma que comió el pan
de la emigración “en plenas calles de Londres, cuando la cédula de su vida marcábale
ese límite en que la niñez acaba y la juventud principia”. Luego asegura que volvió
cuando “aún no había cumplido los veinte años”. (Obras completas, II, Madrid, Lib. de
236 Patrocinio Ríos Sánchez
Galo Salinas7, Benito Fernández Alonso8, Augusto González Besada y
Félix Melendo Abad9, Manuel Linares Rivas10 y sobre todo Celso
Emilio Ferreiro.
Si consideramos los testimonios, veremos que al hablar del
viaje hay pocas coincidencias acerca del cuándo y el porqué, y no
faltan quienes lo niegan por carecer de pruebas convincentes. Tal
es el caso de Alberto Vilanova Rodríguez, que considera el viaje
como un “episodio ficticio e incomprobable”, hecho de “novelería
barata”11. También algunos de estos estudiosos partidarios del viaje
aluden con más o menos amplitud al encuentro de Curros con un
pastor protestante en una capilla de Londres. Son Fernández
Alonso, González-Besada y Félix Melendo, Linares Rivas y especialmente
Celso Emilio Ferreiro.
Para este otro poeta celanovense, el viaje de Curros a
Londres “resulta indiscutible”12. Él es quien defiende con más firmeza
y precisión la veracidad del mismo y la fecha de su realización,
y quien más datos aporta sobre la relación con el pastor protestante
de la capilla. Ahora bien, los datos que aporta no resultan muy justificativos
y chocan con los que hoy puedo allegar y hacer públicos.
Ferreiro realiza una biografía anovelada y creativa. Declara
en una “Nota preliminar” que rehúye premeditadamente la forma
erudita; y alardea de despreciar “la anécdota trivial, la fecha intraslos
sucesores de Hernando, 1909, pp. 242 y 245). Vilanova nos advierte de lo poco
solventes que son sus notas (op. cit., pp. 34-35).
7. “Curros íntimo”, en Curros Enríquez, Obras escogidas. Poesía, teatro, prosa, recopiladas
por Adelardo Curros Vázquez, Madrid, Aguilar, 1956, p. 1093. Vilanova
argumenta convincentemente contra las afirmaciones de Galo Salinas en su obra, p.
35.
8. En Orensanos ilustres, Orense, Imprenta de El Diario, 1916, pp. 185-186, afirma que
va a Londres a los 16 años. Narra el encuentro con el pastor protestante.
9. Para estos biógrafos Curros va a Londres “cuando aún no ha cumplido los quince
años”. Narran también el episodio de la capilla y el pastor. Apuntan que el pastor se
dedica a la enseñanza del español (Manuel Curros Enríquez. Biografía, Madrid, Artes
Gráficas Minerva, 1952, pp. 18-19).
10. Sitúa el viaje en 1872. Se refiere también a la entrada en la capilla. Véase en
Vilanova, op. cit., p. 37.
11. Op. cit., p. 37. Véase todo el capítulo “El enigma de su supuesta estancia en
Londres”, pp. 33-41.
12. Curros Enríquez. Biografía, La Coruña, Manuel R. Moret editor, 1954, p. 41, n. 1.
Contribución a la biografía de Curros... 237
cendente”, así como a “los beatos de la erudición” que cuestionan
el viaje “porque no hay papeles acreditativos”. Él dice basarse en
“la versión del hijo Adelardo” [Curros Vázquez] y en una fotografía
que el joven Curros envía a su madre desde la expatriación13.
Las causas de su expatriación son para Ferreiro la persecución
de que es objeto Curros por la publicación de un “violentísimo
artículo” en el que atacaba a los pretendientes al trono español.
Asegura que en él Curros especialmente se refería al duque de
Montpensier. Luego data el viaje en “el mes de abril de 1870”. Y en
cuanto al regreso, Ferreiro apunta que Curros volvió, después de
una amnistía promulgada por el Gobierno, “el 17 de octubre de
1870”. Como decíamos, Ferreiro ofrece mucha precisión en las circunstancias
cronológicas del viaje. La estancia de Curros en
Londres duró unos meses dentro de un año muy preciso: de abril
a octubre de 187014.
Además de esto, su relato sí que menciona el lugar de la
capilla, el nombre de su pastor y el ofrecimiento que éste le hace para
que dé clases de español a sus hijas. Datos sin duda interesantísimos
para nosotros. Cuenta Ferreiro sobre estos particulares que, al día
siguiente de llegar Curros a la capital inglesa, camina por las calles,
cansado, hambriento y con frío. Entra en el templo evangélico sito
en Trafalgar Square y se encuentra dentro con el pastor, de nombre
“míster Jamesson” (con dos eses). Curros en la iglesia se siente
envuelto en una atmósfera acogedora. Y continúa así el biógrafo:
El pastor lee la Biblia: “El hombre nace de mujer, vive poco
tiempo, está lleno de miserias; brota como una flor y después se
mustia y huye como una sombra”.
Curros piensa que el corazón de los hombres es como una flor
mustia y sola, en medio del mundo, entre ruidos y sombras. Después
13. Curros Enríquez. Biografía, p. 41, n. 1 y p. 44. Pero dijimos que los datos públicos
que suministra Adelardo Curros Vázquez son poco fiables por los “crasísimos errores”
en que incurre, según Vilanova Rodríguez, op. cit., p. 34. En 1973 Ferreiro publicó
Curros Enríquez, Madrid, Júcar, y con ligeros matices y con la supresión de las arremetidas
impertinentes contra los eruditos y los investigadores mantiene lo mismo que
entonces en lo referente a la cuestión del viaje. Este segundo libro se reeditó en 1976,
acompañado de una antología poética.
14. Curros Enríquez. Biografía, cit., pp. 40, 41 y 45 respectivamente.
238 Patrocinio Ríos Sánchez
se duerme. Cuando termina el servicio religioso, el pastor repara en
aquel joven dormido y lo despierta amablemente. El poeta no
entiende su lenguaje, pero, de pronto, recuerda que tiene algunos
conocimientos de latín [...], y, atropelladamente, le fue explicando al
pastor su caso.
Aquella conversación, mitad latina, mitad mímica, decidió su
porvenir en Londres, pues el pastor –un buen pastor que se llamaba
míster Jamesson [sic]– le ofreció su casa y su pan a cambio de que le
[sic] enseñase español a sus dos hijas, lo cual no dejaba de ser una
piadosa fórmula de simular retribución lo que era caridad15.
Ferreiro nos relata el encuentro con esa pretensión literaria,
sencilla y natural, tan digna de agradecer. Sin embargo, su relato no
está exento de afirmaciones un poco controvertibles, en el caso de que
estemos en una iglesia londinense. ¿Cómo aceptar la transcripción
literal de la lectura bíblica que realiza el pastor si Curros no entiende
inglés porque para comunicarse recurre al latín y a las señas? Esto
naturalmente levanta las lógicas reservas y los recelos de cualquier
lector prevenido, y de Carballo Calero, quien, no obstante, parece
inclinado a concluir, en virtud de la abundancia de testimonios y afirmaciones,
no exentas de inexactitudes, que “houbo viaxe a
Londres”16. Del mismo modo piensa Carlos Casares al escribir que, a
pesar de todo, “hay razones para creer que el viaje a Londres existió”17.
Carballo Calero considera que el hecho de que se hablase
del viaje a Londres en vida de Curros y éste no lo desmintiese es
un argumento a favor de la existencia del viaje18. Efectivamente, es
una conclusión razonable. Pero también podemos pensar, con la
misma lógica, que Curros estuvo entre los protestantes de Madrid
de forma hoy constatable y tampoco lo declaró. ¿Quizá el supuesto
y debatido viaje a Londres fuese una forma de encubrirlo?
Creo sobre el controvertible asunto dos cosas que hoy veo
bastante claras: Una, que el viaje a Londres, los meses de estancia y el
episodio en la capilla protestante londinense con el pastor Jameson
15. Ídem, p. 42.
16. Carballo Calero, op. cit., p. 343.
17. O. C., op. cit., p. XIII.
18. Op. cit., p. 343.
Contribución a la biografía de Curros... 239
son hechos incompatibles con la fecha de 1870; si se vinculan entonces,
como hace Ferreiro, el viaje a Londres no existió en ese año. Y dos,
el encuentro con Jameson fue en Madrid y por las razones que fueran,
confusión o interés, alguien lo localizó en Londres. ¿Acaso fue el propio
Curros, según se deduce del testimonio de Fernández Alonso que
decía haberlo oído “de labios de nuestro biografiado”19? ¿Acaso su hijo
Curros Vázquez, de quien dice servirse Ferreiro? Quien quiera que
fuese, ¿con qué intención o por qué motivo conecta el viaje y el
encuentro con el pastor Jameson? ¿Mera confusión? Son preguntas
que nos dejan en el campo de la conjetura cuyos límites no podemos
sobrepasar sin datos suficientes y fiables. Atengámonos, pues, a los
hechos comprobables por los testimonios y las pruebas documentales
y saquemos algunas consecuencias para aproximarnos a la verdad.
2 CURROS ENTRE LOS PROTESTANTES EN MADRID:
TESTIMONIO Y PRUEBAS
Con este encuentro de Curros y el pastor en Madrid guardan
estrecha relación dos hechos biográficos más, que sirven para
cuestionar la tesis de Ferreiro: que Curros Enríquez figura inscrito
como miembro en la iglesia protestante de la calle de Madera Baja,
número 8, de Madrid; y que formó parte como evangelista, es
decir, evangelizador laico, de dos iglesias protestantes al servicio de
sendos misioneros extranjeros. Estamos en el Madrid de 1870.
Veamos todo esto apoyados en pruebas y testimonios.
2.1 Testimonio de José Marcial Dorado: Curros,
obrero evangélico
Hace algunos años publiqué un artículo en la revista Grial
(abril-mayo-junio, núm. 118, 1993) en el que me hacía eco de otro
artículo muy sorprendente porque su autor revelaba la existencia
de una estrecha vinculación entre el Curros joven y el protestantismo.
El artículo con tal revelación aparecía sin firma en el órgano
protestante Revista Cristiana (XXIX, núm. 677, 15 de marzo de
1908, pp. 74-76) y con el título “La muerte de un poeta”. Por con-
19. Op. cit., p. 185.
240 Patrocinio Ríos Sánchez
jeturas que ya expliqué en su momento, llegué a la conclusión de
que la autoría correspondía al protestante José Marcial Dorado
(Sevilla, 1883-La Habana, 1941), periodista, agente de la Sociedad
Bíblica y luego Diputado en las Constituyentes de 193120.
Marcial Dorado comenzaba haciéndose eco de los encomiásticos
comentarios publicados en la prensa con motivo de la
muerte de Curros y exponía entre otras cosas que Curros fue, en
efecto, obrero evangélico, que profesaba ideas evangélicas y que
tuvo que salir de España. Escribía José Marcial Dorado:
Nosotros hemos sentido una honda satisfacción al leer estos
espontáneos e imparciales juicios de los periódicos. Porque de
seguro lo que ignoran estos colegas y muchos quizá de los paisanos
y amigos del ilustre Curros Enríquez, son las ideas evangélicas que
profesaba éste, adquiridas en sus mocedades y que moldearon su
alma de poeta en el ambiente de una moral elevada y grande;
necesariamente Curros Enríquez habría de reprochar las tiranías
dogmáticas que abaten el amor entre los humanos; por eso le vimos
formar como adalid entre los hombres progresivos y liberales; por
eso el mismo sufrió persecuciones y miserias en el pueblo patrio, del
cual tuvo que emigrar.
Curros Enríquez fue algunos meses obrero evangélico en la
Sociedad Bíblica, y aunque separado después por el curso de la vida
y sus tareas periodísticas y literarias de la propaganda activa, conservó
siempre en el corazón sus amores y sus ansias crecientes por la
reforma religiosa del pueblo español (p. 75).
Marcial Dorado aportaba como prueba de esa condición de
su espíritu religioso un poema inédito titulado “Al padre Juan
Manuel Cañellas”, que reproduje en el citado número de Grial. Se
compone de 16 versos y en él recomienda un libro del pastor y
predicador francés Adolfo Monod (1802-1856) cuyo título es
Lucila o la lectura de la Biblia21. Asegura Marcial Dorado que el
poema autógrafo se encuentra “en la primera página-cubierta de
un ejemplar de esta obra que ha llegado a nuestras manos” (p. 75).
20. Gabino Fernández Campos, Reforma y contrarreforma en Andalucía, Sevilla,
Editoriales Andaluzas Unidas, 1986, pp. 237-241.
21. Lucila o la lectura e la Biblia, Nueva York, Sociedad Americana de Tratados, s.a.
[circa 1869 o 1870]. Adolfo Monod fue considerado uno de los oradores sagrados más
Contribución a la biografía de Curros... 241
No he tenido aún la fortuna de localizar ese ejemplar. En
todo caso, Lucila es una obra narrativa de edificación cristiana muy
difundida entre las denominaciones protestantes, tanto en Europa
(Francia, Alemania, Inglaterra) como en Norteamérica. En España
debió de editarse a fines del año 1869 o ya en 187022. El hecho de
que Curros se lo recomendase “Al padre Juan Manuel Cañellas”
hace suponer que Lucila o la lectura de la Biblia contenía un mensaje
que a juicio de Curros convenía al estado espiritual del padre
Cañellas. Este libro –como dije– relata la historia espiritual de una
mujer y aboga por un biblismo y un cristocentrismo muy propios
de las iglesias evangélicas. Por ello fue muy utilizado por los protestantes
en las tareas misioneras o de evangelización. Como veremos,
Curros se identifica con este enfoque religioso.
2.2 Carta-informe de William I. Knapp en 1870:
Curros, evangelista
Si en 1993 no encontré razón fundada para dudar de los
datos aportados por José Marcial Dorado, hoy puedo ratificar y
ampliar el testimonio de esa juvenil condición protestante de
Curros con nuevas aportaciones igualmente sorprendentes: el joven
Manuel Curros figura como evangelista en el cuadro organizativo de
la Primera Iglesia Bautista, creada en Madrid en agosto de 1870 por
el hispanista y misionero norteamericano William Ireland Knapp.
grandes del siglo XIX. Con este tratado narrativo pretende inclinar al lector hacia la
lectura de la Biblia. Presenta a la protagonista Lucila, mujer casada ya y madura, en
este proceso de evolución espiritual: nacimiento de padres protestantes, infancia vivida
en el seno de una familia adoptiva católica, una presente indiferencia religiosa de la
que finalmente es rescatada para insertarse en una espiritualidad cristocéntrica, sin
adscripción denominacional concreta.
La obra fue editada por primera vez en París, L. R. Delay, en 1841. En 1862 aparecía
la sexta edición. Fue traducida al alemán y al inglés. En castellano se reeditó en
Madrid, Establecimiento tipográfico de Idamor Moreno, 1907. Esta edición lleva al
frente unos “Apuntes sobre Adolfo Monod”, tomados de El Evangelista de Barcelona,
pero sin fecha.
22. Con el título de Lucila y sin especificar autor, se anuncia una novela en El Eco
Protestante, I, núm. 12, correspondiente al 7 de octubre de 1869, p. 8. Este órgano
evangélico estaba dirigido por el reverendo Antonio Vallespinosa. Creo que esta Lucila
es la de Monod.
242 Patrocinio Ríos Sánchez
William I. Knapp (1835-1908), a quien los españoles llamaban
don Guillermo, llegó a España en 1867, previa estancia en
París. Era graduado por Colgate University. Antes de llegar aquí trabajó
como profesor de lenguas modernas, entre ellas el español, en
las universidades de Colgate y Vassar. (Adviértase que González-
-Besada y Félix Melendo aludían a esta profesión del clérigo). Pero
dejó la docencia por la difusión del Evangelio. Su trabajo misionero
alcanzó mucho éxito tras los primeros meses de libertad religiosa
en la España posrevolucionaria. Algún historiador de su misión,
como Hughey, recoge que en los primeros meses logró convertir a
1.325 personas. Pero luego por distintas circunstancias se sintió
desalentado y volvió a Norteamérica. Ejerció como profesor en Yale
contribuyendo notablemente al desarrollo del hispanismo23.
23. La tarea misionera de Knapp en España la ha estudiado principalmente J. David
Hughey en dos libros. El primero, Historia de los bautistas en España, Barcelona, Junta
Bautista de Publicaciones, 1964; la cifra de los convertidos en p. 10. El otro trabajo se
titula Los Bautistas en España, Barcelona, Comisión de Educación y Propaganda de la
Unión Evangélica Bautista Española, 1985 (ampliación del anterior).
Agradezco al reverendísimo Carlos López Lozano, obispo de la Iglesia Española
Reformada Episcopal (Comunión Anglicana), la consulta de un artículo suyo inédito
titulado “Apuntes para una biografía del reverendo Guillermo I. Knapp, misionero
bautista en España”. También me ha facilitado con suma generosidad otros materiales
pertenecientes a su archivo personal. Un apretado resumen de la labor académica de
Knapp como hispanista puede verse en Who Was Who in America. A Companion volumen
to Who's Who in America, vol. I, 1897-1942, Chicago, U.S.A, The A. N. Marquis
Company, 1942, p. 686. Entre las obras más destacables relacionadas con el hispanismo
están la edición de las obras de Juan Boscán, Las obras de Juan Boscán repartidas en
tres libros, Madrid, Librería de M. Murillo, 1875; y una edición de la novela de Pardo
Bazán Pascual López. Autobiografía de un estudiante de medicina, ed. with english notes
and vocabulary by W. I. Knapp, Boston, Ginn and Co., 1905. También confeccionó
una Biblioteca escogida de literatura española, Madrid, Imp. de Miguel Ginesta, 1875.
Asimismo es autor de alguna gramática española. Esta labor queda reflejada y valorada
en M. Romera-Navarro, El hispanismo en Norte-América. Exposición crítica de su
aspecto literario, Madrid, Renacimiento, 1917, pp. 337-339; en Aquilino Sánchez
Pérez, Historia de la enseñanza del español como lengua extranjera, Alcobendas (Madrid),
Sociedad General Española de Librerías, 1992, p. 336; y en Mar Vilar, El español, segunda
lengua en Estados Unidos, Universidad de Murcia, 2000, pp. 24, 281-282.
Ramón Bon Rodríguez fue un pastor protestante que trabajó para Knapp durante
unos años. Luego se retractó y volvió al catolicismo. Desde la abjuración noveló de
forma torpe y dasaliñada sus andanzas entre los protestantes en un título no menos pintoresco:
Líos protestantes. Noticias verdes, coloradas, escandalosas, verdaderas de varias capillas
protestantes en España, de sus pastores misioneros y feligreses, Santander, Imp. de la
Contribución a la biografía de Curros... 243
Con el fin de ir creando una infraestructura que diese acogida
formal a los convertidos, Knapp siente la necesidad de crear
una Iglesia. La denominación religiosa bautista practica el bautismo
de adultos y por inmersión. Esta particularidad no era la más
apropiada para la mentalidad religiosa española, acostumbrada al
bautismo de infantes convencional. Por tal motivo Knapp consideró
que en la España católica era más estratégico para su eficacia
misionera no crear una Iglesia Bautista y en su lugar integrarse con
otros misioneros en una Iglesia de corte presbiteriano.
Y efectivamente así ocurre. Se pone de acuerdo con William
Moore, representante de la Iglesia Presbiteriana de Irlanda, y con
John Jameson, de la Sociedad Bíblica Nacional de Escocia y perteneciente
a la misma denominación que Moore, y los tres crean una
Iglesia Presbiteriana en Madrid en los primeros meses de 1870. La
membresía inicial fue de cuarenta y cinco personas. La capilla se
ubicó en la calle de Lavapiés. El citado historiador de los Bautistas
en España, David Hughey, nos cuenta así esa formación eclesial:
Knapp era un bautista convencido, pero, en las circunstancias
especiales que se encontraba en España, decidió que lo mejor era no
organizar una iglesia bautista. Se unió con Guillermo Moore, de la
Iglesia Presbiteriana de Irlanda, y con Juan Jameson [sic], de la
Sociedad Bíblica Nacional de Escocia, y juntos organizaron una iglesia
presbiteriana. El 26 de marzo de 1870, cuarenta y cinco personas
fueron recibidas como miembros de Iglesia después de un examen y
se celebró por primera vez el domingo siguiente, un servicio de
comunión. La “obra” en este periodo consistía de [sic] una iglesia en
la calle de Lavapiés, con capacidad para 400 a 500 personas, un
puesto de predicación en la Plaza de la Cebada, con capacidad para
400 personas, una escuela diaria para niños y otra para niñas y una
clase de teología para evangelistas24.
viuda de J. José Mezo, 1882. En él aparece Knapp no muy favorecido. Su valor documental
carece de objetividad y no le disgusta al Menéndez y Pelayo de la Historia de los
heterodoxos españoles, II, Madrid, BAC, 1987, pp. 1003-1004.
24. J. David Hughey, Historia de los bautistas en España, citado, pp. 10-11. En el otro
libro del mismo autor y que resulta una versión ampliada del mismo el apellido
Jamesson aparece con dos eses (Los bautistas en España, traducción de Pedro Bonet,
Madrid, Comisión de Educación y Propaganda de la Unión Evangélica Bautista de
España, 1985, p. 27). Pero el nombre correcto es Jameson, pues así firma el interesado
244 Patrocinio Ríos Sánchez
Knapp, a pesar de haberse asociado con los presbiterianos
británicos, no ha renunciado a sus convicciones bautistas, y al
cabo de un breve espacio de tiempo forma otra Iglesia con su propia
denominación bautista mediante la autodisolución de la presbiteriana.
El irlandés William Moore cuenta las circunstancias en
que se produjo la segregación de Knapp. Lo hace de la siguiente
manera en una carta fechada en Madrid, el 31 de octubre de 1870
y publicada en diciembre de ese año. Va dirigida a míster Gibson,
encargado de la labor misionera de la Iglesia Presbiteriana de
Irlanda:
Durante mi última visita a Irlanda, el Doctor Knapp se separó de
nuestra comunión presbiteriana y trató de establecer una iglesia
bautista. Empezó por “sumergir” a dos de nuestros evangelistas y a
unos cuantos miembros de la iglesia que aprobaron su propuesta, más
por afecto personal que por convicción de la necesidad de
“anabaptismo”. Su obra actualmente, en cuanto a influencia y
miembros, es nula. Pero este hecho ha tenido la infeliz consecuencia
de disipar a una extensa y próspera congregación y de hacer
totalmente imposible, para las iglesias evangélicas establecidas en
España, cooperar con él25.
al final de la Confesión de fe hecha por la asamblea de la Iglesia Cristiana Española en abril
de 1872, documento manuscrito y sin paginar. Fue editado facsimilarmente por la
Iglesia Evangélica Española, Imprenta Nuestra Señora de las Angustias, Granada, 1994.
25. Cito la versión castellana de este fragmento por Hughey, Historia de los bautistas...,
p. 14. El texto completo informa de la aproximación y posterior integración de Jameson
y Moore en la iglesia ubicada en la calle de Madera Baja, número 8, la de más éxito
entonces. Ambos formaron parte del Comité, presidido por Vizcarrondo y Carrasco
como vicepresidente (Missionary Herald of the Presbyterian Church in Ireland, 1 de
diciembre de 1870, pp. 232-234). Curiosamente, otro heterodoxo gallego, Félix
Moreno Astray (1841-1880), se aproximó a la “secta presbiteriana” en fechas y ambientes
semejantes a los de Curros. Lo hizo en torno a 1870 y en esta capilla de Madera Baja,
según Manuel Murguía, quien considera maliciosamente que la protestantización de
Moreno fue como la de otros clérigos, que se encontraban a disgusto con su dogma y
sus obispos “y que amaban a Dios un poco menos que a las libras esterlinas”. (Manuel
Murguía, Los precursores, A Coruña, Imprenta de La Voz de Galicia, 1985, pp. 111-113).
Pero su vida como pastor protestante no fue envidiable en riqueza o bienestar materiales,
y sin embargo en ella permaneció hasta el final. (Véase también Benito González
Raposo, Félix Moreno Astray, un heterodoxo gallego, separata de Compostellanum, vol.
XXXVII, núm. 1-2, Santiago de Compostela, 1992, pp. 231-270).
Contribución a la biografía de Curros... 245
En esta carta William Moore se muestra dolido por el
comportamiento de su socio eclesial y por eso tiende a minimizar
las cifras de los escindidos y se limita a apuntar que fueron “dos
evangelistas” y “unos cuantos miembros”. Y bien por afecto bien
por convicción, el caso es que Knapp bautizó por inmersión a los
evangelistas y miembros presbiterianos segregados y crea el 10 de
agosto de 1870 la primera Iglesia Bautista en Madrid “with thertythree
members, whom I baptized the last two weeks”, según
informa el mismo Knapp el 11 de agosto a la Sociedad Bautista
Misionera Americana (American Baptist Missionary Union), de la
que dependía26.
Los datos del presbiteriano irlandés Moore resultan muy
importantes para el caso que nos ocupa, porque uno de esos “dos
evangelistas” luego sumergidos por el bautista norteamericano
debe de ser, lógicamente, el joven Manuel Curros. Y esto tiene que
ser así porque su nombre, así, Manuel Curros, figura luego como
uno de los dos evangelistas empleados en la reciente Iglesia
Bautista de Knapp.
Efectivamente, Knapp vuelve a informar de la creación de
su propia Iglesia mediante una carta fechada el 22 de agosto y que
el órgano informativo de la Sociedad Bautista Misionera, The
Missionary Magazine, publica en el número correspondiente a
diciembre de 1870. La información enviada ahora sobre la nueva
Iglesia recién fundada es mucho más amplia que la anteriormente
facilitada. En esta revista de la Sociedad Bautista podemos leer el
siguiente titular: “Mission to Spain. Letter from Mr. Knapp. First
Baptist Church in Madrid”. El cuerpo de la carta de Knapp resulta de
capital importancia por la precisión temporal en que se produce la
Hoy puedo precisar a Murguía: Moreno Astray figura inscrito, al igual que Curros, en
la Iglesia Española del Redentor de la calle de Madera Baja, 8, el día 28 de septiembre
de 1870. Así consta en el Registro de la Iglesia Evangélica Española del Redentor, p. 47.
Se conserva en el Archivo Diocesano de la hoy Iglesia Catedral del Redentor
(Comunión Anglicana), calle de Beneficencia, 18, de Madrid, lugar adonde se trasladó
la congregación de la Iglesia de Madera Baja. Moreno Astray se incribe como pastor y
apunta el domicilio de Camuñas (Toledo), en el que ejercía la pastoración.
26. Esta notificación lleva fecha 11 de agosto de 1870 y se publica en The Missionary
Magazine, vol. L, núm. 10, octubre de 1870, p. 386.
246 Patrocinio Ríos Sánchez
constitución de la Iglesia Bautista y sobre todo por la mención
expresa de Manuel Curros. Dice así en versión traducida:
22 de agosto de 1870. El 28 de julio informé de que esperaba
tener funcionando completamente una iglesia bautista aquí antes del
1 de septiembre, pero he podido hacerlo mucho antes. El 3 de agosto
convoqué a todos los miembros de la iglesia presbiteriana, les expuse
todos los hechos del caso, que ya conocían íntegramente con
anterioridad, y les pedí que decidieran mediante un voto
completamente libre si la iglesia debería continuar como presbiteriana
o bautista. El voto fue unánime en favor del bautismo en el verdadero
sentido de la palabra. En consecuencia les pedí que disolvieran
formalmente la iglesia presbiteriana, lo cual hicieron. Entre el 30 de
julio y el 20 de agosto, he bautizado a 38 miembros de la iglesia, y
hasta el 10 de agosto eran 33 los creyentes bautizados. Fue en ese día
cuando reuní a estos 33 y con ellos formé una iglesia de estricta
comunión bautista bajo el nombre de “Primera Iglesia Bautista en
Madrid”. La misma noche designaron los siguientes cargos:
WM. J.[sic] KNAPP, pastor.
RUFINO BARRIOS Y NICANOR CASCAJOSA, diáconos.
JUAN CALLEJA, secretario.
SEGUNDO GÓMEZ, tesorero.
La obra por ahora alcanza las siguientes dimensiones:
Capilla con capacidad para 500 asistentes.
Escuela de chicos en la calle de la Cabeza, 50 estudiantes.
Escuela de chicas, 25 estudiantes.
Ahora ya todos los empleados son bautistas.
Primer evangelista, - Juan Calleja.
Segundo idem, - Manuel Curros.
Maestro, - Segundo Gómez.
Maestra, - María Morales27.
27. The Missionary Magazine (Boston), vol. L, núm. 12, diciembre, 1870, pp. 448-449.
Estimo conveniente reproducir la versión original:
Mission to Spain
LETTER FROM MR. KNAPP.
First Baptist Church in Madrid. Aug. 22, 1870._ I wrote July 28th that I
hoped to have a Baptist church in full operation here by the first of Sept., but I have been
enabled to do so much earlier. On Aug. 3d I called the Presbyterian church together,
Contribución a la biografía de Curros... 247
La imprecisión cuantitativa y nominal de Moore se hace
muy explícita en la carta del misionero norteamericano Knapp,
especialmente en lo referente al cuadro constitutivo de la iglesia y
de aquellas áreas dependientes, como la educativa y la de evangelización.
No parece excesivamente arriesgado suponer que los “dos
evangelistas” pertenecientes primero a la iglesia presbiteriana y que
fueron mencionados por Moore sean los que aparecen ahora entre
la nómina de personas rectoras o dependientes de la nueva iglesia
de Knapp y su obra, es decir, los dos evangelistas ahora bautistas
Juan Calleja y Manuel Curros.
laid before them all the facts in the case, with which they were fully acquainted before,
and asked them to decide by a perfectly free vote whether the church should continue
as a Presbyterian one or a Baptist. The vote was unanimous in favor of baptism
in its true sense. I then asked them to dissolve formally the Presbyterian church, which
they did. Between the 30th of July and the 20th of August I have baptized 38 of the
church, and up to the 10th of August I had 33 baptized believers. It was on that day
that I called these 33 together and formed them into a Strict Communion Baptist
church under the name of the “First Baptist Church in Madrid”. They appointed the
following officers the same night:-
WM. J.[sic] KNAPP, Pastor.
RUFINO BARRIOS, NICANOR CASCAJOSA, Deacons.
JUAN CALLEJA, Clerk.
SEGUNDO GOMEZ, Treasurer.
The work is now reduced to the following dimensions:-
The chapel seating 500.
Boys' school in Calle de Cabeza, 50 students.
Girls' school, 25 scholars.
All the employees are now Baptists.
1st Evangelist, -Juan Calleja.
2d do. -Manuel Curros.
School master, -Segundo Gomez.
School mistress, -Maria Morales.
Juan Calleja trabajó luego en la obra bautista abierta en Linares. En 1874 mandó una
partida republicana y se levantó en armas contra el gobierno. Fue cesado por este
motivo. (Véase Menéndez y Pelayo, Historia de los heterodoxos españoles, II, Madrid,
BAC, 1987, p. 1004. También Hughey, Los Bautistas en España, citada, p. 31).
248 Patrocinio Ríos Sánchez
2.3 Manuel Curros miembro de la Iglesia Evangélica
del Redentor, Madera Baja, 8, de Madrid
Otro documento aún más concluyente sobre la condición
protestante del joven Curros es el que hemos descubierto en el
Registro de la Iglesia Evangélica del Redentor de Madrid, sita en la
calle de Madera Baja, 8, de esa capital, la cual había tenido sede
anterior en Catalina de los Donados, 228. Este dato viene a fortalecer
los dos anteriores. Sobre esta iglesia y los pastores iniciadores
nos da información Carmen de Zulueta en estos términos:
El 24 de enero de 1869 se inauguró la primera capilla protestante
en Madrid, en la calle de Catalina de los Donados, 2, con capacidad
para 400 personas. Los predicadores de los servicios dominicales eran
Ruet [1826-1878], por la mañana, y Carrasco [1842-1873], por la
tarde. Ambos se distinguían por sus dotes de oradores –Carrasco era
conocido como “el Castelar protestante”– y el público se aglomeraba
para oírlos. Muy pronto hubo necesidad de un local más amplio, y el
21 de marzo del mismo año 69 se abrió la capilla de la calle de
Madera Baja, 8. Poco después, Carrasco completó en Suiza su
doctorado en Teología y se ordenó como pastor protestante. Ruet
decidió entonces dejarlo a cargo de la capilla de Madera Baja y
trasladarse él, en la primavera de 1870, a la capilla de la calle del
Limón. Al fin del año 70 había cinco iglesias protestantes en Madrid29.
Por estos años el protestantismo iba con viento en popa.
Esta capilla, en verdad, gozó de cierta fama. Otra gallega, Emilia
Pardo Bazán, la menciona en La prueba (1890), haciéndose eco de
esa resonancia pública conseguida en los primeros años de libertad.
En el capítulo VIII presenta a una familia misionera en España,
los Baldwin ingleses. “Ella –dice la voz narradora– era quien se aferraba
en hacer florecer los áureos tiempos de la calle de la Madera
durante los años revolucionarios”30.
28. Ya se dijo que se custodia en el Archivo de la Iglesia Catedral del Redentor, calle
Beneficencia, 18, Madrid. A este lugar se trasladó parte de la congregación de Madera
Baja hace más de un siglo. Hoy constituye el centro neurálgico de la Iglesia Española
Reformada Episcopal (Comunión Anglicana).
29. Misioneras, feministas, educadoras. Historia del Instituto Internacional, Madrid,
Castalia, 1984, p. 62. La fecha de 24 de enero se refiere al primer culto público.
30. Obras completas, I, Madrid, Aguilar, 4ª ed., 1973, p. 646.
Contribución a la biografía de Curros... 249
Efectivamente, la capilla vivió tiempos de esplendor en
esos primeros momentos posteriores a la Revolución y a la libertad
constitucional. Según consta en el citado Registro de la Iglesia
Evangélica del Redentor, la relación de personas que ingresaron en
la congregación desde el 1 de enero del año 1869, en que se abrió
el registro, hasta el 27 de septiembre de 1870 asciende a 1.257
miembros, según cómputo propio.
Pero lo más importante es destacar que en esta nómina se
halla el nombre de Curros Enríquez, que hace el número 756,
según mi propio cómputo, y figura inscrito el día 22 de enero de
1870 (p. 23). En el apartado de la profesión consta como escritor
de 18 años de edad y estado soltero. El domicilio indicado entonces
está en la calle Espíritu Santo, 35, 2º derecha. (Como se
puede ver por una simple ojeada al callejero madrileño, el domicilio
del joven Curros y la sede de la capilla de Madera Baja están
muy próximos).
En este mismo libro o Registro existe otra relación que se
inicia a partir del 27 de septiembre de 1870, cuando la Iglesia de
Madera Baja dispone ya de una organización y de una profesión
de fe y disciplina, adoptada y publicada en esa fecha. En esta
nómina ya no figura el nombre de Curros. Parece lógico que así
sea porque, por lo expuesto anteriormente, Curros se integró en
marzo de ese 1870 en la iglesia Presbiteriana formada por el trío
de Knapp, Moore y Jameson, y luego pasó, por la disolución de
esta congregación, a la iglesia Bautista de Knapp, fundada el 10 de
agosto de 1870.
Teniendo en cuenta estos testimonios y datos aportados
podemos preguntarnos cuánto tiempo duró la permanencia formal
de Curros entre los protestantes. José Marcial Dorado aseguraba
que “fue algunos meses obrero evangélico en la Sociedad Bíblica”.
Esta afirmación parece confirmarse ciertamente. Ese tiempo
comienza el 22 de enero de 1870 e incluiría los meses en que
formó parte de la iglesia Presbiteriana, desde marzo hasta agosto
del mismo año, en que se disolvió al constituirse la iglesia Bautista.
250 Patrocinio Ríos Sánchez
A esos meses hay que sumar el periodo que pasó como
evangelista dependiente de la Iglesia de Knapp. Y aquí su permanencia
activa fue más breve, de poco más de un mes: el tiempo que
va desde la formación de la Iglesia Bautista hasta mediados de septiembre
de 1870 cuando Knapp suprime los cargos de evangelista.
Knapp, en una carta fechada el 20 de septiembre de 1870, informa
a la sede central de su Misión en Boston de que ha tenido que
suprimir a los evangelistas para reducir gastos. Por tal motivo,
comunicaba que su trabajo dominical resultaba sobrecargado: “My
Sunday work –escribe– is quite heavy now, as I have discharged all
evangelists for the purpose of lessening expenses till I hear from
the Rooms”31.
3 ALGUNAS CONCLUSIONES
A tenor de los datos expuestos hasta ahora procedentes de
los biógrafos, de Marcial Dorado, de Knapp y de William Moore y
la inscripción en el Registro de la Iglesia Evangélica del Redentor, se
desprenden las siguientes conclusiones:
3.1 Manuel Curros, evangelista presbiteriano
Manuel Curros debió de ser por deducción lógica uno de
los dos evangelistas pertenecientes a la primera Iglesia
Presbiteriana constituida como tal en Madrid el 26 de marzo de
1870. De esta Iglesia formaban parte como fundadores el norteamericano
de denominación bautista William I. Knapp, el presbiteriano
William Moore y el escocés John Jameson, también presbiteriano
y representante de la Sociedad Bíblica de Escocia. Esta vinculación
con el agente de la Sociedad Bíblica se compadece bien
con el testimonio aportado por Marcial Dorado.
3.2 El encuentro con Jameson, en Madrid
También parece lógico inferir que el Jamesson (con dos
eses) de Londres no es sino el Jameson cofundador de la Iglesia
31. Baptist Missionary Magazine, vol. LI, núm. 1, enero de 1871 (nueva serie, vol. 1),
p. 27.
Contribución a la biografía de Curros... 251
presbiteriana de Madrid, quien le daría el empleo del que hablan
los biógrafos. En consecuencia, el encuentro con el pastor protestante,
es decir, Jameson, que según tantos biógrafos de Curros se
produjo en Londres, tendría lugar en la capital de España y no en
la inglesa. Resultaría demasiado casual que Curros conociera en
Londres, en el caso de que se acepte su viaje como cierto, a un pastor
cuyo nombre y condición protestante coinciden en general con
los mismos atributos del presbiteriano Jameson que tenemos en
Madrid y de cuya Iglesia parece razonadamente indudable que
Curros formó parte.
Hemos visto, efectivamente, que Ferreiro escribe Jamesson,
con dos eses, y también Carballo Calero y Carlos Casares, quienes
en esto le siguen. No obstante Carballo escribe este apellido precedido
de M. que no se encuentra en Ferreiro, que escribía míster32.
Creemos que estas diferencias de grafía no son argumentos sólidos
para levantar una desconfianza insalvable respecto de la identidad
única a que apuntan como referencia esos dos nombres, pues la
vacilación se observa incluso en los libros de Hughey33. La M. que
escribe Carballo Calero seguramente es abreviatura de míster34, tratamiento
usado por Ferreiro. Las dos eses de Jamesson se pueden
atribuir a desconocimiento o duda de la grafía verdadera, que es
Jameson.
Me parece oportuno incluir ahora un pequeño apunte biográfico
del pastor Jameson (1842-1921) que contribuye a consolidar
la conclusión. Me sirvo de la semblanza publicada en la revista
protestante España Evangélica con motivo de su fallecimiento en
192135. Leemos ahí, entre otras notas biográficas, que “D. Juan
Jameson llegó a Madrid en Diciembre de 1869 [...]. Era entonces
un joven de veintisiete años, que había ejercido durante los dos
32. Ricardo Carballo Calero, Historia da literatura galega..., citada, p. 344. Carlos
Casares, en la introducción a O. C. de Curros, citada, p. XII.
33. El mismo Hughey o sus traductores escriben Jameson y Jamesson respectivamente
en Historia de los bautistas... p. 10, y en Los bautistas en España, p. 27.
34. Op. cit., p. 344, n. 34.
35. Antonio Rodríguez, “El Rdo. [sic] Juan Jameson”, España Evangélica, II, núm. 86,
15 de septiembre de 1921, p. 296.
252 Patrocinio Ríos Sánchez
años anteriores su primer ministerio pastoral entre los pescadores
de las Islas Shetland”. Se expone también que su predicación era
sólida pero sobria en recursos oratorios; y de un “carácter generoso”.
Continúa así este boceto:
Cuando llegó a España traía la representación de la Sociedad
Bíblica de Escocia, y poco después fue nombrado misionero de la
Iglesia Libre Unida del mismo país, en el desempeño de cuyo cargo
dirigió la obra que se hacía primero en la capilla de la Plaza del
Limón y luego en la calle de Leganitos.
La semblanza se cierra con una nota que refuerza la tesis
que mantenemos de que Juan Jameson es, casi con toda seguridad,
el mismo que el Jamesson londinense de Ferreiro. Escribe el autor
de la semblanza necrológica:
Enviamos a sus hijas, [la cursiva es mía] una de las cuales ha
trabajado por algunos años como misionera en la India y ha
acompañado a su padre en estos últimos tiempos, la expresión de
nuestra más sentida simpatía cristiana.
¿No debemos pensar que estas hijas de Juan Jameson son
en realidad aquellas a quienes el supuesto pastor londinense
Jamesson quería enseñar español por medio del joven exiliado
Curros y a las que alude Ferreiro?36. En ningún momento se dice
nada de que este pastor Jameson fuese profesor de español, como
36. A pesar de esta referencia a las hijas de Jameson, no he encontrado ninguna alusión
a su situación familiar cuando se le tributa un acto de despedida en Edimburgo
el 28 de noviembre de 1869. (“Spain. Appointment of the Rev. John Jameson as
General Agent for the Society in Spain”, en Occasional Record of the National Bible
Society of Scotland, enero, 1870, pp. 229-234). Samuel Vila y Darío A. Santamaría, en
su Enciclopedia ilustrada de historia de la Iglesia, Terrassa (Barcelona), Clie, 1979, dedican
una entrada a Juan Jameson. Parece que toman los datos que suministra España
Evangélica, citada, pero yerran, como se desprende de la lectura, en la fecha de su
muerte, que sitúan en 1894. Esta fecha corresponde al año en que Jameson temporalmente
abandonó España.
Puede decirse también que Jameson y Moore figuran entre los veinticinco pastores
que firman en Madrid y en abril de 1872 una Confesión de fe hecha por la asamblea de
la Iglesia Cristiana Española, en la que se integraban distintas denominaciones.
Contribución a la biografía de Curros... 253
se puede leer en la biografía de González-Besada y Félix Melendo
(pp. 18-19). Al contrario, parece que Jameson no conocía el castellano
cuando llegó a España, detalle que concuerda con la versión
del encuentro facilitada por Ferreiro, como vimos37. Quien sí
ejerció como profesor de español fue Knapp. Parece, pues, que
en tal información se mezclan las personalidades del pastor
Jameson y del hispanista Knapp, en cuyas tareas misioneras participó
Curros. Todo ello contribuye a crear ese fondo de oscura
verdad.
3.3 El encuentro de Curros con Jameson,
en los comienzos de 1870
El encuentro de Curros con Jameson debió de producirse
entre la fecha de llegada a España del pastor, diciembre de 1869, y
antes del 10 de agosto de 1870, en que ya le vemos formando parte
como segundo evangelista de la Primera Iglesia Bautista de Knapp.
Suponiendo que el encuentro hubiera sido en la ya constituida
Iglesia Presbiteriana de Knapp-Moore-Jameson, la ubicación del
episodio sería en la calle de Lavapiés, donde se estableció esta
Iglesia, y entre el 26 de marzo y el 10 de agosto de 1870. Pero igual
podía haber sido en cualquier local habilitado para la predicación
o en alguna sede eclesial ya existente con anterioridad38. Según
Predominaba la presbiteriana. Merece mención el hecho de que también se encuentra
entre los firmantes otro heterodoxo gallego: Félix Moreno Astray, que fue pastor en el
pueblo toledano de Camuñas. (Existe edición facsímil editada por la Iglesia Evangélica
Española, Madrid, 1994).
37. En una breve nota sobre España publicada en el Occasional Record..., noviembre de
1871, p. 295, leemos acerca del progreso del castellano de Jameson al cabo de un año
de estancia y experiencia en nuestro país: “As Mr Jameson is now able to preach and
give addresses in the Spanish tongue, it is hoped that he may be greatly honoured as
a useful and successful evangelist. He has already had young men under his care and
teaching”.
38. Antes de constituirse la Iglesia Presbiteriana y asentarse en Lavapiés, existían ya
capillas evangélicas en Madrid, como vimos. Sobre la ubicación de la iglesia presbiteriana
en Lavapiés, véase “Christian Effort in Spain”, The Missionary Magazine, vol. L,
núm. 4, abril, 1870, pp. 118-119). El cambio denominacional producido por secesión
de la Iglesia Presbiteriana no supuso un desplazamiento de la calle de Lavapiés, pues
en otra carta de Knapp fechada el 1 de septiembre de 1870 leemos: “Sept. 1.- The first
254 Patrocinio Ríos Sánchez
nuestra perspectiva, no sería en Trafalgar Square, como asegura
Ferreiro39.
3.4 Curros no estaba en Londres en las fechas
defendidas por Ferreiro
Sea o no sea datable el encuentro con absoluta precisión
en tiempo y local eclesial, no resulta fantástico suponer y afirmar
que Curros se hallaba en Madrid en los momentos de constitución
de la Iglesia Presbiteriana primero y de la Primera Iglesia Bautista
de Knapp después (entre marzo y septiembre). Al efecto resulta
especialmente significativo el momento de la disolución de la
of September finds us with two strict Baptist churches in Madrid, one (my own) the
Lavapies [sic] or 1st chuch, of forty-eight members, and the other, the Libertad, of
forty-two members” (The Missionary Magazine, vol. L, núm. 12, diciembre, 1870, p.
449). Ramón Bon Rodríguez precisa la ubicación en el número 17 de dicha calle, que
era la puerta de acceso de los pastores; el públicó, en cambio, entraba por la calle
Ministriles (Líos protestantes..., citada, p. 13). Es lógico pensar que un misionero enviado
a España como Jameson visitase diversos locales de culto. Era una forma de apreciar
el estado del protestantismo incipiente en sus diversas denominaciones y de establecer
lazos de cooperación evangelizadora, máxime tratándose de un representante de
una Sociedad Bíblica.
39. Incitado por el topónimo, me resisto a eludir el hecho de que en la calle Trafalgar
de Madrid, número 32 actual, y próxima a la Plaza de Olavide y de la glorieta de
Quevedo, existe una capilla evangélica de Hermanos. Según una crónica protestante
de 1897, antes de este emplazamiento en 1895, se hallaba en la glorieta de Quevedo,
“donde en los principios de Noviembre de 1874 se constituyó como iglesia”. Fue obra
de Faithfull (“Una nueva iglesia en Madrid”, El Cristiano, XXVIII, núm. 1.360, 4 de
febrero de 1897, p. 39). José M. Martínez escribe al respecto que Faithfull vino a
Madrid desde Córdoba en 1872 y “Establecido en Chamberí, y con la colaboración de
José Ríos, abrió unas escuelas y un local para el culto en la actual calle de Eloy
Gonzalo, Nº 10” (La España evangélica ayer y hoy. Esbozo de una historia para una reflexión,
Barcelona, Andamio/Clie, 1994, p. 191). (El número 10 de Eloy Gonzalo limita
con la glorieta de Quevedo). Pero en el libro de José Flores observamos algunas diferencias
sobre el emplazamiento: “El tan repetido polígrafo Menéndez y Pelayo afirma
que vio vendiendo biblias con su carro blindado por las Ramblas de Barcelona al famoso
Jorge Lawrence de los Hermanos por el año 1869 quien luego se traslada a Madrid
y abre un local de predicación con capacidad para 200 personas. Fue la famosa iglesia
de Chamberí, hoy reedificada en el mismo lugar de la calle de Trafalgar nº 32” (Historia
de la Biblia en España, Barcelona, Clie, 1978, p. 185. La cursiva del texto es mía). En
cualquier caso, entre Trafalgar, 32, y la glorieta de Quevedo la distancia es escasísima.
Contribución a la biografía de Curros... 255
Iglesia Presbiteriana y constitución de la Bautista en el verano de
1870 en que se le asigna el cargo de evangelista. En cambio resulta
poco creíble que en tales fechas se hallase en Londres, donde se
produjeron unas supuestas experiencias biográficas que son
hechos reales en Madrid. Por tanto en este punto entramos en
colisión frontal con la tesis de Ferreiro, que, como vimos, establece
la estancia de Curros en Londres entre abril y octubre de ese
año de 1870.
3.5 Curros, bautizado por Knapp
La constitución de la Iglesia Bautista realizada por Knapp
el 10 de agosto de 1870 tras la separación de los presbiterianos llevaba
aparejada la acción previa del bautismo por inmersión de los
nuevos miembros, conforme a los principios de tal denominación.
El profesor jesuita Prudencio Damboriena señala tres requisitos
para ser miembros de una Iglesia Bautista: “un corazón regenerado”,
“una profesión de fe” hecha en voz alta y “la recepción del
bautismo”, la cual tiene como condición casi sin excepción que
“debe administrarse por la inmersión”40.
Apoyados en estos principios básicos bautistas, en las palabras
del propio Knapp (“Ahora ya todos los empleados son bautistas”)
y en el testimonio de Moore, que, como vimos, asegura, y en
consecuencia ratifica, que Knapp “empezó por ‘sumergir’ a dos de
nuestros evangelistas” para integrarlos en su nueva Iglesia, podemos
concluir lógicamente que Curros Enríquez fue bautizado por
el rito bautista en el verano de 187041. Y, del mismo modo, no es
menos lógico deducir que la ceremonia bautismal se celebró en el
40. Fe católica e iglesias y sectas de la Reforma, Madrid, Razón y Fe, 1961, pp. 663-
668.
41. David Hughey, en Los Bautistas en España, Madrid, Comisión de Educación y
Propaganda de la Unión Evangélica Bautista Española, 1985, escribe: “El 10 de agosto
de 1870 [Knapp] organizó la primera iglesia bautista de Madrid, recibiendo como
miembros a 33 personas que habían hecho profesión de fe mediante el bautismo,
durante las dos semanas precedentes” (p. 28).
256 Patrocinio Ríos Sánchez
río Manzanares, el nuevo Jordán bajo cuyas aguas pasaba Knapp a
los adeptos a su denominación eclesial42.
3.6 Curros como evangelista
Si por otra parte consideramos el cargo que se le asigna a
Curros, el de evangelista, hemos de aceptar también sin resistencia
mental o recelos infundados que Curros llevaría a cabo las tareas
propias del mismo o al menos recibiría instrucción adecuada para
desempeñarlas43. Las funciones inherentes al cargo eran la dirección
de una reunión y la predicación del Evangelio en las congregaciones
en condición de laico y a sueldo. El evangelista viene a ser
un misionero seglar dentro de una misión44.
Las doctrinas fundamentales que recibiría Curros para
alcanzar ese grado de evangelista serían las propias de las denomi-
42. En la carta del 22 de agosto y que en parte hemos reproducido, podemos leer también
que encuentra más dificultades para aumentar el número de los 38 ya bautizados
porque carece de bautisterio y los de clases más elevadas se resisten a ser bautizados
en el río. Como tampoco existía un lugar próximo y apropiado para realizar el
bautismo, “nos vemos obligados a administrarlo entre las lavanderas del Manzanares,
quienes, con sus familias y compañeros, empiezan un griterío irrisorio difícil de
soportar, sobre todo cuando el lenguaje obsceno se constituye en parte principal del
ultraje” (The Missionary Magazine, vol. L, núm. 12, p. 449). Menéndez y Pelayo acusa
también esta algazara que las lavanderas provocaban con los bautismos de Knapp
(Historia de los heterodoxos españoles, II, Madrid, BAC, 4ª ed., 1987, p. 1003). Ramón
Bon Rodríguez, el expastor bautista, habla de su bautismo en el mismo río en un rito
celebrado por Knapp en 1871 y alude también a las lavanderas (Historia de las
Sociedades Bíblicas, de sus jefes y emisarios, prólogo de Juan Manuel Ortí y Lara, Madrid,
Imp. de F. Maroto e hijos, 1881, p. 110).
43. Recordemos que Hughey informa del estado de la obra misionera dependiente de
la Iglesia Presbiteriana de Knapp-Moore-Jameson y entre los distintos ministerios estaban
las escuelas y “una clase de teología para la preparación de evangelistas” (Historia
de los bautistas en España, citada, p. 11).
44. Véase Horst Rzepkowski, Diccionario de misionología. Historia, teología, etnología,
Estella (Navarra), Verbo Divino, 1997, pp. 221-222. En uno de los informes enviados
por el misionero William Moore en marzo de 1871 a la organización misionera de la
que dependía en Irlanda se confirman esas tareas: “Our own Evangelist, Giménez, continues
to preach with great acceptance in the congregation of Limon. He also been conducting
for some weeks a cottage meeting in the out-skirts of the city” (Missionary
Herald of the Presbiteryan Church in Ireland, 1 de abril de 1871, p. 305). De forma semejante
en el número correspondiente a mayo, p. 315.
Contribución a la biografía de Curros... 257
naciones presbiteriana, a la que perteneció primero, y la bautista
posterior45.
3.7 Tiempo de permanencia activa de Curros
entre los protestantes de Madrid
Y, en fin, ya dijimos que la permanencia formal de Curros
entre los protestantes fue de meses: ocho meses en números redondos.
Desde el 22 de enero en que se inscribe entre los congregantes
hasta septiembre que lo despide Knapp. No sabemos si Curros
siguió con posterioridad unido confesionalmente durante algún
tiempo a la denominación Bautista46. Pero hemos de pensar que su
espíritu evangelizador no se desvanecería repentinamente. Para
Marcial Dorado –recordemos– Curros Enríquez profesaba ideas
evangélicas.
Estos meses de vinculación oficial protestante de Curros
nos predisponen a pensar que son aproximadamente coincidentes,
en cantidad y en cronología, con los de la supuesta permanencia
45. Prudencio Damboriena nos suministra información al respecto en su libro Fe católica
e iglesias y sectas de la Reforma, Madrid, Razón y Fe, 1961. Los presbiterianos pertenecen
al tronco calvinista. Dentro del calvinismo se distinguen tres ramas: presbiterianos,
congregacionalistas y reformados (p. 469). Entre los presbiterianos y reformados
apenas existen diferencias, sólo de carácter geográfico, pues los reformados son los
nacidos en el continente y los presbiterianos en Escocia (p. 469). También el Ulster es
“nido rabioso de presbiterianismo” (p. 507).
Las tres denominaciones calvinistas mantienen en general la línea teológica de su
progenitor (p. 470); y en Calvino, es sabido, predominan como rasgos el biblismo, el
predestinismo y el congregacionalismo (pp. 530, 535). Los sacramentos son dos:
Bautismo y Eucaristía o Santa Cena. El primero, símbolo de la unión del alma con Dios
(p. 538); y en la Eucaristía la presencia de Cristo es meramente espiritual (p. 544).
Los bautistas tienen a los anabaptistas como precursores, pero la denominación
bautista tiene muchas ramificaciones. Tanto las tendencias liberales como las conservadoras
comparten unos principios comunes: “el dominio absoluto de Jesucristo que
ha revelado su voluntad en la Biblia” y “la soberanía y libertad plenas del alma humana,
dirigida inmediatamente por Dios en todo lo relativo a su vida religiosa” (p. 649).
46. No se conservan los documentos constitutivos de la fundación de la Iglesia Bautista
de Madrid. Desaparecieron en la Guerra Civil (1936-1939), según me informa oralmente
el pastor bautista de Madrid Emmanuel Buch.
258 Patrocinio Ríos Sánchez
en Londres, según Pedreira (ocho meses; p. 168). Ferreiro limita la
duración de la estancia a seis: de abril a octubre. ¿Serán los mismos
que median entre la creación de la Iglesia Presbiteriana de Knapp,
Moore y Jameson (marzo) y el despido de Knapp (septiembre)? En
cualquier caso “los beatos de la erudición” de los que se burlaba
Ferreiro porque ponían en duda el viaje tienen ahora otro motivo
de sospecha a su favor, o mejor, otra razón. Creo que no cabe
duda, por lo visto, de que el viaje y la estancia en Londres no se
produjeron en las fechas señaladas por Ferreiro.
4 UN COLOFÓN
Hoy no podemos ir más allá de lo tratado. Creo no obstante
que lo dicho sobre este aspecto biográfico arroja más luz para
el estudio de la ideología religiosa de Curros. Eso vendrá en otro
momento, junto con otro hecho más, conectado con la biografía
protestante de Curros. Me refiero a su relación con el padre Juan
Manuel Cañellas, a quien dedicó el poema que hizo público
Marcial Dorado y en el que Curros recomienda el libro Lucila o la
lectura de la Biblia. El estudio del poema (localización del texto original,
datación, análisis, etc.) y de la personalidad de Cañellas, así
como la revisión del ideario religioso del poeta serán objeto de un
trabajo posterior, repito.
Pongamos el punto final en esta ocasión con la lectura de
ese poema apenas conocido. Valga como testimonio ideológico,
avalado por el contenido del libro recomendado, de un Curros
protestante. Sirva al mismo tiempo como homenaje y rememoración
de nosotros sus lectores, estudiosos y amigos, congregados en
esta villa de Celanova que le vio nacer hace 150 años:
“Al padre Juan Manuel Cañellas”
Padre Juan: Júroos por Dios,
con la ingenuidad de un niño,
que más que afecto, es cariño
el que yo siento por vos.
Contribución a la biografía de Curros... 259
Franca es la declaración;
pero ¿quién pudo lograr
el impulso dominar
del humano corazón?
De que lo que os digo es
muy cierto, os dará una prueba
el que respetuoso lleva
este libro a vuestros pies.
Libro que, aquí entre los dos,
es el que más he apreciado
cuando en la duda lanzado
pregunté: ‘¿Dónde está Dios?’
Si, pues, de egoísta no peca
el que este libro os dedica,
que lo admitáis os suplica
para vuestra Biblioteca.

III. IDEARIO: POLÍTICO, RELIXIOSO,
LINGÜÍSTICO

Así como “las leyes no se dictan ya en pareados, no se pronuncian
en sáficos los discursos ni son odas los presupuestos”1
tampouco podemos pedirlle a un poeta que nos deixe na súa obra
a arquitectura do seu ideario. Sen embargo, e dado que Curros é
un escritor moi atento á realidade, a súa obra revela uns compromisos,
unhas actitudes, unha forma de situarse criticamente ante
esa realidade que remiten a unha ideoloxía, a unhas fidelidades
básicas que marcan o seu compromiso ideolóxico e político como
intelectual galego.
Introducirnos nese nivel das predeterminacións ideolóxicas,
que marcan a súa conducta política, é un exercicio sempre
perigoso pero que cómpre facer e mesmo caer no risco de equivocarnos
se queremos ter o perfil máis completo da súa biografía.
REPUBLICANO E INTERNACIONALISTA
A súa militancia republicana acompañouno toda a vida
como a pel vai pegada ó corpo. “Para nadie es un secreto –escribe
o seu fillo Adelardo– que Curros Enríquez fue toda su vida un
republicano convencido”2.
El mesmo descríbenos con entusiasmo a proclamación da
República naquel 11 de febreiro de 1873:
Me retiraba de la tribuna pública del Congreso de los Diputados,
de Madrid, donde acababa de proclamarse la República Española, sin
costar a mi patria una sola gota de sangre.
La plaza de las Cortes, la carrera de San Jerónimo y todas las
calles adyacentes estaban llenas de una multitud jubilosa que, loca de
entusiasmo, aclamaba a los partidos republicanos y monárquicos que,
ante la gravedad de las circunstancias, vacante el trono y con dos
A IDEOLOXÍA POLÍTICA DE CURROS
Xosé R. Barreiro Fernández
Universidade de Santiago
1. Curros Enríquez, M., “Prólogo” a Soidades, de Lugrís Freire, M., La Habana, 1894,
p. XI.
2. Obras completas de Curros Enríquez, T. V, Madrid, 1912, p. 439.
264 Xosé R. Barreiro Fernández
guerras civiles encendidas3, habían llegado a tan feliz conjunción de
voluntades y opiniones.
Cansado de gritar como ella, como ella ebrio de dicha y de
contento, abriéndome a codazos camino por entre las apretadas filas
populares, pude abandonar el edificio para dirigirme a mi casa, que
estaba en uno de los barrios entonces más apartados del centro de la
capital. Agitados todos mis nervios, emocionadísimo, secándome las
primeras y las únicas lágrimas de alegría que han brotado de mis ojos,
orgulloso de haber asistido a aquella proclamación, soñando para
España un porvenir que aún no ha llegado, bajé por la calle de
Alcalá…4
Era republicano e republicano federal, movemento que no
momento de proclamarse a República era o predominante, xa que
o chamado republicanismo unitario, liderado por García Ruiz,
neste intre era máis que minoritario, residual.
Pasado o tempo, Curros, xa co sosego e a tranquilidade da
distancia, percibe algunha das consecuencias que o pactismo
(núcleo doutrinal no que se apoia o federalismo) pode traer: a disgregación
da integridade nacional5. Sen embargo, consta positivamente
que Curros no ano 1905 segue a optar por unha solución
federal para Galicia6, o que parece revelar que o federalismo segue
a ser a fórmula ideal de República para Curros.
A súa fervenza republicana non lle impide obxectivar o
acontecemento da Primeira República e pronunciarse sobre aquel
fracaso. A República naceu acosada por dúas guerras, a carlista e a
independentista de Cuba, pero tamén abafada polos monárquicos
afonsinos e polos radicais. Non por iso deixa de responsabilizar ós
líderes do republicanismo:
3. Refírese Curros á guerra civil do Norte de España, a chamada terceira Guerra
Carlista e á primeira Guerra de Cuba, concluída pola paz de Zanjón.
4. Curros Enríquez, M., “El Aniversario”, publicado en Remedios Ilustrado, Remedios,
Cuba (1906), en Obras completas, T. V, op. cit., pp. 208-209. Curros cantou a proclamación
da República na súa composición “El Canto de la República”, El Correo de
Galicia, Ourense, 25-IX-1873, en López Varela, A poesía galega de Manuel Curros
Enríquez, Deputación da Coruña, A Coruña, II, 1998, pp. 1.044-1.046.
5. Curros Enríquez, M., Eduardo Chao, Madrid, 1893, p. 111.
6. Curros Enríquez, M., “Prólogo” á obra de Juan Rivero, Galicia, La Habana, 1905,
p. 20.
A ideoloxía política de Curros 265
¡Que la Historia tenga piedad de aquellos gobernantes, que no eran
malos, que indudablemente querían acertar en sus delirios!7
Xuízo excesivamente benévolo, pero que pode explicarse
porque o formula facendo a biografía de Eduardo Chao, un dos
ministros da República.
Sempre tivemos a sospeita de que a militancia republicana
non podía explicar suficientemente a propensión “socialista” da
maior parte da obra de Curros. O seu achegamento sentimental ós
derrotados e vencidos, ós parias, pobres e ilotas, os seus devezos
de fraternidade universal non podían ser meros recursos literarios.
Aparecen tan obstinadamente encarnados na súa obra que reflicten
un compromiso ideolóxico básico, unha fonda e radical predeterminación
do seu código de conducta social8.
Aínda non absolutamente seguros da nosa hipótese, que
deberá ser mellor razoada e argumentada en futuras investigacións,
entendemos que esta propensión “socialista” deriva da súa inicial
pertenza ó primeiro internacionalismo, estreitamente vencellado ó
republicanismo.
Varias testemuñas coinciden en afirmar que Curros foi
colaborador do xornal El Combate, fundado en Madrid por Paúl y
Angulo no ano 1869 e pechado no ano 18709 cando este tivo que
fuxir de España, acusado de participar no asasinato de Prim. O
xornal reaparece no ano 1872 baixo a dirección de Rispá y
Perpiñá10.
7. Curros Enríquez, M., Eduardo Chao, op. cit., p. 122.
8. Esta capacidade de militancia social de Curros foi perfectamente captada e catalogada,
hai xa anos, polo profesor Alonso Montero na súa obra Realismo y conciencia crítica
en la literatura gallega, Madrid, 1968, pp. 101 e ss.
9. Lamentablemente aínda non tivemos acceso a este xornal, sen embargo e por fontes
secundarias non só coñecemos a súa tendencia senón ademais moitos dos artigos
que nel apareceron.
10. Sobre esta segunda fase cfr. Estébanez, N., Mis Memorias, Ed. Tebas, Madrid, 1975,
p. 206. Nesta segunda fase o xornal estaba dirixido por Rispá y Perpiñá, outro republicano
radical, autor dunhas interesantes memorias, Memorias político-revolucionarias,
Barcelona, 1932. Con Rispá eran redactores nesta segunda etapa, Vicente Galiana,
Ignacio Sastres, Córdova López, X. P. Barcelona e Nicolás Estébanez.
266 Xosé R. Barreiro Fernández
El Combate conciliaba o republicanismo federal exaltado co
internacionalismo que comezaba a penetrar en España. Como o
tema parécenos fundamental para a comprensión do período e
para explicar a militancia de moitos republicanos novos que repentinamente
aparecen asociados a empresas intelectuais anarquistas
ou mesmo socialistas, teremos que alongar un pouco a explicación
deste proceso.
O Comité xenebrino da AIT enviou o 21-X-1868 unha
mensaxe ós traballadores de España (redactado por Perron e corrixido
por Bakunin) que trouxo Farinelli. Os primeiros contactos
que ten Farinelli son con Fernando Garrido (republicano cunha
evidente e xa antiga proxección socialista no seu discurso), con
Orense, cos traballadores Anselmo Lorenzo e Francisco Mora, e
con Xosé Guisasola Goicoechea, director do xornal republicano La
Igualdad en 1868, membro da executiva do partido republicano e
que estivera exiliado no ano 1867 por conspirar contra a
Monarquía. Guisasola é quen introduce a Farinelli no Fomento de
las Artes (Madrid), posibilitando a creación da primeira sociedade
anarquista en Madrid o 24-I-186911.
Aínda que Farinelli comprende que é Barcelona o principal
núcleo obreiro con posibilidades de asumir as novas ideas da AIT,
o que explica o asentamento anarquista nesta cidade, inicialmente
non marxina os mozos republicanos “burgueses” de Madrid, ós
que atopa moi sensibles ás novas ideas libertarias.
Moitos destes republicanos, que entran na órbita de
Farinelli, son redactores do xornal El Combate: Guisasola, do que xa
fixemos mención; Francisco Córdoba López, que se fai membro da
AIT, con Farga Pellicer, Sentiñón, Celso Gomis, Morago e Francisco
Mora12, é dicir, coa elite do anarquismo español; Ramón de Cala,
republicano, alcalde de Xerez, deputado a Cortes, que defende a
Internacional nas Cortes e que no ano 1871 publica Legalidad de la
Internacional13; Federico C. Beltrán, que formou parte con Fernando
11. Termes, J., Anarquismo y sindicalismo en España. La Primera Internacional (1864-
1881), Ed. Ariel, Barcelona, 1972, pp. 39-40.
12. Breves pero moi completas notas biográficas de todos estes líderes en Arbeloa,
V.M., I Congreso Obrero Español, Barcelona, 1870, Madrid, 1973, pp. 64 e ss.
13. De Cala, R., Legalidad de la Internacional, Madrid, 1871.
A ideoloxía política de Curros 267
Garrido do republicanismo prosocialista e que no ano 1871 publica
un acendido artigo co título de “Internacionales a defendense”14.
O propio Paúl y Angulo, aínda que non nos conta expresamente a
súa afiliación, entra na órbita do internacionalismo, como o amosa
a súa obra Verdades revolucionarias… dedicadas a las clases trabajadoras15.
Parece, pois, claro que a redacción de El Combate fórmase
na vangarda “burguesa” do internacionalismo.
Paúl y Angulo, como dixemos, escapou a Francia e logo a
América, acusado de participar no crime cometido contra Prim, e
isto produciu a inicial desbandada do grupo, que se sentiu acosado.
Cando Paúl y Angulo abandona España pesaban sobre o xornal
170 denuncias e 28 causas criminais16, o que revela o radicalismo
desta publicación que utilizaba o insulto persoal como instrumento
de coacción supostamente “revolucionaria”.
O inicial entendemento entre o anarquismo proletario e as
xeracións máis novas do republicanismo empezou a enturbarse
cando a AIT presionou para que o Congreso de Barcelona de 1870
se desvencellara dos partidos republicanos por burgueses. Máis
aínda, a permanencia dalgúns destes republicanos na Alianza da
Democracia Socialista, que era como inicialmente se denominaba
a organización anarquista española, foi denunciada no ano 1873
polo Consello Xeral da Internacional como unha “sociedad secreta
compuesta por burgueses, dejándose conducir por ella” e especificamente
cualificaban a El Combate (desta segunda fase) como un
“periódico burgués”17.
A ruptura definitiva ten lugar cando, a consecuencia dos
sucesos da Comuna en París (1871), o partido republicano foi
obrigado a tomar posicións sobre a Internacional, acusada pola
14. Beltrán, Federico C., “Internacionales a defenderse”, en Enciclopedia Republicana
Federal Social, Madrid, 1871, pp. 93-106.
15. Paúl y Angulo, “Verdades revolucionarias”, en Conferencias políticas dedicadas a la
clase trabajadora, Madrid, 1872 (A obra publicouse cando o autor xa residía en
Francia).
16. Paúl y Angulo, Los asesinos del General Prim y la política en España, París, 1886.
17. “El Consejo General de la Internacional contra los aliancistas Españoles” (1873).
Texto ed. por Termes, Anarquismo, op. cit., pp. 391-398.
268 Xosé R. Barreiro Fernández
prensa conservadora liberal (La Iberia, Las Novedades, La Época),
pola prensa neocatólica e carlista (El Pensamiento Español, La
Esperanza, La Revista Popular, El Cascabel) e pola prensa republicana
unitaria (El Pueblo) de ser a instigadora e directora dos graves
acontecementos vividos en París.
Foi inútil que os xornais republicanos federais (La Igualdad,
La Discusión, El Comunero Federal) ou os anarquistas (La Federación)
probaran que os acontecementos non foran orixinados pola
Internacional nin dirixidos por esta (que só tiña 3 membros nun
Comité popular de máis de 30) e que a filosofía anarquista non pretendía
subverter, por principio, os réximes políticos senón conquistar
os dereitos dos obreiros. Todo foi inútil. A gravidade do acontecido
en París (pola contra, os xornais conservadores non denunciaron
os miles de persoas mortas pola represión de Thiers) e a pésima
defensa que fixeron os anarquistas dos excesos populares de
París18 levaron consigo elevar á categoría de problema de Estado o
tema da Internacional, a causa da chegada a España dalgúns exiliados
franceses non necesariamente internacionalistas19.
A discusión nas Cortes foi áspera. Os republicanos, que
tampouco estaban entusiasmados coa idea de que os internacionalistas
foran confundidos con eles, levaron a cuestión ó ámbito da
legalidade, xa que os que tiñan que xulgar as conductas dos exiliados
eran xuíces e non os políticos por non tratarse dun problema
político senón legal. Os republicanos perderon a votación (192
votos contra 38) e a Internacional foi declarada fóra da lei.
18. Teobaldo Nieva, internacionalista, xustifica a destrucción da columna Vendôme e
o incendio do museo do Louvre, para Victor Hugo dous crimes de lesa nación e de
civilización, porque “protestaban enérgicamente contra una civilización menguada,
que sin haber realizado la justicia, sin haber efectuado la redención del hombre, cifra
toda su gloria en el arte…” (La Federación, 2-VII-1871). Con defensores desta especie
non precisaban os conservadores de moitos argumentos para predispoñer á opinión
pública contra os internacionalistas.
19. Sobre o tema, cfr. Álvarez Junco, J., La Comuna en España, Siglo XXI, Madrid, 1971
e O. Vergés Mundó, La I Internacional en las Cortes de 1871, Barcelona, 1964. O republicanismo
unitario e centralista, representado por E. García Ruiz, condenou ó internacionalismo,
cfr. E. García Ruiz, Historia de la Internacional y del federalismo español,
Madrid, 1872.
A ideoloxía política de Curros 269
Os anarquistas non só non agradeceron ós republicanos a
súa defensa senón que aínda se abriu cada día máis a fendedura
entre republicanos e anarquistas.
O que antecede revela a conivencia que houbo entre algúns
sectores republicanos e a Internacional. Pero, sobre todo, queda
claro que o grupo de El Combate, na súa primeira fase, é dicir, entre
1869-1870, non só sintonizou cos chamados Internacionalistas
senón que ademais xogou moi forte na súa defensa e proxección
política.
Foi, por conseguinte, na escola de El Combate onde o mozo
Curros aprendeu o que era internacionalismo e conxugou harmonicamente
a súa fervenza republicana coa utopía internacional da
liberdade dos pobos e dos homes. Foi alí sen dúbida onde a súa
alma quedou prendida xa para sempre na necesaria loita a favor
dos pobres, dos “parias de tréboa e polvo e de sudor cubertos”, do
“triste paria que, por termo / dun vivir curvado e combo / sobre a
aixada / tópaste hoxe probe e enfermo / i a pedir cun fol ó lombo
/ pola estrada”. E foi alí onde sentiu a responsabilidade de ser un
bardo dos vencidos e derrotados, de predicar a insubmisión e a
rebeldía contra os poderosos da terra, de “falarlles da patria ós desterrados,
de liberdade e redención ós servos”, de ser un “dente” da
serra xornalística, de predicar ós mozos para que “fagan montería
nos lobos da terra, nos lobos do ceo”, de cantar a “libertá sagrada,
alba de groria pró oprimido mundo, dos pobos deseada, que escravos
viven en dolor profundo”. A súa “corda muda”, na súa “lira
torva, como o coitelo fera, como un tronido rouca” garda “o himno
gloriosos dos ilotas”, que cantarán as novas xeracións cando o
bardo quede “na noite do olvido xemindo sin gloria”.
Xa nunca máis Curros renunciou a ser o poeta dos desterrados,
oprimidos e vencidos. A súa fidelidade a esta causa, a este
compromiso, foi constante. Sen necesidade de profesar na biblia
anarquista ou socialista, sen militar en ningún destes movementos
ou partidos, a súa voz e a súa pluma estiveron ó servicio do pobo
e da súa loita liberadora.
270 Xosé R. Barreiro Fernández
REPUBLICANO E GALEGUISTA
Seguramente foi a “Cántiga” a primeira composición escrita
por Curros (1869), coas circunstancias anecdóticas que concorreron
na súa composición, tal e como el mesmo describe no ano
1907 na carta a D. Francisco Díaz Silveira20. Nos anos setenta
Curros inicia a súa producción en galego, que foi alternando coa
producción castelá, da que vivía, en xornais e revistas. Seguindo a
Casares, xa no ano 1873 escribe “Ben chegado”, inspirado no nacemento
do seu primeiro fillo Adelardo, logo no ano 1874 publicaría
“A fouce do abó”, “A primaveira” e “A nena na fonte” e xa no
ano 1876 a “Muiñeira monorrítmica”21.
A victoria –escribe Carballo Calero– de Curros no Certame
(1877), determínao como poeta galego. Ata aquela, aínda que
escribira e publicara algunhas poesías na súa fala nadal, non tiña unha
personalidade decididamente vencellada ao renacemento das nosas
letras. Era un de tantos galegos que cultivando esporadicamente a
lingua vernácula, intenta facer carreira literaria en Madrid. Despois de
1877 o seu éxito, seguido do seu establecemento en Ourense,
imprímelle carácter como príncipe da poesía galega22.
A integración de Curros no galeguismo verificouse paseniñamente.
Conecta de seguido co Rexurdimento literario e foi aquí,
no eido da cultura, non no da política, onde Curros se sente cada
día máis galego e máis responsabilizado coa lingua galega.
20. Publicada no Diario de la Marina, La Habana, 19-III-1908 e reproducida en Obras
completas, I, 167 e ss. e por López Varela, E., A poesía..., op. cit., II, pp. 1482-1484.
21. Casares, C., “Introducción” a Curros Enríquez, Poesía Galega Completa, Ed. Galaxia,
1992, pp. 21-22. López Varela, sempre rigoroso e preciso, data estas primeiras produccións
galegas en forma non sempre coincidente doas datas atribuídas por Casares e
Carballo Calero. As primeiras produccións galegas para este autor son as seguintes: “A
primaveira” (1874), “A nena na fonte” (1874), “Muiñeira monorrítmica” (1877). A
composición “A fouce do abó” lévaa a 1888 e parece dubidar de que a composición
“Ben chegado” sexa de 1873, vid. López Varela, A poesía..., op. cit., I, pp. 147-149. Sen
embargo se realmente o seu fillo Adelardo naceu en 1873, o 19 de xullo, dificilmente
se poderá negar esta datación.
22. Carballo Calero, R., Historia da literatura galega contemporánea, op. cit., p. 348.
A ideoloxía política de Curros 271
Iniciárase o galeguismo na xeración de 1846 como un
movemento da recuperación da nosa identidade23, un movemento
máis literario que político. Como ben sinalaba R. Marrast na súa
investigación sobre Espronceda24, á altura de 1835-1840 hai unha
radical transformación nos modelos literarios españois. Ó “romanticismo
nacional”, do Duque de Rivas, Mesonero Ramos ou
Zorrilla, substitúeo o “romanticismo social” que, presupoñendo
que o que está na natureza debe estar na arte (Victor Hugo), conclúe
que a literatura é inseparable da vida do pobo en todas as súas
formas e expresións. Xorde desta maneira un compromiso coa realidade,
iniciado na literatura e levado ata as últimas consecuencias
socio-políticas.
A xeración galega entre 1840 e 1846, que ten a Larra e a
Espronceda como dous referentes simbólicos, asumiu esta tendencia
de compromiso coa realidade galega.
Baixo a inspiración de Antolín Faraldo, poetas e escritores
(Añón, os Rúa Figueroa, Posada, Romero Ortiz, Neira de
Mosquera, os Camino, etc.), consciente ou inconscientemente,
comezan a descubrir, a sentir e a valorar a Galicia como un novo
suxeito histórico, como un pobo con entidade en si mesmo, coa
súa lingua, coa súa historia, coa súa cultura.
A recente división administrativa de España (desde 1833)
que pretendía remarcar a unidade do Estado español, facendo
desaparecer as unidades históricas, facendo do territorio un taboleiro
provincial no que non había espacio para os antigos reinos e
principados, no que desaparecía Galicia como unidade territorial e
histórica, provocou a alarma na conciencia da intelectualidade dos
mozos desta xeración, que se mobilizaron dunha maneira espontánea
para defender Galicia e o seu patrimonio cultural. Como sintomática
resposta á perda da identidade administrativa de Galicia,
nunca houbo tantas cabeceiras de xornais co nome de Galicia:
23. Barreiro Fernández, X. R., “Desarrollo ideológico del galleguismo”, en Nation et
nationalités en Espagne XIXè-XXè siècles, Fondation Singer Polignac, París, 1985, pp.
191-211.
24. Marrast, R., José de Espronceda et son temps, s. 1, 1974, p. 505.
272 Xosé R. Barreiro Fernández
El Emancipador Gallego (1842)
El Idólatra de Galicia (1841-1842)
El Iris de Galicia (1841)
Revista de Galicia (1841-1842)
La Situación de Galicia (1845)
El Centinela de Galicia (1843-1844)
El Porvenir. Revista de la Juventud Gallega (1845)
Estas cabeceiras, que substitúen ás clásicas e homologables
a nivel estatal, como El Conciso, La Época, El Telégrafo, El Vigilante,
La Armonía, El Noticiero, El Eco Mercantil, etc. son, sen dúbida ningunha,
un indicador do cambio de sensibilidade e da aparición
dunha nova mentalidade galeguista.
Se das cabeceiras pasamos a examinar os contidos dos xornais
e da publicística desta xeración atopámonos cun discurso
novo sobre a galeguidade, un discurso aínda non coherente na súa
totalidade, pero no que, por vez primeira, se cuestionan temas
como o da unidade galega, o atraso de Galicia polos atrancos que
impón o centralismo, un discurso no que, aínda predominando
unha polisemia nas denominacións, vaise impoñendo o concepto
de patria e nación referidos a Galicia. Tamén por vez primeira hai
un intento de fundamentar historicamente a singularidade galega a
través do referente céltico que, tomado de Verea y Aguiar, Faraldo
aplica a Galicia nunha evidente pretensión de sentar as bases da
galeguidade sobre un chanzo étnico.
Despois do desastre de 184625 hai unha estratéxica retirada
deste inicial galeguismo a posicións máis literarias e culturais,
25. Na nosa investigación El Levantamiento de 1846, Santiago, 1977, demostramos que
o pronunciamento deste ano en Galicia tiña diversos obxectivos. Para os progresistas
o obxectivo era derrubar o réxime moderado de Narváez para instalar un novo réxime
progresista. Pero para os galeguistas, que participan activamente neste, monopolizando
a súa dirección política, o levantamento tiña que significar non a separación de
España, como infundadamente se dixo, senón o recoñecemento da nosa singularidade
como nación ou pobo, sen que se especifiquen, en ningún caso, os mecanismos que
empregar para lograr tal obxectivo. No caso de triunfar aquel levantamento estamos
convencidos que novamente o centralismo progresista afogaría estas demandas lexítimas
pero non programadas.
A ideoloxía política de Curros 273
dando orixe ó Rexurdimento, que atopa en Cantares Gallegos (1863)
de Rosalía de Castro o seu referente máis simbólico.
Entre 1863 e 1885, ano da morte de Rosalía, o galeguismo
segue sen concretarse en fórmulas políticas, é dicir, segue carecendo
dunha teorización que posibilite un proxecto político para
Galicia, pero vai gañando espacios na cultura e moi especialmente
na literatura (gracias ás obras de Rosalía de Castro, de Pondal, de
Lamas e tantos outros), producindo un fenómeno de autoestima
do noso, da nosa lingua, do noso folclore, das nosas tradicións26.
Murguía, mentres, vai creando o novo discurso teórico da
Galicia-Nación que nucleará toda a ideoloxía galeguista durante o
século XIX e boa parte do século XX. A etnia, a raza, constitúe a
base e o fundamento dun novo suxeito histórico: Galicia27. A
Historia de Galicia, da que publica Murguía o primeiro tomo en
1865, é a historia dunha nación que mantén intactos os seus sinais
de identidade na súa evolución secular sen que as fácticas dependencias
de diversos estados (o visigodo ou posteriormente o reino
de Castela) minoren esa identidade. Así Galicia chegará ó século
XIX cun territorio, cunha lingua, cunha raza, cun folclore propios,
é dicir, segue habendo en Galicia unha nacionalidade que reclama
(porque comeza a ter conciencia da súa singularidade) un recoñecemento
da súa identidade. A formulación xa política desa demanda
será o rexionalismo, movemento que, como se sabe, perfílase a
partir de 1886.
Esta era a situación do galeguismo cando Curros se incorpora
a este. O predominio dunha estratexia literaria e cultural
26. O galeguismo, tan florecente culturalmente, mantiña a eiva e a debilidade da súa
falla de concreción e formulación dun proxecto político. No Sexenio a experiencia do
republicanismo federal que logrou preparar un proxecto cantonal para Galicia, o primeiro
que se presentou nas Cortes do ano 1873, aínda que as circunstancias non permitiron
que tivese tratamento parlamentario, nin se discutise, debeu facer madurar ós
dirixentes galeguistas que, por vez primeira, tiñan diante un modelo a seguir. Aínda os
galeguistas tardaron algúns anos en madurar un plan, que, por fin, aparece xa co rexionalismo
ó que logo nos referiremos.
27. Barreiro Fernández, X.R., “Murguía, historiador do feito diferencial de Galicia”, en
Barreiro Fernández, X.R. e Axeitos, X.L., Manuel Murguía. Vida e obra, Ed. Xerais, Vigo,
2000, pp. 51-66.
274 Xosé R. Barreiro Fernández
sobre unha estratexia política facilitou a convivencia no galeguismo
de temperamentos tan conservadores como os de Pondal ou
Lamas xunto a Murguía ou Curros, que procedían de posicións
políticas moito máis radicais.
Curros vai incorporar non só un novo estilo literario senón
tamén unha nova temática: a denuncia social, a subversión contra
os mitos vivos do sistema (monarquía, igrexa, propiedade) e, por
iso, a súa obra é como un vento de fronde que abanea as carballeiras
do quietismo, do conservadorismo literario galego. As xuventudes
atopan nel a voz profética que reclamaba desde había tempo
a cultura galega e sentíronse enfeitizados polo seu vigoroso alento,
e a Curros nacéronlle ducias de imitadores, de seguidores, mesmo
fillos como Nan de Allariz.
CURROS REXIONALISTA
Perdida a fe na Revolución, obrigado polas necesidades a
contar as pequenas glorias militares do exército do Norte nas páxinas
de El Imparcial, afastado dos amigos que soñaran coma el mundos
imposibles, vivía Curros sen estrela e sen unha ilusión renovadora.
Atopouna, por fin, no galeguismo. Curros recuperou unha
patria, un locus sentimental que vai guiar xa para sempre a súa vida
e Galicia atopou nel a voz máis vigorosa e audaz, o poeta civil da
súa rehabilitación.
Curros entra no galeguismo bastantes anos antes de que
Brañas e Murguía fundaran o rexionalismo. A formulación política
do rexionalismo ou dos rexionalismos, de acordo coas teses do profesor
Máiz28, non alterou en forma ningunha a súa militancia.
Tampouco lle preocuparon excesivamente as diferencias entre as
diversas formulacións rexionalistas, porque Curros asumiu o rexionalismo
como a doutrina política que globalmente daba respostas as
súas demandas de descentralización política, sen entrar en matices.
28. Máiz, R., O Rexionalismo Galego: Organización e Ideoloxía (1886-1907), Ediciós do
Castro, Sada (A Coruña), 1984. Distingue o autor o rexionalismo liberal, representado
por Murguía e o grupo rexionalista coruñés, do rexionalismo federalista, representado
por Aureliano Pereira, e o rexionalismo tradicional, representado por Brañas e o grupo
compostelán.
A ideoloxía política de Curros 275
La moderna escuela regionalista –escribe– fundada sobre los
últimos adelantos de las ciencias físicas, morales y económicas, trata
de reintegrar a las sociedades y a las razas en todo lo que les es propio
y pertenece por derecho.
Para Curros foi Murguía o gran descubridor da fórmula
ideal:
Corresponde al Sr. Murguía el honor de haber descubierto en su
gran libro la característica de nuestro pueblo, casi fosilizada bajo el
polvo de los siglos y el olvido de las generaciones, reconstruyendo,
por un sistema parecido al de Cuvier, el esqueleto de nuestra
anatomía29.
Logo refírese a Brañas nos seguintes termos:
Al Sr. Brañas (corresponde) la gloria de haberlo animado (refírese
ó rexionalismo) y hecho de él un organismo, ofreciéndolo a nuestra
raza como símbolo en que se contienen todas sus aspiraciones de
libertad, de justicia, y de progreso… ha formulado el credo de la
descentralización política y administrativa de Galicia y lo ha
propagado con elocuencia de apóstol y abnegación de mártir por
todas las regiones de España. Brañas, de gallardo continente, vasta
ilustración, palabra abundante y persuasiva, imaginación poderosa, fe
y entusiasmo por la causa que defiende, incansable voluntad, todo, en
fin, cuanto puede hacer de un hombre un ser providencial, un elegido
por Dios para iniciar una época y empujar a la sociedad por el camino
de la civilización30.
Curros non entra, elevado na gabia desde a que se divisan
inmensos horizontes para ó seu pobo, nas pequeneces, nas liortas
domésticas entre os nosos intelectuais. Só lles pide que loiten pola
redención da Terra. Por iso no ano 1878, con pluma emocionada
e agradecida31, fai un chamamento ós deputados de Galicia nas
29. Curros Enríquez, M., Obras completas, IV, op. cit., p. 259.
30. Obras completas, op. cit., IV, p. 259.
31. El Heraldo Gallego, 5-VI-1878, en López Varela, A poesía..., op. cit., pp. 1086-
1087.
276 Xosé R. Barreiro Fernández
Cortes e á prensa para que se lle fixe á viúva e filla de Vicetto unha
pensión:
El trabajo constante, el sacrificio lento de una existencia, la
batalla de treinta años por redimir a la patria del vilipendio de los
pueblos sin historia, parécenos que algo valen y algo significan,
cuando se trata no ya de premiar los propios méritos sino de realizar
un acto de humanidad y de caridad a la vez.
Todos: Murguía, o seu íntimo amigo, Brañas ó que admiraba,
Vicetto que, como el, era “un xornaleiro do porvir” e que tamén
como el “traballaba para vivir”, Andrés Muruais “nuncio de rescate”
da patria galega, Añón, heroe que morreu sen altares, Vesterio
Torres “que murió de rodillas, vueltos los ojos al cielo”, todos atopan
na súa pluma unha consideración afervoada e entusiasta, porque
todos foran traballadores da Patria.
Curros asume a concepción histórica de Murguía de que o
celtismo é o núcleo orixinario da nosa nacionalidade. No poema
dedicado á Alborada de Veiga (1880) di que esa “celeste música”
chega ó corazón dos galegos porque procede daquela cultura dos
celtas que constitúen o noso sinal de identidade:
O celta, que didiante dos astros se axoella,
deixounos nese canto de multiforme son
o matinal saúdo á luz do sol vermella,
feito do estrondo de himno e rogos de oración.
Unha cultura celta que non se reducía ós estreitos límites
do actual territorio galego porque tamén a vella Castela se contaxiou
de elementos do celtismo:
Al fin, el paso de los celtas por Castilla ni fue cosa de un
momento, ni sus relaciones con ella tan escasas que no la hallan
absorbido y dominado por completo, hasta el punto de privarla de
personalidad. Ni la tenía aún definida en la época romana…32.
32. Curros Enríquez, M., “El Idioma gallego, su antigüedad y vida”, El Eco de Galicia,
24-X-1886, comentando o libro de Antonio de la Iglesia, El Idioma Gallego.
A ideoloxía política de Curros 277
Sen embargo e a diferencia de Murguía e de moitos contemporáneos,
Curros non acepta a superioridade dunhas razas
sobre outras e por iso o feito de proceder dunha raza, a raza celta,
non significa que Galicia forme parte dunha raza superior:
¡No, no hay razas inferiores en la especie humana! Sólo quien no
conoce a Darwin ni a Haeckel… pueda calumniarles33.
Tamén como Murguía e os historiadores galegos contemporáneos
marca na cultura galega a pegada das culturas grega e
latina, pero dando un brinco puramente retórico chega a afirmar
que a cultura celta informou á cultura grega e, por mediación
desta, Roma recibe a achega celta, é dicir, a nosa pegada. Licencia
que utiliza Curros coa clara intención de explicar o ecumenismo e
universalidade da cultura galega:
Si a Grecia está chea dos nosos costumes,
todo nela indica que a fundamos nós;
.................................................................
Os sigros pasaron; da Grecia sai Roma,
que o xenio expansivo dos celtas herdou34.
Curros defende o idioma galego e refuta todas as obxeccións
que se foron acumulando. Comentando na súa revista La
Tierra Gallega o libro Caldo de Grelos de Armada Teixeiro recolle un
texto de Cervantes que poucas veces vimos citado:
Todos los poetas antiguos, escribe Cervantes, escribieron en la
lengua que mamaron en la leche y no fueron a buscar las extranjeras
para declarar la alteza de sus conceptos: y siendo esto así razón sería
se extendiese esta costumbre por todas las naciones y que no se
desestimase al poeta alemán porque escribe en su lengua, ni al
castellano, ni aún al vizcaino, porque escribe en la suya.
33. Curros Enríquez, M., “En defensa propia”, La Tierra Gallega, maio 1894, en López
Varela, A poesía..., op. cit., p. 1158.
34. Curros Enríquez, M., “Na apertura do Centro Gallego”.
278 Xosé R. Barreiro Fernández
E continúa Curros:
Lejos de desestimarlos nosotros, todos los elogios nos parecen
pequeños para celebrarlos. Quien se dedica a escribir en su lengua
nativa da muestras, por lo pronto, de no ser ingrato con sus
progenitores, de amar la tierra en que se meció su cuna y de renunciar
por ella a la popularidad que acaso consiguiese facilmente,
haciéndose entender de los más a despecho de los menos… Pero se
dice comúnmente: escribir en catalán o en gallego, pudiendo escribir
en castellano para que lo entiendan todos, es una gran prueba de
egoísmo. Antes al contrario, egoísta es el que pretende obligar al
escritor a emplear el lenguaje oficial impuesto, que puede no dominar
como el suyo, sin fijarse en que cohíbe su libertad y en que
escribiendo en castellano quizá le entendiesen todos menos aquellos
que más le interesa que le entiendan35.
Comentando no ano 1891 o libro de Aureliano J. Pereira,
refuta algunhas das ideas que entón circulaban e hoxe mesmo circulan,
polo menos entre os menos documentados:
Todavía hay quien cree que la lengua gallega no pasa de ser un
idioma agrario, útil sólo al destripador de terrones. De ahí que el
mejor poeta gallego sea, para los que así piensan, el que con más
propiedad hace el inventario de los aperos de labranza, se santigua
con el labrador al escuchar en la campana de la aldea el toque de
oración e imita en versos onomatopéyicos, de gusto dudoso, el
gruñido del cerdo, el chirrido del carro o el son de la gaita. Según esos
críticos, el habla gallega permanece estacionaria desde el siglo XIV;
por consiguiente, todas las ideas desde entonces concebidas, todos los
progresos desde entonces realizados, no pueden tener expresión
adecuada dentro de esa lengua. Y, claro está, como el alma, las
sensaciones, las pasiones y todo lo que constituya la vida de los seres,
no existía antes de esa época… la lengua gallega no puede ser
metafísica, psicológica ni fisiológica; no puede preocuparse de la
libertad, porque entonces no la había, no puede pedir rebaja de los
tributos, porque entonces nadie se atrevía a negárselos al rey, ni se
conocía la ciencia económica; no puede formular las ansias de las
clases bajas, porque entonces no las sentían; no pueden quejarse de
35. Curros Enríquez, La Tierra Gallega, 9-IX-1895, en López Varela, A poesía..., op. cit.,
pp. 1241-1242.
A ideoloxía política de Curros 279
su suerte porque entonces eran felices en su memoria; no pueden
desconfiar de la misericordia de Dios, porque entonces el fraile les
enseñaba que sus penas eran visitas del altísimo.
Así discurre esa escuela que da y quita, o quiere dar y quitar
títulos de suficiencia y diplomas de celebridad a los escritores
regionales36.
Polo contrario,
nosotros tenemos gran fe en los destinos de esa lengua que por algo y
para algo vive… De dos modos se imponen los idiomas: por la fuerza
de las almas o por la fuerza de las ideas. Galicia no es un pueblo
guerrero, pero es un pueblo ideal y, además, un pueblo lírico. Con esta
espada de dos filos conquistará el porvenir y dominará las letras37.
A defensa do ideario rexionalista e a súa lóxica consecuencia
que é a autonomía política tróuxolle graves problemas en
Cuba. A súa coherencia intelectual e unha ética irreprochable obrigouno
a defender na Habana os mesmos principios que defendera
en España, porque como el mesmo dicía “coelum non animum
mutat qui trans mare fugit”, quen emigra pode mudar de ceo pero
non de ideas.
A súa revista, La Tierra Gallega, da que vivía, defendeu a
necesaria e inmediata autonomía de Cuba para pór fin á guerra.
Ben sabía Curros que o proceso independentista era imparable
porque el mesmo dixo nun extraordinario artigo, comentando o
libro de Amblard38, que os pobos elixen sempre a liberdade aínda
que esa elección signifique a pobreza.
Precisamente porque en Galicia defendeu sempre a autonomía
para o seu pobo, agora reclama ese mesmo dereito para
Cuba39, e así como reclamou en Galicia a redención dos labregos,
a defensa da nosa cultura e a supresión do caciquismo, agora en
36. Curros Enríquez, El País, Madrid, 17-IV-1891, en López Varela, A poesía..., op. cit.,
pp. 1115-1116.
37. López Varela, A poesía..., op. cit., pp. 1294-1295.
38. Curros Enríquez, M., “El libro de Amblard”, en Obras completas, IV, pp. 315-323.
39. Curros Enríquez, “En defensa propia”, La Tierra Gallega, maio 1894, en López
Varela, A poesía..., op. cit., pp. 1154-1164.
280 Xosé R. Barreiro Fernández
Cuba arremete contra o centralismo do Estado español e defende a
autonomía integral.
Curros sabía tamén que o que se defendía en Cuba non era
o honor español senón os intereses dunha oligarquía que provocaba
unha hemorraxia de sangue, o sangue dos miles de mozos levados
a Cuba como a un matadoiro.
Defender estas ideas na Habana, en medio do fragor da
guerra, situar a súa revista na racionalidade política, custoulle o
peche desta, o seu fracaso económico, perder a amizade de moitos
amigos, ser denunciado como mambí e tirar pola borda o capital de
admiración que gañara coa súa obra.
O hiperespañolismo, o patriotismo desbocado, a alucinante
utopía de derrotar a indíxenas e ós americanos rompeu todos os
diques da sensatez colectiva, e Curros quedou no medio, arroiado
polos acontecementos, sobrevivindo a base de converterse (el un
mestre do alto periodismo) en corrector de probas do Diario de la
Marina.
Quizais foi entón cando redactou aquela vibrante poesía,
“En corso”40, contra a voracidade norteamericana. Porque para
Curros defender a autonomía como paso para a independencia era
precisamente o único medio de evitar que os ianquis atopasen un
motivo para privatizar a Illa. Pero Curros ben sabía que non eran
os americanos os únicos culpables. Co seu dedo sinalou a Cánovas,
a Sagasta, a Romero Robledo, “el más execrable y funesto de los
políticos contemporáneos”, a Canalejas, a Moret, “locos, sí, porque
no queremos llamarles malvados”41.
Consumada a independencia, ninguén lle recoñeceu os
méritos contraídos para evitar aquela barbarie.
O seu rexionalismo, a clara opción de Curros por unha
autonomía para Galicia, levouno a asumir diversas responsabilidades
e a seguir utilizando a pluma, a súa “serra”, a favor das causas
nobres da recuperación da súa patria. Por iso defendeu que as
comunidades galegas da emigración asignaran a Murguía unha
40. Recuperada polo seu fillo Adelardo no único exemplar que quedaba, o que revela
a escasa publicidade que tivo.
41. Obras completas, IV, pp. 315-323.
A ideoloxía política de Curros 281
subvención para que rematara a súa gran obra da Historia de
Galicia, porque el tamén estaba convencido que un pobo sen historia
era un pobo morto.
Ese mesmo compromiso está detrás do seu empeño en
crear unha Xunta Iniciadora para a constitución dunha Real
Academia Galega que debía ser o referente simbólico da cultura
galega na metrópole.
Non todos comprenderon a xenerosidade do seu esforzo.
Curros abrira coa súa pluma moitas feridas (a guerra, por exemplo,
contra Waldo Álvarez Insua foi a morte)42 e cada vez eran menos os
que crían nel. Compensouno o agarimo que atopou en Galicia,
onde os Murguía, Galo Salinas, Tettamancy, Vaamonde Lores e tantos
outros protexeron e agarimaron a súa memoria, logrando que,
por fin e por unha vez, a Terra honrara a un dos seus máis xeniais
e fieis servidores.
42. Curros Enríquez, M., “Al maestro Ciruela”, La Tierra Gallega 3-V-1894; “A El Eco
de Galicia”, La Tierra Gallega 1-IX-1895; “Non fuyades”, La Tierra Gallega 15-IX-1895.

Baseándonos nun criterio semántico, tradicionalmente os
substantivos veñen clasificándose en propios (antropónimos e
topónimos) e comúns, e, pola súa vez, estes en concretos e abstractos.
A seguir, extraemos as opinións de varios gramáticos para
a definición e diferenciación de ambos os tipos.
Mentres que os comúns clasifican a realidade, implicando
o maior número posíbel de trazos que caracterizan a entidade
denotada fronte ás restantes, os substantivos propios sinalan un
individuo non como membro dunha clase, senón dando unha
denominación de seu sen implicar ningún trazo que o defina dun
xeito individualizado (Álvarez et alii, 1986: 53-54).
Fronte aos comúns, que designan especies ou seres concretos
dunha especie ou unha abstracción, os propios nomean
seres únicos na súa especie, individualizándoos. Deste xeito,
poden designar unha persoa ou cousa personificada, un accidente
topográfico, etc., mais sen ningún tipo de trazo que os diferencie
de tal especie (Freixeiro Mato, 2000: 35).
Os substantivos posúen unha designación xenérica,
mediante a cal poden designar todos os seres dunha especie, e
unha designación específica se designaren un individuo dunha
determinada especie. Cando se aplica á totalidade de seres dunha
especie ou cando designa unha abstracción o substantivo é común;
cando se aplica a un determinado individuo da especie é propio
(Celso Cunha e Lindley Cintra, 1986: 178).
O nome propio particulariza un determinado e concreto
referente sen o connotar. Posúe unha función denominativa. Así,
en canto os nomes comúns cadela, moucho, home e convoi nos
achegan uns determinados atributos ou calidades destes seres, o
nome propio Merlín –que podemos utilizar para particularizar un
mago, unha obra literaria ou un can– non connota por si mesmo
ningunha calidade particular. De aí que estes sexan nomes, por si
ANTROPÓNIMOS GALEGOS NA OBRA POÉTICA
DE CURROS ENRÍQUEZ
Elisardo López Varela
Universidade da Coruña
284 Elisardo López Varela
mesmos, sen significación propia, e son necesarios para particularizar
as diferentes versións dunha mesma clase, especie ou xénero
da realidade. Debemos ter en conta que nomes comúns do sistema
léxico, en ocasións, son transformados en propios por vontade da
persoa. É o caso de Blanco-Amor en A Esmorga, ao alcumar o Bocas
a un dos protagonistas, ou uns pais ao rexistrar un fillo como Filipe
(Juan Alcina Franch e José Manuel Blecua, 1975: 503).
Se a análise a facemos desde o punto de vista formal, convén
resaltar que os nomes propios non ofrecen trazos fónicos especiais,
a excepción dunha maior independencia e a falta, en xeral,
de derivativos. En galego o seu comportamento respecto do artigo
é especial. Aínda que están suficientemente individualizados,
porén, poden os antropónimos levalo, adquirindo a frase unhas
connotacións significativas especiais. Tampouco admiten, en xeral,
adxectivos con valor determinativo, porque apenas os necesitan
por seren as palabras que menos precisan determinarse, aínda que
a cousa cambia se os usarmos á maneira dos comúns, dicindo, por
exemplo, o Betanzos antigo ou o Betanzos moderno.
Finalmente hai que ter en conta que, por regra xeral, non
presentan flexión de número, salvo en contadas ocasións.
É a nosa intención no presente traballo tratar de ver unha
parte dos antropónimos empregados por Curros na súa poesía
referidos a personaxes galegos, identificándoos e analizándoos no
seu uso e intencionalidade.
Cómpre partir da idea de que unha das características
currosianas é que, en xeral, os seus poemas están cargados dunha
profunda intención ideolóxica que condicionan moitos dos substantivos
empregados.
Se reparamos nos antropónimos existentes, observamos
unha enorme profusión deles, sendo moi habituais os referidos ao
país. A súa abundancia é tal que, se non coñecésemos a procedencia
do autor, facilmente –xunto cos topónimos– conseguiriamos
descubrila. Con eles podemos observar un claro posicionamento
ideolóxico do autor a favor das ideas defensoras da nosa identidade.
A seguir, intentaremos agrupalos dalgún xeito.
Antropónimos galegos na obra poética... 285
Destacan os nomes de escritores galegos, dos que o grao de
coñecemento resulta hoxe desigual. Duns, pouco sabemos, doutros,
en cambio, posuímos coñecementos suficientes como para
lles recoñecer un lugar privilexiado na nosa literatura.
Un daqueles é Xan d'a Coba, citado no canto III de O
Divino Sainete (DIV III.105)1 pola non nomeada condesa de Pardo
Bazán que, no vagón da Envexa, compara os nosos escritores con
el co fin de ridiculizalos.
ises Novos e Labartas,
ises Lagos, esas pelras
que surxen á luz en sartas;
esa xeneración nova
de parleiros rousinoles?...
-Cantan... como Xan da Cova.
Non quixen oír máis nada.
-Vámonos, rogueille ó Mestre,
¡ou fago unha xudiada!
Xan da Cova fora un controvertido poeta ourensán autor
de versos en galego e español de escasa calidade, que inventou
unha especie de lingua desatinada, sen sentido, denominada o
“trampitán”. Sobre el Adelardo Curros comentou:
Juan de la Cueva (Xan d'a Coba). Este celebérrimo poetastro
gallego, de ingrata recordación, por lo que a las musas se refiere, es a
quien hace mención el autor de ‘O Divino Sainete’. La fama que dejó
en Galicia el insigne inventor del ‘Trampitan’ no es para comentarla
en estas notas. He traducido, pues, como corresponde hacerlo al
castellano, el nombre y apellido de tan inmortal ente, que en vida era
tan conocido en la provincia de Orense, como la mala hierba.
1. DIV III.105 quere indicar que se trata do verso 105 do canto III de O Divino Sainete.
A partir deste aparecerán outras siglas semellantes, ben do libro Aires da miña terra
(AIR) ou ben dos poemas soltos (SOL), figurará a seguir o número de orde do poema
seguido do número de verso, tal como se pode ver na edición da obra do autor preparada
por nós (López Varela 1997).
Carlos Casares (1992: 247) cita un exemplo de “trampitán”:
“Ti tentene al tintantón/tenteban inchensos trules/tal chinifes
pe pus antules/al netrepes á maltón”, que en castelán quere dicir:
“Vente, niña/a la Gudiña,/la hermosa aldea/donde la nieve abunda/
y el pino/tea” ou “Padres buenos, hijos buenos,/los de malos,
malos son,/de malos salen obscenos,/no hay regla sin excepción”2.
A ironía albíscase así mesmo no emprego do antropónimo
Manuel Anxel (DIV III.153), en que se pode apreciar a galeguización
“castelanizada” do nome orixinal, que o fai aparecer no
mesmo canto anterior, mais no vagón da Gula, onde un montón de
noxentos frades van devorando todo o que lles aparece, feito que
Curros aproveitou para criticar os excesos da Igrexa.
Non ben houbo iste acabado
saltou outro: -Ó señor halle
de gustar máis o pescado.
Se así for, por sorte, apreixe
un bocadiño siquera
de Manuel Anxel... -¡Bon peixe!
Parece aludir a Manuel Angel Corzo (Santiago, 1841-
Santiago, 1871), do que Alonso Montero (1969: 149) di: “escritor
polifacético do que se conservan algús inéditos na Academia
Galega. Según Couceiro (I, 313) soio escribíu un poema en galego.
(Estimouno deica a admiración Alfredo Brañas como pode verse
no seu libro El regionalismo editado en Barcelona un ano despois do
Sainete (pp. 323, 334, 337 e 338). Non fai referencia a ningún
poema galego)”.
Outro Manuel Ángel, ao cal cremos que Curros non se refire
aquí, realizou o retrato do poeta que figura ao comezo do tomo
I das Obras Completas preparadas polo seu fillo en 1908. Esta noticia
podemos confrontala en El Regional, Lugo, 5.11.1908.
286 Elisardo López Varela
2. Para un mellor coñecemento deste poeta convén consultar o libro de Alonso
Montero, Xesús e Casares, Carlos: Vida, obra e milagres de Xan da Coba, Vigo: Diario 16
de Galicia, 1992.
Mais, se os dous exemplos citados non contribúen a agrandar
en exceso o parnaso galego, non sucedería así con outros que
naqueles tempos acadaran un lugar destacado na nosa literatura.
É o caso dos dous escritores celanoveses Mármol (DIV
IV.30) e Elices (DIV IV.30). A ambos cítaos no canto IV de O Divino
Sainete, como exemplos –por estaren xa mortos– da situación de
despreocupación polo país en que viven moitos galegos.
-¡Venia ós que, despois de feita
a sembra, pechan os ollos
sin agarda-la coseita,
que, ó fin, eles son felices
como vós na vosa tomba,
doce Mármol, tenro Elices!...
O primeiro, que respondía ao nome de Leonardo Mármol
Fernández (Celanova, ? -Oviedo, 1886), publicou na Coruña o
almanaque La Aurora de Galicia, onde se topan traballos de Curros
(segundo Couceiro Freijomil, DBBE, p. 377), e dirixía o semanario
satírico El Danzante. O segundo, Castor Elices Rodríguez
(Celanova, 1847-1886) foi un poeta cuxos versos se inspiraban no
infortunio, na adversidade e nas tristezas da vida. Foi autor da
composición “As follas secas”, que Curros publicaría no n.º 41 do
seu xornal La Tierra Gallega.
Tanto un como outro semella que morreron relativamente
mozos, sen agardar a coseita á que o autor se refire.
De dondo afecto pode considerarse a relación co seu amigo
e compadre José Ogea (1842-1909), que fixo o prólogo a Aires da
miña terra e ao que lle dedicou a súa loa dramática El Padre Feijoo.
Como podemos observar, Curros tamén lle galeguizou o apelido
(Oxea, DIV III.161).
Ao seu lado (Vicetto, DIV III.161) cita o historiador Benito
Vicetto Pérez (1822-1878), por quen sentiu unha grande estima,
autor dunha Historia de Galicia en sete tomos, exenta, por momentos,
de certo rigor científico. Curros loa esta obra en El Heraldo
Antropónimos galegos na obra poética... 287
Gallego (5.6.1878), onde pide unha pensión honrosa para a súa
familia:
Trátase de que la esposa y la hija del Sr. Vicetto, que murió en la
pobreza no mueran de dolor y de vergüenza. Trátase de evitar que la
misma HISTORIA DE GALICIA del Sr. Vicetto, registre en su última
página esta efeméride: “La viúda é hija del autor, murieron de
hambre”.
Para evitar este escándalo, nosotros, por la redaccion de EL
HERALDO GALLEGO, rogamos encarecidamente y en nombre de la
pátria á los representantes de Galicia en las Córtes propongan á estas
antes de que se termine la presente legislatura, la concesion de una
pension honrosa para la familia de nuestro distinguido literato.
I así, pra min estendendo
anacos do seu almorzo,
todos fóronme ofrecendo
con crianza e fidalguía
talladas de Oxea, Vicetto,
Lamas, Pondal, Rosalía.
Neste último verso continúa a relación cos –xunto con el–
tres mellores poetas do noso Rexurdimento: Lamas, Pondal e
Rosalía. As relacións do noso autor con Lamas Carvajal (Lamas,
DIV III.162) pasaron por unha época de distanciamento; houbo
que esperar á chegada de Curros a Galiza en 1904 para que, após
unha visita a Ourense, se restablecesen. O seu apelido xa aparecera
en Aires da miña terra (Lamas, AIR 33.98) no poema “O
Ciprianillo”, ao final dunha lista en que Curros identifica a riqueza
que dá o coñecemento dos clásicos galegos, en contra da opinión
do ignorante Xan de Deza, que pretendía encontrala a través
dos libros de tesouros.
A Pondal (AIR 33.98) cítao na 3ª edición de Aires (1886) e
en O Divino Sainete (Pondal, DIV III.162), o que demostra a boa
relación que mantiñan, pois a ambos uníanos unhas ideas semellantes,
malia que as súas relacións epistolares apenas existisen.
Pondal, agradecido, dedicoulle os poemas intitulados “A Curros
288 Elisardo López Varela
Enríquez” con motivo do seu regreso a Cuba e “A Curros” após a
súa morte. Ademais, foi un dos académicos que constituíron a
RAG, portanto un colaborador no proxecto ideado polo celanovés,
que tivera un papel protagonista na súa fundación (Ferreiro, 1991).
O nome de Rosalía figura amentado varias veces. Por ela
sentiu o poeta unha grande admiración, como se pode comprobar
nos dous poemas que lle dedicou: “A Rosalía”, con motivo da
translación dos seus restos mortais desde o cemiterio da Adina até
o Panteón de Galegos Ilustres en 1891, e outro cando visitou a súa
tumba en 1904 na súa viaxe a Galiza (“Na tumba de Rosalía”). O
seu nome aparece unido ao de Murguía nalgunha ocasión. Noutras
figura só o seu: Rosalía, AIR, 1.67; DIV III.162 (aquí ao lado de
Lamas e Pondal); SOL 7.0. O significado que a poeta tivo para o
noso rexurdimento cultural e político non pasou desapercibido
para Curros, pois ela converteríase nun símbolo para Galiza, que,
co paso dos anos, pasaría a ser universal. As relacións persoais
entre ambos, se existiron, non deberon ser moi intensas, ao contrario
do que sucedeu co seu marido; mais, o que si está claro é que
a obra da autora serviu de fonte de inspiración ao poeta.
Resulta curiosa a vez en que o autor se cita a si mesmo, co
fin de resaltar o sorprendente que resulta ao lector o feito de ir el (un
confeso anticlerical) a Roma ver o Papa, símbolo do catolicismo que
tanto combateu. Aparece en O Divino Sainete: Curros, DIV 0.44.
Nunca outra tal se ha de vere:
¡Curros camiño de Roma
entoando o Miserere!
O nome do poeta Francisco Añón (San Pedro de Outes-Muros,
A Coruña, 1812-Madrid, 1878) topámolo no poema “Introdución”
de Aires da miña terra (Añón, AIR 1.68), en que destaca a fidelidade
ao idioma até o final da súa vida (“do infortunado Añón, himno
postreiro”), e en “O Ciprianillo” (Añon, AIR 33.98), na fileira de
escritores galegos que recomenda ler a Xan de Deza. Mais onde
adquire un protagonismo especial é en O Divino Sainete, pois está
continuamente presente por se tratar do personaxe principal deste.
Antropónimos galegos na obra poética... 289
Neste punto convén recordar que os nomes propios referidos
a persoas, xeralmente no ámbito familiar dan lugar, en ocasións,
a unhas transformacións moi curiosas que reciben o nome
de hipocorísticos, que adoitan estar relacionados expresivamente
co nivel social, área xeográfica ou linguas en contacto.
Dolores/Lola; María/Maruxa; Rosario/Charo; Ramón/Moncho, etc.
Por iso, aínda que sexa o apelido a forma de utilización máis
común para se referir a Añón, nunha ocasión achamos o seu hipocorístico:
Farruco, DIV II.1. Porén, este non é o único caso en que
o autor bota man deste recurso, pois xa o utilizara en “No convento”
referido a San Francisco: San Farruco, AIR 31.67.
Contra min roga pragas
San Farruco, o das chagas.
As relacións de Curros e Añón –moito máis vello ca el– hai
que buscalas en Madrid. Na sociedade Galicia Literaria madrileña
conviviron e compartiron ideas, penas e alegrías. Añón era o seu
presidente e morreu en Madrid –din que pobre–, o que provocou
en Curros unha forte conmoción3. Esta sociedade fora fundada o
20 de setembro de 1875 no número 7 da rúa da Estrella, no enderezo
familiar de Vesteiro Torres e de súa curmá Emilia Calé Torres
de Quintero, e inaugurada o 30 do mesmo mes. Galiza era o tema
central das xuntanzas que alí tiñan lugar.
Froito das súas boas relacións, achamos que tamén en castelán
o noso poeta se acordou del dedicándolle un poema de 172
versos, dividido en cinco apartados, intitulado “Conjuro sobre la
tumba del poeta Añón”, publicado por vez primeira na revista
ourensá El Heraldo Gallego o 3 de maio de 1878, uns días despois
de falecer Añón.
Precisamente con Teodosio Vesteiro Torres (Vigo, 1847-
Madrid, 1876) recibiría o celanovés un dos primeiros desgustos da
290 Elisardo López Varela
3. Para un mellor coñecemento de Añón remitimos a Fernando Bel Ortega: Vida e obra
de Francisco Añón, Fundación Pedro Barrié de la Maza, Conde de Fenosa, Colección
“Galicia viva”, disposta pola Real Academia Galega, A Coruña, 1991.
súa vida, cando se suicidou en Madrid, ao día seguinte de visitalo.
Este escritor e historiador, que foi secretario da sociedade Galicia
Literaria, faleceu o 12 de xuño de 1876, non sen antes lle escribir
unha carta de despedida ao seu amigo Manuel Curros, en que lle
manifestaba a profunda amizade que sentía por el, consagrándolle
un “lugar justísimo de preferencia en mi corazón”. A pegada de
Vesteiro ficou sempre gravada na súa mente, pois as súas relacións
eran excelentes. Curros rememórao en O Divino Sainete: Vesteiro,
DIV II.117.
Macías, o amor mal pago,
Feixóo, a cencia perseguida,
Vesteiro, da fe o estrago;
Outro dos persoeiros que cita é Manuel Martínez Murguía
(O Froxel-Oseiro, Arteixo, 1833-A Coruña, 1923), home de Rosalía
de Castro e primeiro presidente da Real Academia Galega, co que
mantivo unhas magníficas e estreitas relacións que o levaron a lle
mostrar un grande aprecio, sempre correspondido, como se pode
constatar na frecuente correspondencia epistolar que mantiñan.
Esta consideración mutua que tiñan vén dada pola ideoloxía rexionalista
de ambos e pola súa común dedicación ao renacer da cultura
e da lingua e literatura galegas. Ambos os poetas estaban unidos
polo sentimento e polas ideas comúns no amor a Galiza. Profesaban
ideas provincialistas e rexionalistas, base do nacemento do nacionalismo
e da defensa dos dereitos nacionais de Galiza, secuestrados
desde xa había uns 400 anos.
Como dado anecdótico, os dous estiveran enfrontados nun
momento determinado das súas vidas á furibunda antirrexionalista
Pardo Bazán. Esta militancia ideolóxica traeríalles bastantes problemas.
As súas coincidencias ideolóxicas non foron perturbadas
nin sequera pola diferencia de idade. Curros nacera o 15 de setembro
de 1851 e Murguía en 1833. Eran aproximadamente uns 18
anos os que os separaban. A pesar disto, a vida de Murguía alongaríase
moito máis no tempo que a do poeta celanovés, pois mentres
este morreu aos 56 anos, aquel case chegou aos 90.
Antropónimos galegos na obra poética... 291
E como Manuel Curros citaba nos seus poemas, segundo
estamos a ver, dunha maneira esporádica e acorde co tema que trataba,
os máis destacados escritores e pensadores galegos da época
–case todos de ideoloxía rexionalista e comprometidos co país–,
para que servisen de exemplo ás novas xeracións e, en xeral, ao
pobo galego, non podía faltar entre eles Murguía, a quen, a pesar
de non lle ter dedicado ningún poema en especial, chegaría a citar
en tres ocasións, sempre polo seu apelido, ao contrario que á súa
dona.
O seu nome topámolo no verso 97 do poema “O Ciprianillo”
de Aires da miña terra, recomendándolle a Xan de Deza que lese os
clásicos galegos e non o libro de tesouros de San Cibrao, para tratar
de alcanzar a riqueza:
Cando consultes Murguía,
Paz, Pondal, Añón e Lamas,
e no bico
as canciós de Rosalía
teñas sempre, que tanto amas,
¡serás rico!
Resulta destacábel o feito de eses nomes non levaren a preposición
“a” sendo complementos directos, unha das características
do noso idioma, aínda que aquí fose talvez debido a cuestións
métricas.
Máis tarde, en O Divino Sainete aparece no verso 144 do
canto III, onde os comentarios que fan os peregrinos a Roma no
convoi dos sete pecados serven para criticar os escritores rexionalistas,
que son “devorados” pola crítica:
-¿Querme acompañar? Sin gana
cómeselle esto. -¿E que é eso?
-Un pouco de carne humana.
-Mesmo de xunto á rileira;
nunca saio sin un toro
de Murguía na fiambreira.
292 Elisardo López Varela
-Mercé, non levo apetito.
-Matámolo a paus nantronte
¡i élle bocado esquisito!
E, finalmente, reflíctese o seu nome no verso 216 do
poema “A espiña”, escrito na Habana e lido no Teatro Tacón desa
capital o 11 de xaneiro de 1903. Entre as condicións que Curros
puxera para se reintegrar á vida activa do Centro Galego figuraba a
de que na Biblioteca da entidade estivesen presentes libros de
escritores galegos:
Facei que cando visite
o salón da biblioteca,
quen alí leve a alma seca,
tope a fe que o rezusite,
lendo ó Sabio Rei, Macía,
Feixóo, Colmeiro, Pondal,
Pastor Díaz, a Areal,
Rosalía e mais Murguía.
Como observamos, en dúas ocasións vai acompañado
polo nome da súa dona. O celanovés tiña un bo concepto desta
poeta xa antes de se consagrar con Follas novas, pois en 1877,
cando Curros andaba a preparar unha homenaxe poética ao malogrado
Vesteiro, incluíaa na relación de escritores cos que quería
contar:
¿De quién obtener originales? Yo me honraba con la amistad de
algunas eminencias, ó contaba con la colaboracion de aquellas a
quienes personalmente no conocia; invitaria á Zorrilla, á Ruiz
Aguilera, á Alarcon, á Grilo, á Vicetto, á Rosalía Castro, á Vicenti y á
Ginard de la Rosa, les indicaria todo lo que hay de santo en perdonar
al culpable é inmortalizar al poeta4.
Antropónimos galegos na obra poética... 293
4. Cfr. a carta que Curros enviou ao director do xornal vigués La Concordia e que publicou
El Heraldo Gallego, Ourense, n.º 211, 15.4.1877.
Outros autores servíronlle para recuperar parte da nosa
memoria histórica. É o caso do poeta Macías, alcumado o
Namorado, de Afonso X o Sabio, o Rei sabio, AIR 1.65, ou o do
máis próximo a el, Feixóo, DIV II.116.
O trobador galego, da segunda metade do séc. XIV, Macías,
converteuse en símbolo da “morte por amor”. Sobre el existe unha
lenda, con diferentes versións, segundo a cal Macías, namorado
dunha dama chamada Elvira, esposa de D. Hernán Pérez de
Vadillo, foi encarcerado no castelo de Arjonilla (Xaén), polo señor
a quen servía, don Enrique de Aragón, o mestre de Calatrava, a
petición do marido. El desde a prisión seguiu cantando o seu amor
á citada dama, o que levou a don Hernán a lle atravesar o peito
cunha lanza. O tema serviu de inspiración a moitos escritores tanto
na literatura galego-portuguesa como na castelá. No século XIX,
Larra dedicoulle o seu famoso drama Macías. En galego, tirada esta
alusión de Curros, encontramos outras no poema “A Galicia” de
Francisco M.ª de la Iglesia, no monólogo en verso Macías de
Eugenio Carré Alvarellos e no poema escénico –prosa e verso–
“Macías” de Ramón Cabanillas e Antonio de Lorenzo.
Na obra do noso poeta, o seu nome repítese na
“Introdución”, v. 63 (non, ti non morrerás, céltica musa/nada da
Suevia nos chouzales pechos,/últemo amor do páledo Macías,/atravesado
o corazón cun ferro), en “O gueiteiro”, v. 110 (do desdichado
Macías), en O Divino Sainete, II.115 (Macías, o amor mal
pago) e en “A espiña”, v. 213 (lendo ó Sabio Rey, Macía). Neste último
caso, a non presencia do –s final é debida á esixencia da rima
con Murguía.
lendo ó Sabio Rei, Macía,
Feixóo, Colmeiro, Pondal,
Pastor Díaz, a Areal,
Rosalía e mais Murguía.
Frei Benito Jerónimo Feixóo, pensador galego do XVIII
(Casdemiro, Ourense, 1676-Oviedo, 1764), loitou contra os despropósitos
das crenzas supersticiosas baseándose no que lle ditaba
294 Elisardo López Varela
a razón. Polo racionalismo das súas críticas, debeu sentir admiración
por el até o punto que escribiu en castelán unha loa dramática
en verso titulada El Padre Feijoo, que, con certa polémica dun
sector do clero, foi estreada en Ourense en 1879.
Curros refírese a el en “Na apertura do Centro Gallego” e
en O Divino Sainete, II.116. No primeiro, utilízao como símbolo
dos Ilustrados do XVIII que contribuíran a espertar a conciencia
dos galegos e emprega a grafía etimolóxica (ou castelanizada), en
contra do que sucede no verso 214 de “A espiña” (lendo o Sabio
Rei, Macía,/Feixóo, Colmeiro, Pondal) e no 116 do canto II de O
Divino Sainete, no que escribe Feixóo con <x> e non con <j>, aínda
que esta escolla puidese ser debida ao editor.
Aqueles viaxeiros, trocando as edades,
farán os seus Sócrates dos nosos Feijóos,
dos nosos Viriatos os seus Alcibiades,
seus Sumos Pontífices dos nosos abades,
das nosas cuadrillas súas grandes lexiós.
Andrés Pociña (1992: 168) complétanos a seguinte información:
Curros sintió siempre gran admiración por su paisano, sin duda
basada en el racionalismo de sus críticas, orientadas a luchar contra
todo tipo de superticiones y creencias rutinarias, 'mirando las cosas a
la luz de la razón'. En su honor compuso una pequeña loa dramática,
en castellano, titulada El Padre Feijóo, que se estrenó en Orense el 3
de junio de 1879 con gran éxito, y que molestó al reaccionario clero
de la ciudad.
Á parte dos escritores, fixo o mesmo con outros personaxes
históricos, tratando de simbolizar a existencia dunha nación
con tradición. María Pita (AIR, 13.8 e DIV II.114), cuxo verdadeiro
nome era Mayor Fernández de la Cámara Pita (A Coruña, entre
1562 e 1568-Sigrás, A Coruña, 1643), alcanzou grande sona con
motivo da súa contribución á defensa da súa cidade natal atacada
polos ingleses en 1589.
Antropónimos galegos na obra poética... 295
¡Ouh, meiga cibdá da Cruña,
cibdá da torre herculina,
de xeneraciós recordo
máis fortes que as de hoxe en día;
cibdá que por sobre os mares
érgue-la cabeza altiva,
cal onte nas túas murallas
o brazo de María Pita:
Viriato (DIV II.112), o noso gran caudillo da Gallaecia,
dirixiu a resistencia contra a dominación romana. O seu nome
figura tamén no verso 48 de “¡Pola unión!”,
¿Onde naceron aqueles
que Grecia e Roma fundaron
i ás portas de Asia chegaron,
a luz levando con eles?
¿Quen a lira i os cinceles
de Homero e Fidias guiou?
¿Quen coa ruda lanza armou
de Viriato o brazo forte
que sin medo ter da morte
o César desafiou?
e no 73 de “Na apertura do Centro Gallego”, como puidemos comprobar
máis arriba.
Prisciliano (DIV II.113), ao que Curros considerou galego,
aínda que existan opinións contrarias, pois non se coñece con precisión
o seu lugar de nacemento: para uns era galego, para outros
lusitano ou bético e, mesmo, oriental.
Viriato, ise patriotismo,
Prisciliano, ise bon senso,
María Pita, ise heroísmo,
Macías, o amor mal pago,
Feixóo, a cencia perseguida,
Vesteiro, da fe o estrago.
296 Elisardo López Varela
Sobre isto convén precisar que os nomes propios de persoa
seguidos en aposición dun substantivo abstracto indicador de calidades
morais convértense nun recurso expresivo de grande tradición
literaria, con certas resonancias épicas. Este procedemento
apositivo é xeralmente utilizado en textos épicos como método de
presentación e caracterización de antropónimos e de topónimos,
en longos períodos dotados de grande solemnidade. Mesmo, os
nomes dos heroes das lendas épicas acostuman ir acompañados
dunha aposición frecuentemente formada por un participio substantivado
(Freixeiro 2000: 58).
E tamén con persoeiros destacados como Manuel Colmeiro
Penido (Santiago, 1818-Madrid, 1894), economista e historiador,
catedrático de Dereito Político e Administrativo da Universidade
Central de Madrid. Sobre as marxes da lección X da súa Economía
política escribira en 1869 o seu poema “Cántiga”.
Relacionado con estes personaxes históricos está o topónimo
Medulio, DIV VIII.91, de recordo heroico para os mártires galegos;
e como proba do seu coñecemento das principais crenzas
ancestrais dos galegos que conformaron parte da súa idiosincrasia
está a Santa Compaña, DIV I.51, aparición nocturna de almas en
pena, que en Madrid encabezaba o poeta Añón en O Divino Sainete.
Non se esqueceu tampouco dun dos mellores músicos da
época: Pascual Veiga Iglesias (Mondoñedo, 9.4.1842-Madrid,
12.7.1906). Á parte de no mesmo título, o seu apelido figura no
verso 63 da derradeira composición do autor intitulada “A
‘Alborada’ de Veiga”.
¡Gloria ó xenio que en mares de inspiración se aneiga
e deles tira mundos que fai a luz surxir!
¡Gloria ó mestre que volve a esa cantiga meiga
a maxestá perdida nas loitas do vivir!
¡Gloria a quen un tesouro nesa canción nos leiga,
que ha ser a Marsellesa galaica do Porvir!...
¡Eterno aplauso, vítores eternos ó gran Veiga
dun polo ó outro polo, do cénit ó nadir!
Antropónimos galegos na obra poética... 297
O título refírese á canción coral “A Alborada Gallega”,
coñecida popularmente por “Alborada de Veiga”, que a compuxo
sobre o poema “A estrela cruñesa” de Francisco María de la Iglesia.
A súa estrea, a cargo do Orfeón Brigantino, tivo lugar en
Pontevedra en 1880, cun enorme éxito. O poema foi lido a noite
do 20 de decembro de 1907 no Teatro Nacional da Habana nun
acto destinado a recadar fondos para lle levantar a Veiga un monumento
en Mondoñedo.
Un caso especial represéntano os seus avogados defensores
Paz Novoa e Luciano Puga, aos que o autor como mostra de agradecemento
lles dedicou un poema a cada un. A Novoa en castelán
e a Puga en galego; este último na 3ª edición de Aires da miña terra
en 1886. Mais, alén disto, os seus nomes foron dignos de figuraren
nos seus versos: Luciano Puga, AIR, 34.0, no mesmo título do
poema, e Paz, AIR 33.98, na relación de autores que Curros lle
mandaba a Xan de Deza que lese.
Como antagonistas –e non precisamente para loalos– cita
tamén os dous causantes do seu proceso xudicial. Estamos a nos
referir ao xuíz Manuel Mella Montenegro, que condenara o noso
autor no xuízo de Ourense, con motivo da denuncia interposta
contra el pola publicación de Aires da miña terra (o dito xuíz tomara
posesión do Xulgado desta capital o 4 de marzo de 1880); e ao
bispo de Ourense Cesáreo Rodrigo, que o denunciara polo contido
dalgúns poemas; naceu o 25 de febreiro de 1819 e faleceu o 4
de xaneiro de 1895; botou 18 anos á fronte da diocese. A presencia
de ambos os antropónimos vémola en O Divino Sainete: Mella,
DIV II.160; Cesáreo Rodrigo, DIV II.163. A ausencia de preposición
“a” co complemento directo, que vén dada por razóns métricas,
aínda contribúe máis ao desprezo que o poeta sentía polo xuíz.
-Aí tes Mella, un mal letrado.
-De xuez botoume á cadea.
-Pois por eso é maxistrado.
-Aí tes Cesáreo Rodrigo.
-Sendo bispo escomulgoume.
-Será Papa, meu amigo.
298 Elisardo López Varela
Ambos os protagonistas vémolos no poema “A Luciano
Puga”, en que o autor utiliza os nomes de Xudas (AIR 34.6) e
Oppas (AIR 34.6), en clara alusión ao xuíz e ao bispo, respectivamente.
Oppas foi arcebispo de Sevilla a principios do séc. VIII.
Parente do rei Witiza, cando este foi destronado por don Rodrigo
parece ser que conspirou contra el e induciu os árabes a invadir a
Península.
A crítica-Veuillot coa fouce nea,
coa toga Xudas, Oppas co caxado,
deron tras del cal tras dun can danado
i alá vai o inocente prá cadea.
Á marxe dos antropónimos referidos anteriormente existen
outros de moi variada condición. Un lector normal topa con
nomes de personaxes que a primeira vista parece que non tiveron
existencia real, mais que non foi así. Un, presente en “A Virxe do
Cristal”, é o de Xan de Barros, AIR 2.868; de existencia real, pois a
súa sinatura como abade de Vilanova está rexistrada repetidamente
entre os anos 1624 e 1659 no Libro de Bautizados, Casados e
Defuntos da parroquia de San Salvador de Vilanova dos Infantes.
O Abade de Vilanova
que don Xan de Barros chaman,
pra congregar os frigueses
mandou toca-las campanas.
Por último, existen unha serie de nomes literarios ou descoñecidos,
como en “A Virxe do Cristal” os de Martiño, AIR 2.124,
Rosa, AIR 2.124, ou Xácome Mazcareñas, AIR 2.129 (que na primeira
edición de El Heraldo Gallego figuraba como D. Xácome). A
súa orixe está no nome bíblico Xacob, o mesmo que Xacobe. A
festa de ambos celébrase o 25 de xullo5. Aínda que non achamos
datos documentais que o testemuñen, cremos na existencia real
Antropónimos galegos na obra poética... 299
5. Vid. Ferro Ruibal, Xesús et alii (1992): Diccionario dos nomes galegos, Vigo: Ir Indo
Edicións, s.v.
deste personaxe. O apelido Mascareñas está presente hoxe, sobre
todo, en Portugal. O feito de Curros escribilo con <z> pode ser
debido á crenza dun falso seseo implosivo, ben por parte do poeta,
ben por parte do propio portador do apelido.
Sobre o tema, escribe Carballo Calero:
É evidente que antre 1869 e 1877 Curros arrequentóu a súa
información encol da historia da Virxe do Cristal. En 1877 fixa a data
do miragre “alá polo ano de gracia de mil seiscentos e trinta”. Se
soupera iso en 1869, non houbera suposto erixido e devoto o
santuario en pleno século XII. Curros dá o nome do señor do castelo
e aínda do abade de Vilanova. Tales nomes son completamente inuteis
dende o ponto de vista artístico. Se figuran na obra, é que se tomaron
dunha fonte documental, pois a tradición oral difícilmente os
conservaría. ¿Cándo amplióu Curros a súa información? ¿Foi
precisamente cando se dispuña a concurrir ao certame? É curioso
verificar que nos versos do Maestre adicados á Virxe do Cristal non hai
a menor alusión á lenda da súa aparición, nen tampouco á
singularidade da súa imaxe. Eu non teño noticia de outra fonte escrita
onde Curros poidera beber que o Compendio histórico de las imágenes de
Nuestra Señora en España, pubricado polo P. Juan de Villafañe en
Madrid, ano de 1740. Nista obra, páxinas 167-169, cóntase que un
labrador que traballaba no val de Vilanova topóu co miragroso cristal.
Metéuno na faldriqueira e seguíu traballando: mais como chegara a lle
pesar de xeito que lle imposibilitaba o labor, enchéuse de medo e
guindóuno ao chan. Achóuno logo unha pastoriña que o entregóu ao
crego de Vilanova, quen dou conta do caso ao bispo de Ourense.
Cítase o relato de Villafañe na obra Orense mariano, por Cesáreo Gil
Atrio, pbro., Orense, 1954. Pero iste autor non coñece tampouco outra
fonte escrita, e semella creer que todos os nomes proprios do poema
son invención de Curros (vid. Carballo Calero 1979: 374, nota 4).
Xan de Ventraces (AIR 2.171) e Pedro Balada (AIR 2.266),
nomes que se repiten varias veces, eran os antagonistas de Martiño.
Bentraces é unha parroquia do municipio de Barbadás (Ourense),
próxima a Vilanova dos Infantes. Aínda que Curros o puxera sempre
con <v>, o seu nome oficial escríbese con <b>6. Benito Varela
300 Elisardo López Varela
6. Cfr. Diario Oficial de Galicia, n.º 28, 8.2.1986, p. 418.
Jácome (1951: 259) grafárao con “b” e o mesmo fixo José Luis
López Cid (1955: 132).
Se unha parella a forman os protagonistas principais en “A
Virxe do Cristal”, o mesmo sucede en “Unha voda en Einibó” cos
namorados Ádega Silvan, AIR 3.2, e Bras, AIR 3.12.
Descoñecido resultounos Pardal, AIR 16.10, en “As cartas”,
pois non sabemos se existiu na realidade ou se se trata dun nome
inventado polo autor.
-¿Cantas bestas levou? -Tódalas súas
i os potros de Pardal.
-Pois desta somos ricos... Sete e dúas
¡nove cargas de sal!
Desde o punto de vista formal, puidemos observar que na
relación de nomes presentada existen diversos tipos, se atendemos
aos elementos que os constitúen: así temos os formados por só un
apelido (Murguía), os que só figura o nome (Rosalía), outros en
que vemos o nome e apelido: María Pita, Luciano Puga, e, inclusive,
os que son substituídos polo alcume (o Rei sabio). Curros non
se limitou, por tanto, a un modelo único, pois estivo condicionado
polas esixencias da métrica ou pola utilización do máis coñecido
ou que máis identificase o personaxe. Sobre isto convén recordar
que son frecuentes os nomes, típicos e característicos da nosa
idiosincrasia, nos que aparece o propio de persoa seguido do lugar
ou localidade onde naceu ou onde vive: Gregoria de Leborín, AIR
21.0; Marcos d'a Portela, AIR 21.0; Xan de Deza, AIR 33.1; Xan de
Ventraces, AIR 2.171.
Por outra parte, convén subliñar que no noso idioma os
nomes substantivos propios de persoa poden admitir plural en
determinados casos. Así, cando designan un grupo ou familia
poden deixar invariábel o nome e empregar o artigo en plural (os
Regueira/s), coa lóxica excepción, entre outros, dos que acaban en
–s ou –z (os Pérez). O. Jespersen (vid. Coseriu, 1967: 262 e ss.)
sinala 5 casos en que estes poden posuír plural: nomes que designan
conxuntos de obxectos (Os Pireneos); nomes aplicados a unha
Antropónimos galegos na obra poética... 301
pluralidade de obxectos que individualmente se chaman co
mesmo nome (Pedro); nomes aplicados a unha pluralidade de
membros da mesma familia (Borbóns) ou tamén nomes de tribos e
pobos utilizados só en plural (os Vénetos); nomes empregados
para significar “entes como...” (Edisons, Marconis) e metonimias
(dous Rembrandts). Non serían tidos en conta algúns como As
Nogais, As Neves, pois aínda que sexan plurais designan obxectos
“singulares”.
Cando se empregan en plural reciben unha connotación
especial, podendo referírense a individuos que posúen as calidades
que máis destacaron os personaxes que singularizan, nun caso de
uso metafórico ou de sinécdoque (os Castelaos, os Carvalhos); ás
veces son utilizados enfaticamente: ¿u-los Novoneiras de hoxe?
Os nomes xeográficos poden aparecer pluralizados con
valor expresivo, podendo referirse aos diferentes momentos históricos
polos que pasaron: as Romas, ou expresaren unha idea de
pluralidade: as Catalunyas.
É evidente que os propios só se usan en singular para indicaren
que se refiren a un único ser; por iso naquelas ocasións en que
se utilizan en plural posúen connotacións especiais, como é o caso
da utilización enfática de que, en ocasións, fai uso Curros. O noso
autor emprega estes plurais referidos a apelidos: Novos e Labartas,
DIV III.100; Lagos, DIV III.101, coa clara intención de destacar
estes autores. A presencia do demostrativo reforza esta idea.
Mais a ilustre padronesa
deixando, pois hastra coido
que de mentala lle pesa,
diga e perdoe: ¿ises vates
que mostran tantos alentos
para os modernos combates;
ises Novos e Labartas,
ises Lagos, esas pelras
que surxen á luz en sartas;
302 Elisardo López Varela
esa xeneración nova
de parleiros rousinoles?...
-Cantan... como Xan da Coba.
Non quixen oír máis nada.
-Vámonos, rogueille ó Mestre,
¡ou fago unha xudiada!
Existían por aquelas datas dous Novos que podían estar
relacionados con Curros. Trátase de Victorino e de José Novo
García. Ambos coincidiron co noso autor en Madrid e frecuentaron
as tertulias rexionalistas e a sociedade Galicia Literaria. Mais, polo
que hoxe sabemos, Curros estivo máis relacionado con Victorino
que con José. Con aquel levou a cabo a idea de lle dedicar a
Vesteiro unha “Coroa poética” en que participasen o maior número
de escritores. De ambos é a carta que lle enviaron a Pedro A. de
Alarcón por renunciar este a colaborar en tal fin. Os dous irmáns
foron autores de varias obras escritas todas en castelán (Alonso
Montero 1969: 148, asegura non coñecer ningunha en galego que
escribise Victorino). Este último fixo unha recensión de O Divino
Sainete en Galicia Moderna, A Habana, n.º 170, 29.7.1888, e, un
ano despois, escribiu o prólogo ao libro de Añón Poesías gallegas y
castellanas, publicado na Coruña ese mesmo ano. Tamén Curros
fixo unha recensión do libro de Victorino Romancero de Galicia
publicada en El País de Madrid. O ferrolán José Novo García,
morto na Coruña en 1898, foi outra figura galega importante que,
á parte de exercer de catedrático da Facultade de Dereito da
Habana, chegou a fundar a revista Galicia Moderna desta capital e
foi autor de numerosas obras de temas variados. A Biblioteca
Gallega de Martínez Salazar publicoulle en 1896 a obra Por Galicia,
que constaba dunha serie de artigos entre os que sobresae un sobre
Francisco Añón, escrito en 1885, antes de que se publicase O
Divino Sainete. Outro Novo, neste caso Enrique, na revista anteriormente
citada do 16 de setembro de 1888, fixo unha recensión
positiva da chegada de O Divino Sainete. Por tanto, tamén é posíbel
pensar que o feito de ir en plural –eses Novos– podería indicar
Antropónimos galegos na obra poética... 303
que Curros abranguería ambos os autores, aínda que esta teorización
non sexa moi críbel, pero non nos dá datos suficientes para
que poidamos elixir un en concreto.
Con Labartas refírese a Henrique Labarta Posse (Baio-Zas,
1863-Barcelona, 1925), fundador en 1888 da revista Galicia
Humorística, onde aparece o poema “Évos a léngoa gallega”, e, en
1890, de La Pequeña Patria. Foi un personaxe coñecido polos seus
dotes humorísticos, que sobresaen en moitas das súas composicións.
Labarta dedicoulle a Curros o poema en castelán “Desde
Castilla”, publicado en Diario de Lugo, 26.10.1904, e en Galicia, A
Habana, n.º 50, 11.12.1904 (aquí figura a data e o lugar de composición:
Burgos, 18 de outubro de 1904).
No manuscrito orixinal de O Divino Sainete figuraba Barcias
en vez de Labartas, en alusión ao tamén escritor e catedrático de
Medicina Juan Barcia Caballero (Santiago, 1852-Santiago, 1926),
autor do poema “O arco da vella”, premiado en 1881 no Certame
de Vigo. Barcia mantivo unha disputa moi famosa con Emilia
Pardo Bazán sobre o naturalismo na arte, nunha serie de cartas cruzadas
entre ambos e que aparecen recollidas no libro La cuestión
palpitante. Cartas amistosas a la Sra. Dª. Emilia Pardo Bazán, publicado
en Santiago en 1881. En 1890 Barcia foi un dos que constituíu
en Santiago a Asociación Rexionalista. O 18 de outubro de
1904 compuxo nesta cidade o poema en galego “¡Adiós! A Curros
Enríquez”, que publicou en Diario de Lugo, 26.10.1904, e Galicia,
A Habana, n.º 52, 25.12.190. Descoñecemos o cambio de opinión
de Curros ao deixalo excluído na versión definitiva deste verso,
mais ocórresenos pensar que puido ser por razóns métricas, xa que
Barcias forzaría unha diérese; ademais, con Labartas consegue
unha maior facilidade de rima (consoante) con sartas.
Outros nomes propios en plural tamén os achamos no xa
sinalado fragmento de “Na apertura do Centro Gallego”, que volvemos
reproducir para comprobarmos esta circunstancia. Eilo:
Aqueles viaxeiros, trocando as edades,
farán os seus Sócrates dos nosos Feijóos,
dos nosos Viriatos os seus Alcibiades
304 Elisardo López Varela
seus Sumos Pontífices dos nosos abades,
das nosas cuadrillas súas grandes lexiós.
Desde o punto de vista estilístico, a abundancia deste tipo
de nomes, tanto topónimos como antropónimos, supón por parte
do autor un certo afán de precisión e de concreción para conseguir
darlles un certo ar de credibilidade e verosimilitude ás súas composicións.
Un artista ou personalidade importante pode ser citado
expresivamente pola obra que lle deu sona, como podemos comprobar
na seguinte tríade de O Divino Sainete en clara referencia a
Rosalía.
Eu sosteño, e traio probas,
que Galicia esperta; dígao
a autora das “Follas Novas”.
Por outra parte, resulta así mesmo moi eficaz expresivamente
a utilización dun nome propio xenérico para representar un
conxunto amplo de persoas: Xan vai coller leña ó monte. Outro
procedemento expresivo que afecta os nomes propios é o de lles
antepor o adxectivo san ou santo cando non lles corresponde, con
finalidade irónica. Ou tamén a disimulada tradución dun nome
propio foráneo con finalidade paródica. Inclusive a tamén intencionadamente
irónica elisión dun nome propio cando o contexto e
a rima o están suxestionando (Freixeiro 2000: 61).
Estilisticamente no territorio lingüístico galego-portugués,
ao contrario que no dominio castelán, existe un emprego especial
dos nomes propios de persoa ao iren precedidos de artigo. Hai
unha clara diferencia entre dicir Rosalía ou a Rosalía. No primeiro
caso, malia se referir a ela cunha certa amizade, semella máis distante;
no segundo, a persoa tórnase máis familiar, co que parece
resultar evidente a existencia dunha certa atmosfera afectiva, de
intimidade e de estima que envolve estes nomes precedidos de artigo
definido. O ouvinte percibe un certo ar caseiro: o Martiño, a
Rosiña, aínda que desde o punto de vista estilístico poida en certas
Antropónimos galegos na obra poética... 305
ocasións o seu emprego conter unha intención pexorativa
(Rodrigues Lapa, 1984: 120-121).
Agora ben, Curros non se caracterizou por usar este procedemento
estilístico de colocar o artigo diante deste tipo de nomes;
talvez o caso máis destacábel o topamos en “Sobre unha foxa”, no
que aproveita a polisemia existente (grilo/Grilo) para producir no
lector un efecto pexorativo sobre este personaxe.
Eu, anque nunca fun seu cortesano,
o que é sentilo, síntoo,
i a chorar non me poño porque deso
xa ten encargo o Grilo.
O feito de non usar este procedemento dunha maneira
habitual talvez sexa debido ao influxo da lingua castelá, ao considerar
que se trataba dun fenómeno vulgar, á maneira do español.
Como conclusión diremos que esta variada nómina de
nomes, da que o autor botou man con certa asiduidade, convértese
nun recurso estilístico que axuda o lector a comprender mellor
o sentido e a interpretación destas composicións.
Debido á profusión de escritores galegos rexionalistas dedúcese
claramente a inclinación do autor por esta corrente ideolóxica,
ao apareceren sempre destacados dunha maneira positiva. Pola
contra, as súas ideas antimonárquicas e republicanas albíscanse
nos substantivos que nomean personalidades da política española
decimonónica. Uns son personaxes que defenden o ideal republicano
e que sempre son ben tratados polo autor; outros, contrarios
á República e defensores da monarquía, critícaos sen piedade.
Agora ben estes nomes, tirada algunha excepción, pertencen
a personaxes de fóra de Galiza, que nós non recollemos neste
traballo.
Por outra parte, tamén se pode observar que o seu compromiso
co idioma o levou mesmo a galeguizar moitos dos nomes
empregados, forzando algúns ás veces dunha maneira abusiva.
Engadiremos, finalmente, que, pola abundancia de personaxes
citados, a maioría de existencia real, a presenza destes nomes
306 Elisardo López Varela
representa un compromiso do poeta coa sociedade. A utilización
dos nomes de escritores comprometidos co país fixo que o poeta
adquirise un compromiso socio-político público, que o converteu
nun poeta incómodo ao poder establecido.
Antropónimos galegos na obra poética... 307
308 Elisardo López Varela
Alcina Franch, Juan/Blecua, José Manuel (1975): Gramática
Española, Barcelona: Ed. Ariel.
Alonso Montero, X. (1969): O Divino Sainete, A Cruña: Ediciós do
Castro.
Álvarez, Rosario/Regueira, X.L./Monteagudo, H. (1986): Gramática
galega, Vigo: Ed. Galaxia.
Carballo Calero, R. (1979 [1981]): Historia da literatura galega contemporánea,
3ª ed., Vigo: Galaxia.
Casares, C. (1992): Poesía galega completa, edición de... Vigo: Ed.
Galaxia.
Coseriu, Eugenio (1967): “El plural en los nombres propios”,
Teoría del lenguaje y lingüística general, 2ª ed., Madrid: Ed. Gredos,
pp. 261-281.
Cunha, Celso/Cintra, Lindley (1986): Nova Gramática do Português
Contemporâneo, 3ª ed., Lisboa: Edições Sá da Costa.
Ferreiro, Manuel (1991): Pondal: do dandysmo á loucura (biografia e
correspondencia), Santiago de Compostela: Laiovento.
Freixeiro Mato, X. R. (2000): Gramática da lingua galega II.
Morfosintaxe, Vigo: A Nosa Terra.
López Cid, José Luis (1955): “Curros Enríquez en la lírica” in
Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos
de Orense, t. XVIII.
López Varela, Elisardo (1997): A poesía galega de Manuel Curros
Enríquez, Deputación da Coruña.
Pociña, Andrés (1992): Curros Enríquez. O Divino Sainete, edición
de... Torrejón de Ardoz-Madrid: Ediciones Akal.
Roca-Pons, J. (1976): Introducción a la gramática, 4ª edición,
Barcelona: Ed. Teide.
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
Antropónimos galegos na obra poética... 309
Rodrigues Lapa, M. (1984): Estilística da língua portuguesa, 11ª edición,
Coimbra Editora.
Varela Jácome, Benito (1951): Historia de la literatura gallega,
Santiago de Compostela: Porto y Cía. Editores.

Moitos despreciaron a obra dos poetas
–se cadra a desprecian aínda–
pero é sen dúbida porque ignoran
que Apolo ergueu os muros de Thebas
ó son das frautas.
M. Murguía, Los Precusores.
A estas alturas pode parecer escusado abordar o asunto
anunciado no encabezamento do presente traballo, a non ser que
se dispoña de material de base inédito ou ignorado –o que non é o
caso. De certo, contamos cunha achega publicada hai máis de trinta
anos (Alonso Montero 1970, 69 e ss. –de quen tomamos
emprestado, con permiso, o noso título), que a penas avellentou
nada, nin sequera despois dunha contribución recente que trata
monograficamente a cuestión (López Varela 2000)1. O que xustifica
a presente abordaxe é o tratamento dalgúns aspectos do tema
que quedan fóra das devanditas contribucións, e un maior esforzo
de contextualización do pensamento e a praxe lingüística de
Curros. O alicerce documentario sobre o que edificamos a nosa
análise é practicamente o mesmo do que botaron man estes dous
estudiosos, de cuxo labor de investigación arquivística nos beneficiamos.
Emporiso, dispoñemos dunha certa avantaxe sobre eles,
no senso de que o primeiro (Alonso Montero) non puido dispor da
ampla recolla de artigos de prensa que axuntou o segundo (López
Varela), mentres que este non tivo en conta materiais de grande
importancia previamente coñecidos –de feito, algúns deles postos
de relevo por aquel, como a correspondencia entre Curros e
Andrés Martínez Salazar2.
O IDEARIO LINGÜÍSTICO DE MANUEL CURROS ENRÍQUEZ
Henrique Monteagudo
Consello da Cultura Galega e Instituto da Lingua Galega /
Universidade de Santiago de Compostela
1. Ese artigo está extraído da tese de doutoramento do seu autor, tamén publicada:
véxase López Varela 1998 I, 195-204.
2. Este epistolario atópase actualmente depositado na Real Academia Galega (fondo
312 Henrique Monteagudo
Endebén, sobre o material indicado cómpre levar conta de
dúas advertencias importantes:
1) Temos nuns casos a certeza e noutros a sospeita de que
ignoramos textos que puideran ser importantes. Certeza, por vía
do exemplo, no caso dos que Alonso Montero cita (1970, 97),
entre os cales prometen ser de especial interese a recensión, dada
a lume en 1901 no Diario de la Marina de La Habana, á edición
da Crónica Troyana (A Coruña, 1900), a cargo de Andrés
Martínez Salazar e, no mesmo ano e publicación, a defensa do
idioma galego en resposta a uns ataques vertidos no periódico La
Correspondencia, de Cienfuegos. Sospeita como a que nos levanta
un artigo publicado en 1895, onde Curros asegura: “Expuestas
nuestras ideas –ya muy antes de ahora detenidamente desarrolladas–
acerca de la utilidad que se deriva del uso de las lenguas
regionales...”3. Quizais a partir deste ‘I Congreso Internacional
sobre Curros Enríquez e o seu tempo’, e gracias sobre todo á
contribución dos estudiosos cubanos que nos acompañan, poidamos
saber dalgún destes textos.
2) Curros maniféstase sobre o idioma de xeito case sempre
incidental, ora en artigos focados a outros temas (en particular,
recensións literarias), ora en forma poética, ou ben na correspondencia
privada. Xa que logo, na nosa análise non podemos operar
coma se estivesemos diseccionando un sistema ideo-lingüístico
coidadosamente construído. Secomasí, estamos perante un autor
que reflexiona, debate e combate a prol do idioma galego dun xeito
especialmente lúcido e incisivo, e que alén diso exemplifica cristalinamente
unha determinada cultura lingüística: a que corresponde,
no seu período, a un concreto estrato socio-cultural e un sector
ideolóxico e político particular. Referímonos á cultura lingüística
Andrés Martínez-Morás y Soria), pero as dúas pezas clave para o noso asunto xa foran
publicadas polo propio Alonso Montero na obra citada (Alonso Montero 1970, 101-
6). Ampla noticia desta correspondencia áchase en Martínez-Morás 1987. Aproveito
para agradecer ós atentos bibliotecarios da RAG as facilidades que me deron para consultar
o dito material.
3. Curros Enríquez 1895c, citamos por López Varela 1998 II, 1242. O autor tamén
pode referirse aí a algún dos textos que coñecemos, e citaremos no presente traballo.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 313
dos sectores progresistas da intelligentsia protogaleguista de finais
do século XIX; aínda que, claro está, aspectos importantes desa cultura
lingüística, lonxe de ser exclusivos, proceden de e son partillados
por outros segmentos crono-topolóxicos e socio-políticos.
A consciencia lingüística de Curros maniféstase tanto no seu
discurso metalingüístico (as súas opinións sobre a lingua ou as linguas)
coma na súa praxe canto escritor (as súas opcións ou preferencias
idiomáticas). Na nosa achega, ímonos centrar no primeiro
aspecto, deixando o segundo para outra contribución (Monteagudo,
2002), sempre sobre o pano de fondo dos nosos traballos anteriores;
moi especialmente, do estudio “Ideas de Manuel Murguía sobre
o idioma galego”4. Comezaremos por unha consideración das súas
ideas lingüísticas en xeral, con especial referencia ás relacións entre
lingua e sociedade, continuaremos pola súa concepción do idioma
galego, particularmente na dimensión histórica, e remataremos na
súa abordaxe dos problemas propiamente lingüísticos con que se
enfrontaba o idioma naquel momento histórico concreto.
1 “TODO TENDE Á UNIDÁ, LEY, ENTRE TODAS, A MAIS
INEUSORABRE DO PROGRESO”.
IDIOMA E SOCIEDADE: AS IDEOLOXÍAS LINGÜÍSTICAS
Inspirados nunha proposta do sociolingüista valenciano
Lluís V. Aracil5, libremente adaptada en función dos nosos intereses
presentes, podemos esquematizar as ideoloxías lingüísticas
actuantes na Galicia de finais do século XIX do seguinte xeito:
4. Véxase Monteagudo 2000. Por parte, coidamos que debe terse en conta Monteagudo
1999, 289-372 (especialmente 351-72), para os aspectos ideolingüísticos.
5. Recólloa a través de Ninyoles 1972, 123.
314 Henrique Monteagudo
A finais do século XIX, a situación diglósica vixente e relativamente
estable nos séculos anteriores, en que o castelán funcionaba
como variedade A (alta) e o galego como variedade B (baixa),
atopábase en plena fase de desestabilización, dando paso a un proceso
de substitución lingüística asociado ás mudanzas sociais que
resumimos no termo ‘modernización’. Temos, pois, que se presentaban
dous tipos de dilemas, que, cadrelados, ofrecen catro grandes
tipos de ideoloxía lingüística: por unha banda modernización
(ou progreso) / tradición (ou reacción), por outra banda, mantemento
ou promoción do galego / substitución (ou imposición do castelán).
Dese cadrelamento, xorden catro grandes tipos de ideoloxías
lingüísticas: pluralismo progresista, conservacionismo tradicionalista,
uniformismo progresista e uniformismo reaccionario.
Impóñense aquí dúas aclaracións, referidas tanto ó cadro
anterior coma ás explicacións que veñen a seguir. En primeiro
lugar, non pretendemos ofrecer máis ca un esquema, o que obriga
a sacrificar matices. Falamos, pois, de tipos ideais que nos serven
de referencia á hora de localizar as posicións reais, tendo en conta
que estas se atopan polarizadas con respecto a eles en diferentes
graos de intensidade e plurivocidade, e que nelas poden aparecer
imbricados elementos de heteróclita, e mesmo contradictoria,
orientación. Por parte, as etiquetas que empregamos son puramente
convencionais, e non poden traducirse literalmente ó
campo especificamente ideo-político: tal como explicamos máis
abaixo, débese ter especial coidado cos termos ‘progresista’ por
unha banda, e ‘mantemento’ e ‘promoción’ pola outra.
Caracterizando de xeito sumario as devanditas ideoloxías,
podemos dicir que o ‘progresismo pluralista’ considera compatible
a promoción das linguas subalternas (no noso caso, o galego), co
proceso de modernización social, entendidos ambos como desexables,
e incluso pode chegar a considerar a primeira como
(pre)requisito indispensable do segundo. En consecuencia, estes
sectores implícanse nos esforzos de promoción das linguas minorizadas,
dos que poden mesmo constituír (como acontece en
Galicia), os principais impulsores, e nos que poden coincidir co
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 315
sector conservacionista. Como tal promoción foi formulada é cuestión
distinta, en que arestora non procede demorarmos: digamos
de momento que se considera tarefa prioritaria a dignificación do
idioma mediante o cultivo literario, especialmente na poesía, o que
ademais permitiría a elaboración do idioma, en particular a forxa
dunha variedade culta, polo menos para a escrita. Por parte, a promoción
do galego xeralmente non se considera incompatible, mais
complementaria, coa difusión do coñecemento do castelán, necesaria
para unhas masas populares privadas ata daquela da posibilidade
de adquirir unha suficiente competencia lingüística nel. Xa
que logo, este tipo de ideoloxía adoita cuestionar a ríxida relación
xerárquica que subordina o galego ó castelán, visando instaurar
unha relación igualitaria entre os dous idiomas.
Tipicamente, o progresismo pluralista defendeu unha articulación
do Estado español baseada na autonomía política das
‘rexións’ que o constituían. O grao de tal autonomía, non sempre
claramente formulado, podía ir desde a descentralización á federación,
e, máis raramente, á independencia. É un feito que o groso
do proto-galeguismo decimonónico se aliña en posicións de ‘progresismo
pluralista’.
Quizais esa hexemonía progresista no proto-galeguismo
teña escurecido a existencia, e mesmo prevalencia, dentro do
mesmo campo ‘progresista’ (sobre este termo nota bene o que vén
a seguir), de ideoloxías centralistas no político e uniformistas no
lingüístico. Estas, que cobren unha ampla gama do espectro político
e cultural, emerxeron con grande forza en Galicia no último
cuartel do século XIX. A elas adheriron non só o groso do moderantismo
(conservador ou liberal) que sostiña o réxime da
Restauración, como tamén, moi significativamente, sectores
importantes do republicanismo democrático e practicamente toda
a esquerda obreira, na que pesou con grande forza un internacionalismo
que condenaba as nacións menores á absorción por parte
de grandes estados. Trátase, daquela, dun complexo ideolingüístico
que adquiriu carácter hexemónico e como tal impregnou o conxunto
da sociedade, fundado nunha serie de ideoloxemas ampla316
Henrique Monteagudo
mente partillados (con matices, claro está), ideoloxemas que condicionaron
enormemente a visión das linguas naquela época e
aínda despois.
Limitarémonos a sinalar o esencial. En primeiro lugar áchase
a radical escisión entre a enxalzada esfera da Razón e a deostada
esfera do sentimento. En segundo lugar, a concepción da historia
en termos de desenvolvemento ineluctable e unidireccional da
lei do Progreso. Esta concepción por volta de finais de século foi
envorcada en moldes darwinistas, onde o social/cultural é reducido
ó biolóxico/natural: o progreso áchase garantido por obra da
selección natural que resulta da loita pola existencia e a supervivencia
do máis apto. En terceiro lugar, a convicción de que o xénero
humano, baixo a batuta da Razón e do Progreso, camiña inexorablemente
cara á unidade, entendida esta en termos de universalización
absoluta da civilización occidental.
No noso terreo, o devandito conduce a contemplar as linguas
unicamente na súa dimensión instrumental-comunicativa,
nunha perspectiva puramente utilitaria, esquecendo ou marxinando
a súa dimensión expresiva6. Se os idiomas son puros instrumentos
para a comunicación de ideas, o lóxico é favorecer a adopción
dos que gozan de maior difusión (os máis aptos, visto que
superaron, en loita contra outras linguas, a proba da supervivencia),
na esperanza utópica de que no futuro o conxunto do xénero
humano acabará falando a mesma lingua. Con estas nocións asóciase
a idea, máis ou menos implícita, de que existe un ‘limiar’ crítico
nas dimensións das comunidades lingüísticas (canto ó número
de falantes), por debaixo do cal a supervivencia destas non é viable,
ou nin sequera desexable7. Habitualmente, ese limiar é colocado
nun nivel moito máis alto das dimensións demográficas dos
idiomas sub-estatais, coma o galego.
En definitiva, este tipo de ideoloxías callaba en proxectos
sociolingüísticos que tendían a favorecer a difusión do(s) idioma(
s) dominante(s), en xeral sen preocuparse do destino do(s)
6. Véxase Williams 1992.
7. Véxase Hobsbawn 1991, 39-46, onde se explica que o principio do limiar, aplicado
para decidir sobre a viabilidade das nacións, repousa sobre unha lóxica economicista.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 317
idioma(s) subalterno(s). Por outras palabras, o obxectivo final,
máis ou menos explícito, era a consumación do proceso de substitución
lingüística daquela incipiente. Todo o máis, concédese a
posibilidade de pervivencia do idioma subalterno nunha situación
de diglosia reforzada: “O pobo, a lingua ou a cultura pequenos
encaixaban no progreso soamente na medida en que aceptasen a
condición de subordinados dalgunha unidade maior ou se retirasen
da batalla para convertérense en depositarios de nostalxia ou
outros sentimentos” (Hobsbawn 1991, 50, a traducción é nosa).
Esta é, coidamos, a posición representada tipicamente por Emilia
Pardo Bazán, unha bête noire para o autor que nos ocupará no presente
contributo, por razóns que coidamos quedan claras no noso
traballo antes mencionado sobre M. Murguía8.
Desde o devandito ‘progresismo’, idiomas subalternos
coma o galego son presentados como acobillos do atraso ou do
antigo réxime, preconcepto este alimentado pola forte presencia (e
en moitos casos, hexemonía) dos ‘conservacionistas’ dentro do
campo ‘pluralista’. Tal caste de prexuízos poden ser exemplificados
coas palabras dun ilustre escritor progresista español, Vicente
Blasco Ibáñez, estampadas precisamente no prólogo á traducción
castelá de Aires da miña terra aparecida en Valencia en 1892:
Los dialectos, por desgracia, sólo se han empleado hasta el
presente, salvo raras excepciones, para cantar las glorias de ridículas
imágenes autoras de milagros [...], para enaltecer el derruido y odioso
castillo feudal, nido de crímenes, y pintar con risueños colores al
bestial caballero y la casquivana señora, y para hacer apología de las
trasnochadas libertades políticas de la Edad Media [...] Hay en los
versos de Curros Enríquez algo nuevo que conmueve por su brillante
novedad, algo que nos atrae por lo mismo que a ello no estamos
acostumbrados [...] y ese algo es que el poeta no reniega de su siglo,
se tiene por legítimo hijo de él y se inspira únicamente en el ideal del
eterno progreso9.
8. Monteagudo 2000, 206-8; véxase, cunha valoración diferente á nosa da posición da
Condesa, Miralles 1997.
9. Citamos por Alonso Montero 1967, 298-99, quen remite para M. Curros, Obras
Escogidas, Madrid, Aguilar, 1956; 996.
318 Henrique Monteagudo
Vai no texto indicada, sequera implicitamente, unha contradicción
na obra de Curros sobre a que máis adiante volveremos.
A xa evocada hexemonía do progresismo nas ringleiras
proto-galeguistas contribuíu tamén que os estudiosos teñan tendencia
a infravalorar o peso nelas do que denominamos ‘conservacionismo’,
no que englobamos os participantes ou colaboradores
no Rexurdimento que mantiñan posicións retrógradas no campo
socio-político, moitos deles próximos ás posicións tradicionalistas
ou directamente carlistas. Na liña do conservacionismo cóntanse
personaxes galegos como o cóengo Antonio López Ferreiro ou o
profesor Alfredo Brañas; entre a intelectualidade española, o mellor
representante desta posición probablemente sexa Marcelino
Menéndez y Pelayo. No terreo da articulación do Estado, o tradicionalismo
consideraba compatible a sagrada unidade de España
coa descentralización administrativa e mesmo unha certa autonomía
política das ‘rexións’. En xeral, no proxecto sociolingüístico
deste sector non se cuestiona a posición dominante do castelán,
pero enfatízase, mesmo por motivos de tradicionalismo, a variedade
lingüística de España.
Por vía da regra, este tipo de ideoloxías conservacionistas
tende a ‘naturalizar’ (e polo tanto deshistorizar) a cuestión lingüística:
o galego é concibido como o idioma natural de certos grupos
sociais, que tamén constitúen o soporte das antigas tradicións, en
definitiva, da ideoloxía do antigo réxime. De aí a ilusionarse coa
‘conxectura de eternidade’ da lingua subalterna vai soamente un
paso10. O que corresponde ó conservacionismo tradicionalista é
defender o mantemento de linguas subalternas coma o galego,
entendendo mantemento como termo contraposto a promoción;
ben entendido que o conservacionismo tradicionalista propugna
non é simplemente a conxelación da situación diglósica, mais unha
certa restauración do galego, o que implica a súa dignificación e
10. Sobre esta noción, véxase Lafont & Gardy 1981. Tal ilusión non constitúe, de
certo, patrimonio exclusivo desta corrente, mais goza dun grande poder de impregnación
sobre o conxunto da cultura lingüística da época, incluíndo a familia progresista.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 319
cando menos o impulso do seu cultivo literario (adoito limitado
xenérica, temática e lingüisticamente). En definitiva, o que se propuña
como proxecto sociolingüístico era unha estabilización da
situación diglósica imperante, aínda que outorgando unha mellor
posición á lingua subalterna, o que podemos denominar unha
situación de ‘diglosia atenuada’.
Non imos deternos nas posicións do que denominamos
uniformismo reaccionario, que pouco interesan agora ó noso asunto.
O proxecto sociolingüístico correspondente pasa polo reforzamento
da xerarquía lingüística como medio para fomentar o proceso
de substitución lingüística, aínda que tal proxecto adoita formularse
discursivamente como favorable ó bilingüismo. (É sabido
que este termo, polisémico, versátil e esvaradío onde os houber, é
utilizado por tódolos sectores en liza).
O dilema do progresismo coetáneo a Curros que antes
sinalabamos como insinuado nas observacións de Blasco Ibáñez
aparece xa nas estrofas introductorias á “Virxe do Cristal”, pero
está maxistralmente expresado no poema “Introducción” a Aires
da miña terra (1880). Este poema foi xa analizado entre outros por
Xesús Alonso Montero (1967, 303-5) e Francisco Rodríguez
Sánchez (1972, 80-81), e debullado máis polo miúdo por Pilar
Garcia Negro (1987), de maneira que, despois do que levamos
dito -en especial en referencia á escisión entre o racionalismo instrumentalista
(cuxa ideoloxía se expresa nas dez primeiras estrofas)
e o sentimentalismo (ó que corresponden as dez últimas
estrofas)-, pouco temos que engadir ós comentarios destes estudiosos.
Alén diso, o texto hai que situalo no marco de polémicas
coma as que estouparon por volta de 1876 e 1879 na prensa
galega arredor da promoción do galego, estudiadas ultimamente
por Ernesto González Seoane (1991). Na primeira parte da
“Introducción” Curros pon practicamente en verso a prosa progresista
uniformista tal como aparece, por acaso, nun dos xornais participantes
na devandita polémica, El Diario de Lugo (1876):
320 Henrique Monteagudo
En el movimiento progresivo de la humanidad; en la
revolución que en el mundo se verifica para intimar más y más
los lazos que unen á los pueblos, tienden precisamente las razas
á su fusion, las naciones á su fraternidad, y, por ende, los idiomas
á su unificación. [...] Desaparecen en el progresivo movimiento
social las naciones, modifícanse hasta perder su primitivo
carácter las razas y caen en desuso los idiomas, llegando á tener
no más que valor histórico. Obedece esto á fatales leyes que rigen
á la humanidad, manteniéndola siempre en constante progreso.
[Citamos por Hermida 1992, 123 e 126].
Compárense esas liñas cos versos de Curros:
Todo tende á unidá, lei, d’entre todas
A máis ineusorabre d’o Progreso;
Y-él que de cen naciós un povo fixo,
Un idioma fará de cen dialeutos.
Como páran n’o mar todol-os rios,
Com’os rayos d’o sol páran n’un centro,
Todal-as lenguas han de parar n’unha,
Qu’hemos de falar todos, tarde ou cedo.
[Citamos pola primeira edición de Aires da miña terra,
Curros Enríquez 1880].
2 “TODAL-AS LENGUAS HAN DE PARAR N’UNHA/ QU’HEMOS
DE FALAR TODOS, TARDE OU CEDO”.
LINGÜÍSTICA DECIMONÓNICA E ANTROPOLOXÍA: A
EVOLUCIÓN HISTÓRICA DAS LINGUAS
Nas dúas anteriores citas exprésase unha idea que inducirá
á estrañeza a calquera lector actual, a pouco que este repare nela. No
artigo de El Diario de Lugo dise que “los idiomas [tienden] á su unificación”,
mentres que Curros sostén que “todal-as lenguas han de
para n’unha”. Nunha lectura non avisada, isto interpretámolo automaticamente
algo así como ‘un idioma imporase sobre os demais, de
maneira que a xente o acabará adoptando, ó tempo que cada quen
abandona o seu idioma propio’. En realidade, tales afirmacións descansan
nunha concepción da evolución lingüística moi diferente á
corrente nos nosos días. Con efecto, despois do triunfo practicaO
ideario lingüístico de Manuel Curros... 321
mente absoluto do paradigma da lingüística histórico-comparada,
tendemos a contemplar a deriva histórica das linguas en termos de
proliferación, isto é, de fragmentación de unidades orixinarias. Pero
antes dese triunfo, tal deriva considerábase, inversamente, en termos
de ‘fusións’ ou ‘mesturas’ entre linguas orixinariamente distintas,
de xeito que máis ben se tendía a unha reducción ca a unha proliferación
do número de linguas. De forma gráfica e esquemática,
isto pode representarse con dous diagramas arbóreos.
Por parte, en Galicia, as hipóteses celticistas, helenistas e
outras confusamente arianistas (ás veces en cabuxenta polémica
entre elas)11 viñan asociadas co paradigma da lingüística pre-comparatista;
mentres que, obviamente, a romanística (rama da filoloxía
histórico-comparada) sostivo redondamente a hipótese neolatina.
Pero a duradeira prevalencia do celtismo no noso país non se
debe tanto ó retraso da difusión da nova filoloxía coma ó relativo
adianto e maior peso dos estudios históricos respecto dos lingüísticos.
No pensamento decimonónico a lingüística histórica e a
antropoloxía (ou etnoloxía) marchaban estreitamente collidas da
man, vencello este que o comparatismo aínda reforzou. Ora, a
antropoloxía/etnoloxía tiña no seu centro o concepto de Raza, e,
achegada á prehistoria e a arqueoloxía, era practicamente unha
11. Estas últimas adoitan ser o resultado dunha asimilación imperfecta das novas teorías
comparatistas, ou, mellor dito, de tentativas de conciliación das mesmas coas concepcións
anteriores. Exemplifica isto nidiamente Augusto Besada na súa Historia crítica
de la literatura gallega (1887), obra que coidamos que influíu nas ideas de Curros
sobre o particular. Verbo todo isto, véxase García Turnes 1998, 232-50.
322 Henrique Monteagudo
subdisciplina da Historia. Dado que no noso país os estudios de
filoloxía se atopaban considerablemente atrasados con respecto ós
históricos, aquela tendeu a explicarse a partir desta, colocando a
Lingua en posición subordinada verbo da Raza. Se o elemento
racial céltico era predominante e o distintivo do pobo galego, a lingua
tiña que ser, dun ou doutro xeito, céltica.
Como temos sinalado noutro lugar (Monteagudo 2000, 199-
-204), a aceptación da lingüística histórico-comparada produciuse
en toda Europa, e tamén na Península ibérica, dun xeito gradual e
en medio de tirapuxas por veces feroces. Especialmente en Galicia,
por causa do mencionado atraso dos estudios filolóxicos12, o novo
paradigma difundiuse moi paseniño e batendo con serias resistencias.
Naquel mesmo traballo chamamos a atención sobre a importancia
do influxo portugués na xénese e pervivencia das teorías ‘celtistas’
no noso país, influxo que procede, non por azar, da periferia
do sistema académico do país veciño13. Esa observación refórzase
precisamente coa análise do pensamento currosiano. En realidade,
Curros oscila de xeito abondo confuso entre a consideración do galego
como lingua simplemente neolatina (a doutrina tradicional,
defendida xa por Feixóo e Martín Sarmiento no século XVIII, e consagrada
polos comparatistas), e as hipóteses celticistas e helenistas en
voga no medio intelectual galego coetáneo. O que se procuraba era
unha posición ecléctica, que conciliase as tres hipóteses. Esa é a liña
que apunta por acaso A. Besada, quen na súa Historia de la literatura
gallega sostiña: “Celta, latín y griego son los tres elementos principales
de nuestra lengua; el celta la informó, la determinó, el latín la enriqueció,
el griego reformándola la hermoseó” (Besada 1887, 19).
Ó noso autor custáballe especialmente desprenderse do
presunto elemento grego do galego:
12. Debido en grande parte á posición periférica do país: lémbrese que na
Universidade de Santiago só en 1922 se creou unha Facultade ‘maior’ de Filosofía e
Letras, cunha Sección de Historia (véxase Monteagudo 1996).
13. No centro dese sistema, situado institucionalmente nas Universidades de Coimbra
e Lisboa, situábanse figuras como Adolpho Coelho, e máis tarde José Leite de
Vasconcellos ou Carolina Michaëlis de Vasconcellos, que protagonizaron respectivamente
a introducción e o establecemento da nova filoloxía.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 323
creo que nadie que conozca bien la influencia que en nuestras
costumbres y por consiguiente en nuestra lengua ejercieron los
pobladores griegos pueda proscribir por completo el elemento
helénico en nuestro idioma, aunque sólo sea porque este
elemento es anterior, históricamente considerado, al romano.
[Citamos por Alonso Montero 1970, 102]14
Finalmente, Curros deu atopado unha fórmula conciliatoria,
que facía do celta, ou mellor do celtibérico (que englobaría o
primitivo galaico e o lusitano), o pai do latín e mais do grego. O
texto clave atópase nun lugar inesperado: a biografía do político
Eduardo Chao, publicada en 189315, onde o autor, apoiándose na
autoridade dos eruditos portugueses Nobre França e João
Bonança16, polemiza explicitamente con Antonio Sánchez Moguel,
que no seu discurso de ingreso na Real Academia de la Historia de
Madrid, “Razones históricas en que pretenden fundamentarse los
regionalismos catalán y gallego” (1888), atacara as hipóteses celticistas
da historiografía proto-galeguista. Conclúe Curros:
podíamos oponer a la invasión de griegos y romanos en Galicia, una
invasión anterior de gallegos y lusitanos en Grecia y Roma [...] las
lenguas griega y latina, y otras anteriores a ellas, no son más que
modificaciones de aquel idioma primitivo que, por haberse
desarrollado del centro a la periferia y de Occidente a Mediodía, debía
ser el mismo en cuya reconstrucción trabajan hoy eminentes sabios;
es decir, el celtibérico. [Curros Enríquez 1893, 14-15].
14. En carta do noso autor a Andrés Martínez Salazar, de catro de abril de 1887, reproducida
por Alonso Montero 1970, 101-3. Nótese de camiño o peso destas concepcións
á hora de decidir puntos lingüísticos como o uso do grafema <y>. Así, o texto continúa
“Esto explica por qué yo simultaneo con la <i> latina la <y> griega. Ambas trabajaron
en la formación de nuestra lengua y ambas deben figurar en el lenguaje escrito
[...] A la razón histórica que yo invoco para defender el uso de la <y> griega, mézclase
un sentimiento de gratitud hacia las razas sojuzgadas en Galicia por Roma” (ibidem).
15. Véxase Curros Enríquez 1979, 1107-12 (= Curros Enríquez 1893, 13-15).
16. É significativo o título da obra do primeiro aducida por Curros A Philologia perante
a História. Ensayo de crítica à sciencia alemã e varias sciencias. Por parte, respecto da
polémica protagonizada por Sánchez Moguel, tamén debe verse Curros Enríquez 1889
(recensión do texto La poesía gallega, do Marqués de Figueroa), reproducido por López
Varela 1998 II, 1300-01.
324 Henrique Monteagudo
É á luz desta hipótese que hai que ler os seguintes versos do
poema “Pola Unión”, composto en 1894:
¿Quen a civilización
levou de Oucidente a Oriente,
na nave resprandecente
que tripulaba Jasón?
¿Onde naceron aqueles
que Grecia e Roma fundaron
i ás portas de Asia chegaron,
a luz levando con eles?17
Cuestión á parte, pero moi importante, era a concepción da
relación xenética entre o galego e o castelán, que o noso autor
volve contemplar en termos de ‘fusión de linguas’. Deste xeito, o
segundo, o castelán, aparece como fillo lexítimo do primeiro, aínda
que recibise outras achegas: “Castilla que tuvo arte para constituir
una nacionalidad con várias nacionalidades, túvolo también para
formar su idioma con todos los idiomas que hubo de encontrar a
mano [... el castellano] no es otra cosa que el gallego acrecentado
con las expropiaciones hechas en las lenguas afines y no afines”18.
Sinalemos ó pasar que esta concepción de Castela e o idioma castelán
como nacionalidade ‘síntese’ das e dos demais peninsulares,
tería moito predicamento entre os castelanistas19.
Finalmente, unha pincelada sobre a impregnación das concepcións
darwinistas na concepción da historia das linguas.
Asegura Curros que
17. Cito pola edición de Carlos Casares: Curros Enríquez 1992, 308-13, os versos aducidos
atópanse na páxina 309. Por parte, na referencia a Xasón (e indirectamente ós
argonautas) parécenos percibir eco das teorías do antropólogo e arqueólogo portugués
Martins Sarmento.
18. Véxase Curros Enríquez 1886, reproducido por López Varela 1998 II, 1290-96.
Trátase dunha recensión da coñecida antoloxía El idioma gallego. Su antigüedad y vida,
realizada por Antonio de la Iglesia, e publicada naquel ano.
19. Así, o argumento reaparecerá dun ou outro xeito en Unamuno, e máis tarde en
Menéndez Pidal (Monteagudo 1995, 45 e 52), de maneira que fronte ó ‘purismo’ que
tendencialmente predominou entre os nacionalistas periféricos, no castelanismo existe
unha forte tendencia á defensa dun certo ‘hibridismo’.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 325
Si de algo se despojó el gallego en la selección á que viven
sometidas todas las formas naturales, fué de la manera que se despoja
el globo de lastre para ascender [...] el gallego posee desde su
formación elementos de vida tan eficaces, tales virtudes orgánicas,
que, si bien con alteraciones de accidente, han podido conservarse
como se conservan las especies superiores en la naturaleza, a través
del proceso evolutivo de los idiomas ibéricos. [Curros Enríquez
1886, citamos por López Varela 1998 II, 1294-5].
3 “O CRISTO D’AS LENGUAS”. DEFENSA DO IDIOMA
GALEGO (1)
E chegamos agora á defensa que o noso autor realiza do
idioma preferido para a súa expresión poética, e que tanto contribuíu
coa súa palabra e a súa obra (a redundancia é só aparente) a
dignificar: o galego. Sobre este particular, ó xa dito por outros
estudiosos, como os antes citados Xesús Alonso Montero,
Francisco Rodríguez ou Pilar Garcia Negro, e en particular por
Elisardo López Varela (2000), que insisten con diversos acentos
na conexión entre esa posición a prol dunha lingua ‘baixa’ e o
democratismo, o popularismo e/ou o proto-nacionalismo do noso
autor, gustaríanos chamar a atención sobre un argumento pouco
atendido. Referímonos ó que podemos denominar o ‘evanxelismo’
idiomático de Curros, que puidera estar influído pola súa profesión,
máis ou menos duradeira, do protestantismo (Ríos Sánchez
1993, e neste volume). É coñecida a insistencia dos protestantes
na divulgación do Evanxeo e en xeral da piedade a través das linguas
vulgares, que chocaba coa adhesión da Igrexa católica ó latín
dos rituais20. Que saibamos, non se ten reparado abondo no peso
que Curros outorga ó exemplo evanxélico na súa argumentación
a prol do galego21. Xa no remate do poema “Introducción” a Aires
20. Isto refírese especialmente ó contexto europeo, e ós séculos XVI a XIX. Non ignoramos
o papel dos misionarios católicos no estudio de linguas indíxenas extra-europeas.
21. Endebén, debo consignar que Xesús Alonso Montero fixo en datas previas á celebración
do Congreso referencia a isto na súa colaboración habitual en La Voz de Galicia.
326 Henrique Monteagudo
da miña terra se di con letras de molde, referíndose sempre ó idioma
galego:
Tí non podes morrer... ¡Eso quixeran
Os desleigados que te escarneceron!
Mais tí non morrerás, Cristo d’as lenguas,
Non, tí non morrerás, ouh Nazareno.
[Curros Enríquez 1880; as cursivas son nosas].
Non só iso, o propio poeta se nos presenta, continuando
cunha metáfora puramente profética, como “Apostol teu, anque o
mais ruin de todos, / Pr’ónde quér levarei teu Evanxelio”. Dixemos
metáfora, pero ¿trátase soamente dunha metáfora? En 1886, seis
anos despois de publicar os devanditos versos, combatendo os prexuízos
a que atrás nos referimos, referentes ó ‘limiar de viabilidade’
dos idiomas (véxase atrás, p. 316), razoa: “No por pequeño es despreciable
un idioma. La obra más gigante del espíritu humano, el
cristianismo, fué generada en el vocabulario más pobre de las lenguas
orientales, el arameo” (citamos por López Varela 1998 II,
1295). E as mesmas ideas, ou parecidas, se repiten e amplían no artigo
“El símbolo”, publicado en Cuba durante a Pascua de 1895, onde
se nos presenta a Cristo, nunha lectura progresista e laicizante como
“mártir de amor á súa patria”. Paga a pena aducir a cita por extenso:
Realmente, cuando se sabe que Jesús para establecer su doctrina
no se valió de otro instrumento que el de la palabra, y que ese
instrumento en sus labios era hasta imperfecto, porque Jesús no
dominaba el hebreo culto y predicaba en arameo, uno de los
dialectos menos literarios de cuantos se hablaban entonces en la
Judea, hay motivo para asombrarse [...] Los que condenan el cultivo
de los dialectos debieran fijarse en esa circunstancia para
convencerse de que no es preciso apelar a las lenguas oficiales
impuestas, ni al idioma de los sabios, para producir obras
trascendentales. El Evangelio representa el triunfo de un dialecto
judío, como la Ilíada el de un dialecto griego y La Divina Comedia de
un dialecto italiano22.
22. M. Curros Enríquez, Obras escogidas, Madrid, Aguilar, 1979; 1301-5. A cita é das
páxinas 1303-4.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 327
De certo, o devandito non implica necesariamente que o
protestantismo tivese un peso consciente e decisivo na súa opción
en favor do uso literario do idioma do país. Pero non deixa de
resultar rechamante que a primeira composición poética que
Curros deu a lume en galego, “A Virxe do Cristal”, sexa de temática
relixiosa. Non se nos escapan as obxeccións que se poden opoñer
a isto último: é sabido que o tema viña proposto na convocatoria
do certame (Alonso Montero 2001), e non se pode ignorar
que o autor expresa nos versos introductorios o seu distanciamento
verbo do contido deste poema (distanciamente reiterado na nota
que se sente obrigado a inserir unha vez que decidiu incluílo en
Aires da miña terra), nin o feito de que a tradición relatada (e viva
aínda hoxe) suscitaría o rexeitamento enérxico, no plano da devoción
e o culto, de calquera protestante.
O que en todo caso parece indubidable é que ó defender o
idioma do país, Curros se sitúa máis nunha liña universalista do
que nunha particularista: a apoloxía faise máis en nome de principios
universais e do conxunto da humanidade, do que en nome
dun provincialismo exclusivista. Trátase, para a nosa idea, da
mellor tradición do galeguismo.
4 “NON SON AS NACIÓNS AS QUE FAN AS LITERATURAS,
MAIS AS LITERATURAS AS QUE FAN AS NACIÓNS”.
DEFENSA DO IDIOMA GALEGO (2)
Coa intuición, exactamente expresada no último parágrafo
que citamos, de que as linguas cultas proceden todas elas de dialectos
primitivamente non cultivados, debruzámonos xa nun
aspecto do pensamento currosiano que de certo reborda o marco
da presente contribución, pero é inevitable traer aquí, aínda que só
sexa de pasada. No ideario lingüístico de Curros está imbricado o
sociopolítico, pero tamén o está o estético-literario. Non podía ser
doutro xeito, e iso non soamente pola súa condición de escritor; é
que o cultivo literario era considerado (e polo menos en parte
aínda o é), a clave da bóveda da dignificación dun idioma e da súa
elaboración como lingua de cultura. Polo mesmo, a defensa do
idioma galego é inseparable en Curros (e na súa época) da apolo328
Henrique Monteagudo
xía da literatura en galego. Para non estendérmonos nun asunto
que en boa parte nos sobarda, quixeramos subliñar soamente dúas
afirmacións do noso autor. A primeira xorde ó lor do texto que
aduciamos liñas arriba, nun artigo aparecido no mesmo ano de
1895: “Todas las literaturas de que hay noticia fueron antes que
nacionales, regionales, y antes individuales que colectivas” (citamos
por López Varela 1998 II, 1240) –reflexión esta que vai seguida
doutra case literalmente idéntica á xa reproducida arriba. A
segunda aparece en lóxico desenvolvemento da anterior, e resulta
dunha clarividencia deslumbrante: “no son las naciones las que
hacen las literaturas, sino las literaturas las que hacen las naciones”
(ibidem, 1241). ¿Como non lembrar aquí a luminosa sentencia de
Manuel Murguía en Los precusores que reproducimos como epígrafe
no encabezamento do presente traballo?
Cando Curros argumenta a prol da súa opción lingüística
como escritor en galego ofrece varios tipos de motivos. Pódense
salientar catro: un, bastante banal, está relacionado coa fidelidade
á propia terra e ós devanceiros; outro, de dobre gume, é tocante á
espontaneidade da expresión no idioma propio23; un terceiro, máis
interesante, atinxe á escolla do público ó que dirixirse; e finalmente,
un cuarto áchase fundado nas cualidades expresivas que podía
ofrecer un idioma na situación histórica do noso. Centrarémonos
nos dous últimos. Especialmente relevantes son as recensións das
obras El idioma gallego (Curros Enríquez 1886) e Caldo de grelos
(Curros Enríquez 1895c). Na segunda, en resposta ós que acusan
de egoísmo os cultivadores dos idiomas ‘rexionais’, argumenta que
a estes, “escribiendo en castellano, quizás le[s] entendiesen todos
menos aquellos que más le[s] interesa que le[s] entiendan”
(Citamos por López Varela 1998 II, 1242). A afirmación constitúe
máis a expresión dunha vontade do que dunha realidade; Rosalía
de Castro, no prólogo de Follas novas, mostrábase ó respecto máis
lúcida, coidamos, cando recoñecía: “As multitudes d’os nosos cam-
23. A contrafío, será acaído lembrar a Pardo Bazán, que denunciaba argutamente: “el
gallego no lo hablan los que lo escriben”, “[los poetas gallegos] en ocasiones se limitan
á versificar ideas pensadas en castellano y laboriosamente traducidas al gallego”.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 329
pos tardarán en lêr estos versos, escritos á causa d’eles [sic], pero
sô en certo modo pra eles”. Na recensión á antoloxía editada en
1886 por Antonio de la Iglesia, Curros expresa a súa confianza no
porvir do idioma, e refírese ó feito de que as connotacións derivadas
da situación social deste ofrecían unha interesante vía de
exploración para o escritor24 (diríase que está pensando aquí nas
dúas vertentes principais da súa obra en galego):
Nosotros tenemos fe en el destino de esa lengua que por algo y
para algo vive. Como lengua de siervos tiene no sabemos qué
destilaciones venenosas concentradas, terribles, contra todas las
tiranías; como lengua de creyentes no sabemos qué ternuras ideales,
en que ninguna otra la iguala. [Citamos por López Varela 1998 II,
1294-95].
Pero contra o que puidera parecer, o devandito non implica
para o noso autor limitacións temáticas, estilísticas ou doutro
tipo, ás aspiracións de plenitude da literatura en galego. Quizais,
sobre o particular, as afirmacións súas que soan máis modernas
(en polémica implícita coa Pardo Bazán25) se atopen na recensión
ó poemario Cousas d’a aldea, de Aureliano J. Pereira (Curros
Enríquez 1891). Á argumentación a prol dunha literatura diglósica
que desenvolvera dona Emilia, responde Curros cunha decidida
impugnación desta. A prostración do idioma galego non se
24. Véxase sobre isto Monteagudo & Vilavedra 1992: 84-6.
25. Véxase algunhas liñas de argumentación da Condesa, o que nos permitirá apreciar
o diálogo que Curros establece con esta autora: “¡Desdichadas mil veces la lengua que
carece de consagración literaria! Por ilustre que sea su origen, al cabo vendrá a convertirse
en el aullido inarticulado de la fiera, en el grito salvaje del mísero labriego que
habla á su yunta de bueyes poco más racionalmente de lo que ellos podrían contestarle
[...] Las poesías gallegas que gustan y se aprenden de memoria, no son las que
alardean de hondas y cultas [...] sino las que brotan, sin estudiado aliño, del vivo
manantial popular” (Pardo Bazán 1888, 19 e 33). Nunha liña estreitamente análoga á
valoración da Rosalía dos Cantares gallegos sobre a de Follas novas, dona Emilia gaba
en Aires da miña terra “la incomparable leyenda A Virxe do Cristal, modelo en su género,
las primorosas descripciones de Unha boda en Einibó y O gueiteiro, la patética queja
de su ¡Ay! y la dramática creación de sus Cartas” (ibidem, p. 36). Finalmente, a risco de
multiplicar as citas: “Lo que pido [al poeta gallego] es que sus versos parezcan pensados
y sentidos por un aldeano” (ibidem, p. 55).
330 Henrique Monteagudo
debía a causas intrínsecas (febleza ou incapacidade del propio),
mais era consecuencia de determinacións históricas concretas. Xa
que logo o galego non debía deixar de aspirar a un desenvolvemento
literario completo. A cita é longa, pero coidamos que xustificada:
Todavía hay quien cree que la lengua gallega no pasa de ser un
idioma agrario, útil sólo al destripador de terrones. De ahí que el
mejor poeta gallego sea para los que así piensan el que con más
propiedad hace el inventario de los aperos de labranza, se santigua
con el labrador al escuchar en la campana de la aldea el toque de
oración, ó imita en versos onomatopéyicos, de gusto dudoso, el
gruñido del cerdo, el chirrido del carro ó el son de la gaita. Según
esos críticos, el habla gallega permanece estacionaria desde el siglo
XIV; por consiguiente, todas las ideas desde entonces concebidas,
todos los progresos desde entonces realizados, no pueden tener
expresión adecuada dentro de esa lengua. Y, claro está, como el alma,
las sensaciones, las pasiones y todo lo que constituye la vida de los
seres no existía antes de esa época... la lengua gallega no puede ser
metafísica, psicológica ni fisiológica; no puede preocuparse de la
libertad, porque entonces no la había, [...] Así discurre esa escuela
que quita y da, ó quiere dar y quitar títulos de suficiencia y diplomas
de celebridad á los escritores regionales. [Citamos por López Varela
1998 II, 1115-16].
5 “ESTAMOS NA PEOR TAREFA, A DE ACARREXO”.
A DEMANDA DA NORMA. MAXISTERIO DE SACO Y ARCE
Nun poema publicado en 1888, tres anos antes do texto
que acabamos de citar, Curros preséntanos dun xeito humorístico
o galego como idioma que superou a súa infancia e se atopa ás portas
da madureza:
Évos a léngoa gallega
moza casadeira xa,
que en vez de arrulos de neno
cántigas quer de galán26.
26. Citamos pola edición de C. Casares en Curros Enríquez 1992, 356.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 331
Mais no prólogo ó poemario Soidades de Manuel Lugrís
Freire, dado a lume en La Habana (Curros Enríquez 1894b, xiv),
exprésase dun xeito máis realista, e extremadamente lúcido:
N[o] cabe tampoco ser demasiado exigente y descontentadizo,
cuando todavía nuestro idioma no ha llegado á fijar su vocabulario.
Estamos en la peor faena, la de acarreo: nuestro trabajo consiste hoy
en recoger materiales, en arrancar piedra de la cantera popular y
reunirla para después levantar el edificio. Entonces vendrá la selección
y con ella el trabajo de cincel, que hoy es imposible. [As cursivas son
nosas].
Secomasí, as reflexións de Curros sobre a elaboración do
idioma afloraran moito antes: probablemente, son simultáneas ós
esforzos iniciais por escribir en galego, e perfectamente solidarias
coa súa constante preocupación pola corrección dos seus textos
antes da publicación. Xa en nota á “Virxe do Cristal” inserida ó
final do volume Aires da miña terra xorden estes coidados cabo
dunha xustificación polo emprego do galego, xustificación esta
característica do período xerminal da literatura no idioma do país.
Así, o autor confesa as “dificultás mecánecas con que tiña que tropezar
pra desarrollal-os [asuntos] n’a lengua gallega”, pois “esta
obriña [era] a primeira do seu xénero que n’a nosa lengua foi escrita”.
E advirte Curros de que as poesías gañadoras do certame de
1877 se publican “purgadas d’algús insinificantes érros d’emprenta,
e correxidas d’algún que outro vocablo máis ou menos neolóxico
y-escuro”27. Por parte, a quen ler a interesantísima correspondencia,
custodiada na Real Academia Galega, do noso autor co responsable
da terceira edición de Aires da miña terra (aparecida en
1886) e da primeira d’O divino sainete (1888), Andrés Martínez
Salazar28, faráselle evidente a insistencia, case obsesiva, do noso
autor na corrección de probas dos seus textos galegos.
27. De feito, o que se producira fora unha revisión do texto con criterios lingüísticos
diferentes. Véxase Monteagudo 2002.
28. Isto xa é posible no caso de dúas cartas de capital importancia editadas por Xesús
Alonso Montero, e de contado será doado para o conxunto gracias ás angueiras da infatigable
investigadora Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda.
332 Henrique Monteagudo
Se en 1894, como acabamos de comprobar, Curros consideraba
que no terreo léxico o galego literario se atopaba nunha
etapa de acarrexo, previa á de selección, a consciencia da necesidade
de fixar unha norma para escrita é bastante anterior. Sen ir
máis lonxe, xa en carta a Martínez Salazar, de catro de abril de
1887, sostiña, referíndose á Cancionero gallego de J. Pérez
Ballesteros:
los hombres de la respetabilidad del señor Ballesteros debieran sentar
las bases definitivas y hacer en grande lo que yo trato de hacer en
pequeño: dar unidad a nuestra lengua, empleando voces corrientes
en unas y otras latitudes y creando una ortografía racional, no
sistemática y exclusivista. [Citamos por Alonso 1970, 102].
Sendo perfectamente comprensible o que quere dicir o
autor ó referirse á unidade da lingua no aspecto léxico, resulta un
pouco menos claro dilucidar qué ten en mente cando propugna
unha “ortografía racional, non sistemática e exclusivista”, especialmente
o que puidera entenderse baixo os dous últimos adxectivos.
Dá a impresión de que se trata de rexeitar unha ortografía de tipo
fonético, pois ¿cal outra podería ser considerada sistemática e
exclusivista? Pero as tentativas nesta liña que coñecemos (coma tal,
a edición das Proezas de Galicia realizada por A. Martínez Salazar
en 1893) son posteriores á declaración de Curros. Fose como for,
a preocupación pola codificación do galego desembocaría de xeito
case natural na súa implicación no impulso á fundación da
Academia Galega, pero antes de abordar ese asunto quixeramos
referirnos ós criterios lingüísticos defendidos polo noso autor.
Despois do devandito, non sorprenderá a ninguén saber
que Curros se mostrou inusualmente escrupuloso entre os escritores
do seu tempo á hora de dar preferencia a unha ou outra solución
ortográfica, morfolóxica ou léxica. Sobre isto, e a falta dun
estudio definitivo, pormenorizado e criterioso, da súa lingua29, os
escandallos que fixemos demostran que podemos confiar na súa
29. Véxase Fernández Pousa 1952, Carré Alvarellos 1959, Alonso Montero 1970,
Carballo Calero 1981, Rúa Ferradás 1987, López Varela 1998, e Monteagudo 2002.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 333
palabra cando, reiteradamente, se proclama seguidor das propostas
do seu paisano e insigne gramático Juan Antonio Saco y Arce,
indiscutible padroeiro dos gramáticos galegos, propostas plasmadas
na súa Gramática gallega (Saco y Arce 1868). O maxisterio de
Saco é explicitamente confesado na dita correspondencia particular
con Martínez Salazar (véxase Alonso 1970, 101-2 e 104), e mais
nunha recensión que xa aducimos, onde celebra que Armada
Teixeiro se ativese no seu libro
a la escritura ortodoxa, usada por Saco y Rosalía, y aceptada por los
escritores del mediodía de Galicia, escritura que para nosotros es la
mejor y seguirá siéndolo mientras no tengamos una Academia que
establezca definitivamente reglas fijas para la unidad ortográfica de
nuestra lengua. [Curros Enríquez 1895c; citamos por López Varela
1998 II, 1245).
É de notar que Curros cite como autoridades Saco (gramático)
e Rosalía (escritora), pero sobre todo chama a atención a
observación de que a ‘escritura ortodoxa’ sexa ‘aceptada polos
escritores do mediodía de Galicia’, onde parece sinalarse unha contraposición
entre os dous centros máis importantes de producción
literaria en galego na época: Ourense, onde primaban os partidarios
da tal ortografía ‘ortodoxa’, e A Coruña, onde, efectivamente,
tiña moito predicamento a posición cultista e etimoloxista30.
Curros tivo que formar a súa lingua literaria sobre o galego
falado, pero, como sinala Carballo Calero, nel percíbese un “propósito
de construcción lingüística”, é un “consciente traballador do
idioma” (Carballo Calero 1981, 385). Aínda que dun xeito tantariñante,
con incoherencias e algún trasacordo, o noso autor optou
por un modelo de lingua culta galega transdialectal e progresivamente
depurada de castelanismos, tendendo cara a un rexistro escri-
30. Véxase Monteagudo 2001. Pénsese na posición por unha banda dun V. Lamas
Carvajal (editor de El Heraldo Gallego e O Tío Marcos da Portela), e pola contraria dun
E. Pondal, A. de la Iglesia (editor das antoloxías El álbum de la Caridad e de El idioma
gallego), ou o propio A. Martínez Salazar. Sobre a polémica entre partidarios da grafía
<x> e a da grafía etimolóxica <g, j>, que estoupou xustamente en 1888, véxase Hermida
1987.
334 Henrique Monteagudo
to progresivamente autónomo verbo da oralidade (Monteagudo
2002). O seu galego literario é plenamente representativo da fase
que temos denominado ‘galego popularista’ (Fernández Salgado &
Monteagudo 1995): oscila entre o dialectalismo e o interdialectalismo,
inzan as vacilacións, os cultismos de base greco-latina
(maiormente tomados do castelán) son vernacularizados (dialeuto,
inominia, esistir, istante, xeroulifos, metouro), brillan pola ausencia
case total os hiperenxebrismos (brilar, montana, estrano, hourizonte,
primaveira e poucos máis), non son raros os castelanismos,
algúns deles adaptados (Dios, deuda, duda, arrodillas, carcaxadas,
trebexos...); pero o balance xeral sitúao moi por riba da media dos
escritores do seu tempo, e é claramente preceptible o avance en
relación a Rosalía. Suscribimos plenamente o xuízo de Carballo
Calero cando afirma:
No labor que o tempo lle esixía, Curros foi óptimo. O seu galego
é moito máis ricaz e moito máis enxebre que o de Rosalía e Pondal.
Ten un zume, unha seiva, un sangue plebeio que lle dá vigor e saúde
estalantes. Íste é un dos segredos do seu éisito popular. Os galegos
que leron a Curros sentíronse dentro da corrente natural no idioma
[...] Moito máis afluente e depurado de castelanismos que o de
Rosalía, está tamén ceibe da austeridade que lle impón ao de Pondal
a limitación temática. [Carballo Calero 1981, 386].
Antes de rematar este apartado, coidamos pertinente
subliñar un aspecto que a penas foi tido en conta: a familiaridade
do noso autor coa literatura coetánea en portugués. Esta familiaridade
plasmouse nas traduccións ó castelán de vates lusitanos
contemporáneos (Guerra Junqueiro, Theóphilo Braga, Antero de
Quental), dadas a lume, ata onde podemos asegurar as datas,
entre 1880 e 1886. Mesmo nunha ocasión o celanovés versionou
para o galego o poema “Zara” de Antero31. Chama a atención o
31. Os textos están inseridos, baixo o título “La lira lusitana”, nas Obras completas, editadas
por C. Casares: Curros Enríquez 1979; 611-83. Véxase Vázquez Cuesta 1968.
Sobre a lingua da versión galega de “Zara” publicou un comentario crítico Lapa (1979,
103-10) atinado en pormenores, pero fortemente pexado na focaxe xeral por prexuízos
magoantes nun lingüista.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 335
feito de que o coñecemento do portugués por parte de Curros
tivese nulo impacto nos seus criterios e solucións idiomáticos en
galego. Por parte, o devandito constitúe un argumento contra os
que alegan a opinión, bastante estendida aínda que raramente
explicitada, de que a opción por un galego culto autónomo verbo
do idioma de Alén-Miño foi consecuencia do descoñecemento
deste.
6 CURROS E A ACADEMIA
O primeiro estudioso que tratou de xeito específico do
papel de Curros na fundación da Real Academia Galega foi Alberto
Vilanova (1953, 228-32). Xesús Alonso Montero (1988) tracexa a
pre-historia das primeiras propostas de creación dunha academia
galega, mostrando que estas foron relativamente frecuentes desde
1875, e que houberon de callar nunha tentativa xurdida en
1894/95. Este tento, finalmente fanado, deu lugar a dúas intervencións
públicas do noso autor, que por certo figuraba no proxecto
como co-presidente honorario da institución, onda M. Murguía e
E. Pardo Bazán. Daquela, Curros residía en Cuba, e dirixía a revista
La Tierra Gallega. Nun primeiro artigo nesta publicación (Curros
Enríquez 1894a), sostén:
No hay para qué discutir ahora la necesidad de esta Academia.
Basta coger la pluma y querer con ella dar forma á un pensamiento
en el dulcísimo idioma de Macías y Rosalía de Castro, para que esa
fundación se imponga como el medio indispensable de llegar á la
unidad gráfica y fonética del mismo, hoy alteradas no por capricho
de los escritores, como algunos suponen, sino por la influencia que
en ellas ejerce la posición geográfica de Galicia, sus vías de
comunicación, y, sobre todo, la falta de escuelas en que se enseñe el
gallego, primer paso que hay que dar para el engrandecimiento de la
pequeña patria [...] Aunque sólo fuera para establecer esta unidad,
codificando los trabajos que sobre la materia se han escrito y
reduciéndolos a reglas, la Academia Gallega debiera fundarse y
fundarse inmediatamente. [La Tierra Gallega nº 3, 15/4/1894;
citamos por López Varela 1998 II, 1138-40].
336 Henrique Monteagudo
Cando a iniciativa se considerou definitivamente fanada,
queixábase (Curros Enríquez 1895a):
Por consiguiente, no hay que pensar ya en limpiar el gallego de
los vicios que lo afean. Las voces dudosas, los vocablos neológicos,
los giros bárbaros habrá que consultarlos, antes de escribirlos, con
hombres más bárbaros todavía [La Tierra Gallega, nº 70, 19/5/1895;
citamos por Vilanova 1953, 229; pois o artigo non foi recollido por
López Varela 2001].
A historia da fundación da Real Academia Galega desenvólvea
E. López Varela nun traballo recentemente dado a lume
(2001, 34-46). Como é sabido, na tentativa finalmente exitosa
xogou un papel impulsor fundamental un círculo de galegos emigrantes
en Cuba, entre os que salienta a figura de Xosé Fontenla
Leal32. En abril de 1905 constitúese na Habana a Comisión xestora,
presidida por Curros, quen pronuncia un discurso en que sinala
as liñas polas que debe ir o traballo da institución. Non posuímos
o texto deste, mais coñecémolo por unha recensión do acto,
que E. López resume deste xeito:
Curros falou da necesidade de recoller as voces que tiña o galego
e as palabras que figuraban nos cancioneiros e documentos antigos;
protestou de que se chamase dialecto a un idioma que, segundo el,
era pai do castelán e do portugués e só se admitiría que fose dialecto
do latín e do grego, no mesmo sentido en que o son o francés e o
italiano; censurou o poder oficial responsábel en grande medida da
corrupción dos topónimos, culpando os galegos que renegan da súa
lingua, aprendida dos labios de seus pais. Deduciu a conveniencia de
establecer en Galiza unha Academia Galega que non só recollese as
voces e dese unidade á lingua, senón que adquirise tamén datos para
a completa formación da nosa historia, dando impulso á vez ás
Ciencias e ás Belas Artes. Terminou facendo un chamamento aos seus
paisanos para que colaborasen en obra tan meritoria [López Varela
2001, 37].
32. Véxase Alonso Montero 1987. Neste traballo dáse a entender que Curros se limitou
a emprestar o seu nome á iniciativa.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 337
Efectivamente, nunha circular enviada a distintos persoeiros
en 1905, asinada por Curros, Ángel Barros e Nan de Allariz, e
que parece redactada polo primeiro, fálase da Academia como institución
encargada de “velar por la conservación y perfección de
nuestra lengua, publicar la Gramática y el Diccionario de la misma”
(tamén se lle atribúen outros obxectivos non lingüísticos), e insístese
na idea de que “la necesidad de esa ‘Academia’ se hace cada
día más sensible para unificar, depurar y fijar nuestro idioma, pues
harto conocida es la anarquía reinante en materias de lenguaje dentro
de nuestra región” (citamos por López Varela 2001, 41).
En definitiva, parece que Curros xogou un papel moi
importante como inspirador da Academia, para o cal o acreditaba
non só o seu acerto como cultivador e a súa ardencia como dignificador
do galego, mais a súa continua preocupación pola forxa e
fixación do idioma literario. Por iso, é perfectamente explicable que
os promotores da fundación da Real Academia Galega pensasen nel
á hora de apadriñar o seu proxecto, unha iniciativa que dalgún
xeito viña culminar a tarefa histórica dos protagonistas do
Rexurdimento galego. Indisputablemente, no que atinxe ás concepcións
básicas verbo do galego e na súa reivindicación como
patrimonio comunal da nación galega, sen renunciar ós seus propios
acentos democráticos e populistas, o noso autor esteouse no
fundamental en Manuel Murguía. No tocante á solución ós numerosos
problemas que presentaba o cultivo literario dun idioma submerxido
na oralidade, o poeta fixo súas as leccións do gramático
Saco y Arce. Secomasí, non coidamos esaxerar ó soster que Manuel
Curros Enríquez, cun copioso espolio de acertos –algúns verdadeiramente
espléndidos– e tamén co seu pequeno cabedal de resultados
dubidosos, discutibles ou falidos, representa un dos exemplos
máis indiscutibles do influxo que o maxisterio individual dun autor
pode exercer tanto na fortuna histórica dun idioma, modificando as
actitudes colectivas verbo del, coma, cinxíndonos ó plano estrictamente
lingüístico, na orientación global dunha lingua literaria33.
33. Véxase sobre a importancia da obra individual nos destinos e orientacións dos
idiomas, tan frecuentemente ignorada polos lingüistas, Scaglione 1984, e os restantes
traballos do mesmo volume.
338 Henrique Monteagudo
Alonso Montero, X. (1967): “Curros Enríquez ou a poesía como
loita”, Grial 17, 290-318.
Alonso Montero, X. (1970): Constitución del gallego en lengua literaria,
Lugo, Celta.
Alonso Montero, X. (1987): “Un obreiro, Curros e a Academia”, en
Curros Enríquez. Crebar as liras, Promocións Culturais Galegas,
Vigo [=A Nosa Cultura, nº. 9, extra d’A Nosa Terra]; 19-20.
Alonso Montero, X. (1988): “Prehistoria da Academia galega”,
Grial 99, 8-18.
Carballo Calero, R. (1981), Historia da literatura galega contemporánea
(1808-1936), Vigo, Galaxia.
Carré Alvarellos, L. (1959): “A lingua galega en Curros Enríquez”,
Boletín de la Real Academia Gallega 333-338, s.p.
Curros Enríquez, M. (1880): Aires d’a miña terra. Coleución de poesías
gallegas, Ourense, Tipografía de A. Otero. [Reedición facsímile,
A Coruña, Real Academia Galega, 1981].
Curros Enríquez, M. (1886): “El idioma gallego, su antigüedad y
vida”, en El Regional 765, 767, 771; reproducido en López Varela
1998 II, 1.290-96.
Curros Enríquez, M. (1889): “Notas bibliográficas. La poesía gallega.
Discurso leído en el Ateneo por el marqués de Figueroa”, El Eco
de Galicia 357; reproducido en López Varela 1998 II, 1.300-01.
Curros Enríquez, M. (1891): “Decadentismo. Cousas d’a aldea (versos
gallegos) por Areliano J. Pereira”, El País (Madrid); reproducido
en López Varela 1998 II, 1.115-17.
Curros Enríquez, M. (1893): Eduardo Chao. Estudio biográfico-político,
Madrid & Habana, Fernando Fé & La Propaganda Literaria.
[Facsímile Sada/A Coruña, Eds. do Castro, 1997).
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 339
Curros Enríquez, M. (1894a): “La Academia Gallega”, La Tierra
Gallega 3; reproducido en López Varela 1998 II, 1.138-40.
Curros Enríquez, M. (1894b): “Carta prólogo” en M. Lugrís Freire,
Soidades, Habana, Imprenta del Avisador Comercial; X-XIV.
Curros Enríquez, M. (1895a): “La Academia Gallega”, La Tierra
Gallega 70; reproducido en Vilanova 1953, 229-30.
Curros Enríquez, M. (1895b): “El símbolo”, La Tierra Gallega;
reproducido en Curros Enríquez 1979, 1301-05.
Curros Enríquez, M. (1895c): “Caldo de grelos. Versos gallegos por
R. Armada Teijeiro”, en La Tierra Gallega 89; reproducido en López
Varela 1998 II, 1240-45.
Curros Enríquez, M. (1979): Obras completas, Madrid, Aguilar
(recopilación, introducción y notas de C. Casares).
Curros Enríquez, M. (1992): Poesía galega completa, Vigo, Galaxia
(edición de C. Casares).
Fernández Pousa, R. (1952/1953): “La lengua gallega en Curros
Enríquez”, Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos 58 e 59.
Fernández Salgado, B. & Monteagudo, H. (1995): “Do galego literario
ó galego común. O proceso de estandardización na época
contemporánea”, en H. Monteagudo (ed.), Estudios de sociolingüística
galega, Vigo, Galaxia; 99-176.
Garcia Negro, P. (1987): “Comentário á ‘Introducción’ de Aires da
miña terra”, en Curros Enríquez. Crebar as liras, Promocións
Culturais Galegas, Vigo [=A Nosa Cultura, nº. 9, extra d’A Nosa
Terra]; 42-43.
García Turnes, B. (1998): Sociedade, cultura e lingua na Galicia da
Restauración (1875-1916), Universidade de Santiago de Compostela,
Memoria de Licenciatura inédita.
González Seoane, E. (1991): “O debate sobre o galego na prensa do
XIX. Algúns datos para a historia do antigaleguismo”, Grial 110,
275-87.
340 Henrique Monteagudo
Hermida Gulías, C. (1987): “A polémica ortográfica a finais do
século XIX (1888)”, Grial 1987, 299-316.
Hermida Gulías, C. (ed.) (1992): A reivindicación da lingua galega no
Rexurdimento (1840-1891), Santiago, Consello da Cultura Galega.
Hobsbawn, E. (1991): Naciones y nacionalismo desde 1780,
Barcelona, Crítica, [1990].
Lafont, R. & Gardy, Ph. (1981): “La diglossie comme conflict: l’exemple
occitan”, Langages 61, 75-91.
Lapa, M. Rodrigues (1979): “Sobre a lira lusitana de Curros
Enríquez”, en Estudos Galego-Portugueses, Lisboa, Livraria Sá da
Costa; 103-10.
López Varela, E. (1998): A poesía galega de Manuel Curros Enríquez,
2 vols., A Coruña, Deputación Provincial.
López Varela, E. (2000): “O posicionamento de Curros Enríquez
perante a lingua”, Revista galega de filoloxía 1, 199-208.
López Varela, E. (2001): Unha casa para a lingua. A Real Academia
Galega baixo a presidencia de Manuel Murguía (1905-1923), A
Coruña, Espiral Maior.
Martínez-Morás e Soria, A. (1987): “Testemuño dunha amizade:
Curros Enríquez e Martínez Salazar”, en Curros Enríquez. Crebar as
liras, Promocións Culturais Galegas, Vigo [=A Nosa Cultura, nº. 9,
extra d’A Nosa Terra]; 22-24.
Miralles, E. (1997): “La neutralidad de Pardo Bazán ante el regionalismo
gallego: elusión de una polémica”, en J. Mª. González Herrán
(ed.), Estudios sobre Emilia Pardo Bazán In memoriam Maurice
Hemingway, Santiago, Universidade de Santiago, 1997; 223-38.
Monteagudo, H. (1995): Ideas e debates sobre a lingua, Santiago,
Universidade, Tese de Doutoramento inédita.
Monteagudo, H. (1996): “Xesús Ferro Couselo e a historia lingüística
de Galicia”, en Valcárcel, M. (ed.), Xesús Ferro Couselo (1902-
75). Unha fotobiografía, Vigo, Xerais, 1996; 97-108.
O ideario lingüístico de Manuel Curros... 341
Monteagudo, H. (1999): Historia social da lingua galega, Vigo,
Galaxia.
Monteagudo, H. (2000): “Ideas de Manuel Murguía sobre o idioma
galego”, Boletín da Real Academia Galega 361, 197-220.
Monteagudo, H. (2001): “Curros e o gramático Saco”, O Correo
Galego (13/IX).
Monteagudo, H. (2002): “O contributo de M. Curros Enríquez á
elaboración do galego escrito. Caracterización e evolución dos seus
criterios lingüísticos”, Verba 29, 291-327.
Ninyoles, R. Ll. (1972): Idioma y poder social, Madrid, Tecnos.
Pardo Bazán, E. (1888), De mi tierra, Coruña, Tipografía de la Casa
de Misericordia. [Reedición facsímile en Vigo, Edicións Xerais de
Galicia, 1984].
Ríos Sánchez, P. (1993): “Curros Enríquez e o protestantismo”,
Grial 118, 202-11.
Ríos Sánchez, P. (neste mesmo volume): “Contribución a la biografía
de Curros Enríquez: su relación formal con el protestantismo en
Madrid en 1870”, 235-259.
Rodríguez Sánchez, F. (1972): A evolución ideolóxica de Manuel
Curros Enríquez, Vigo, Galaxia.
Rúa Ferradás, M. (1987): “Estudio do galego en Aires d’a miña terra
e no Divino sainete”, en Curros Enríquez. Crebar as liras, Promocións
Culturais Galegas, Vigo [=A Nosa Cultura, nº. 9, extra d’A Nosa
Terra]; 67-71.
Saco y Arce, J. A. (1868), Gramática gallega, Lugo, Imprenta de
Soto Freire.
Scaglione, A. (1984), “The rise of National Languages: East and
West”, en A. Scaglione (ed.), The Emergence of National Languages,
Ravenna, Longo Editore; 9-49.
Vázquez Cuesta, P. (1968): “La lira lusitana de Curros Enríquez:
poesías perdidas y nuevamente halladas”, Grial 20, 149-61.
342 Henrique Monteagudo
Vilanova Rodríguez, A. (1953): Vida y obra de Manuel Curros
Enríquez, Buenos Aires, Ediciones Galicia del Centro Gallego de
BB. AA.
Williams, G. (1992): Sociolinguistics. A Sociological Critique, London
& New York, Routledge.
la forma es luz; la arcilla, pensamiento.
Manuel Curros
Hablar del mensaje de Manuel Curros Enríquez, de su
constante solidaridad con quienes menos poseen, supone hablar,
inevitablemente, sobre lo que él consideraba el mayor enemigo de
la libertad –entendida como progreso de todos los seres humanos–,
esto es, del poder religioso: “La Iglesia es el motivo que
movilizó, en mayor medida, la inspiración currosiana. Su tratamiento
del tema es polémico, y su perspectiva es, ante todo, política.”
(Alvilares, J. 1969: 16). Además: “Curros, como es bien sabido,
es el poeta más anticlerical de Galicia.” (Alvilares, J. 1969: 97).
Y no sólo lo demuestra con sus obras, sino, sobre todo, con
su vida. Más aún, antes de morir:
El capellán de la Quinta Covadonga, [del Centro Asturiano de La
Habana] cariñoso y solícito con el enfermo, pero afectado porque
éste no se determinaba a solicitar los auxilios de la religión, le dijo
que un padre jesuita quería visitarle. Curros asintió con la cabeza, y
cuando el capellán abandonó la habitación, pidió a los que le
acompañaban que no se fuesen, pues no deseaba quedarse a solas
con el jesuita, quien, acaso sabedor de la actitud del poeta, desistió
de su empeño.
Pocos momentos más tarde, en los amagos de un colapso, el
enfermo exclamó débilmente: “¡El Dios hombre! ¡El Dios hombre!”,
y se hundió en la oscuridad del síncope, moviendo los labios, ya sin
voz. (Ferreiro, C. E. 1976: 125-126)1.
Lo que ya no es tan sencillo de explicar es si sus críticas al
cristianismo respondían a un deseo de acelerar su democratización,
a la simple actitud de negarlo o a que había descubierto a ese
EL UTÓPICO MENSAJE DE MANUEL CURROS ENRÍQUEZ
José Manuel Sánchez González
Universidad del País Vasco
1. “Curros no creía y murió impenitente.” (López, J. L. 1955: 162).
Cf.: (García, M. G. 1951:12).
344 José Manuel Sánchez González
“dios hombre” (y/o “diosa mujer”), a quien se refiere antes de
morir, al igual que Juan Ramón Jiménez, Antonio Machado y tantas
otras personas, más o menos, de su época.
En este ensayo, aunque sugeriré algunas conclusiones al respecto,
pretendo exponer, principalmente, sus ideas sobre la comunicación
poética: qué piensa sobre sí mismo como poeta y a quiénes
se dirige, qué importancia le da a la lengua que utiliza y a la situación
en que vive, y, sobre todo, qué mensaje anhela transmitir.
EL POETA Y EL MUNDO
Manuel Curros Enríquez se considera, quizás más que
cualquier otra cosa, poeta: “Español y pöeta, / soy, como poeta y
español, cumplido” (444)2. Admira y alude, en muchas ocasiones,
a quienes escriben con arte, lo que, como expresa en una de sus
dedicatorias, es casi trascendental: “‘Ponga usted algo, honrando /
mi cartulina...’ / Para poner, Marieta, / no soy gallina.” (439). Tan
importante que podría tener incluso un origen divino: “Dios, a
quen prougo deixar / moitas cousas incompretas, / impúxolles ós
poetas / o deber de as terminar.” (315)3. Aunque él, en concreto, es
un poeta triste: “Dios, que en sus hijos mejores / pone su propia
sustancia, / cuando los priva de infancia / para hacerlos creadores,
/ dales, en compensación / de los juegos que les quita, / la luz del
genio bendita / y la humana admiración.” (456). Un solitario:
“¡Pájaro que cantando / la pena mía, / vivo solo en mi eterna /
melancolía!” (381)4. “Poeta tan personal, que todo se lo arrancó de
su propio espíritu, el cual dió hecho hostia a los demás” (Rueda, S.
1921: VII). Poeta esencial, innato: “¡Ai, dos que levan na frente
unha estrela! / ¡Ai, dos que levan no bico un cantar!” (282). Tan fiel
a sí mismo que, valorando especialmente la inspiración, prefiere
2. Por ser numerosas las citas de sus textos, señalo sólo las páginas. Todas, salvo indicación,
se refieren a sus obras completas: (Curros, M. 1979).
3. O un “destino”: “mi vida es un drama / en que el galán y la dama / son la virtud y
el dolor: / yo el que sostengo la trama / y Dios el silbado autor.” (440).
4. Condición que caracterizará toda su vida: “E... ¿quén son eu? Un poeta, / ou, como
quen di, un paxaro / a quen tallaron o bico / cando empezaba o seu canto; / e que,
dende aquela, mudo, / dos patrios eidos xotado, / por longas terras e mares / arrastra
as áas sangrando.” (323).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 345
no corregir sus textos -al contrario que Juan Ramón Jiménez- para
mantener intacta su evolución creativa.
Un ejemplo, entre otros muchos, bastará para comprender
no sólo su postura sino, en cierto modo, su congruente carácter:
En 1869, en Madrid, escribe su poema “Cántiga”, con música de
Cesáreo Alonso Salgado. El poema se difundió de tal modo que
sufrió algunas modificaciones, como la del primer verso “N-o xardin
unha noite sentada” que fue sustituido por “Unha noite n’a
eira d’o trigo”. Cuando lo escucha por casualidad en 1877 y comprueba
los cambios realizados, no está de acuerdo en absoluto; y
en una carta recibida el 23 de mayo de 1907 por Francisco Díaz
Silveira, dice:
La substitución me indignó. Dos años después hice el tomo Aires
d’a miña terra, y di cabida en él, imprimiéndola por vez primera, a la
dichosa Cántiga; pero refractario por igual a todas las tiranías, a las de
arriba como a las de abajo, rechacé la modificación popular y
apareció con el verso mío original [...]. Ya era tarde, sin embargo, para
acudir al remedio de la adulteración. La Cántiga se había hecho
popular. [...] en todas partes aplaudida generosamente, más por su
música [...] que por la letra, la cual, si pudo satisfacerme al escribirla,
hoy la encuentro deficiente y demasiado trágica y romántica. (Curros,
M. 1922: 170)5.
Esta valoración de la inspiración le hace constatar, también,
que las circunstancias vitales pueden provocar una ausencia
de creatividad; hecho que se refleja, especialmente, en muchas de
sus dedicatorias: “Tras de la huelga pasada, / mi Musa, que es una
obrera, / hacerte versos quisiera, / pero ¡no está para nada!” (491).
Porque para él, como ha sucedido casi siempre, la poesía es, sobre
5. Sin embargo, en otra carta, el 24 de mayo de 1907, le dice: “Soy enemigo de exhibiciones,
y menos para ser pregonero de mis propias miserias. Así que le rogaría y estimaría
mucho que no publicase esa carta, no vestida para la publicidad y probablemente
incorrectísima, como hecha robando tiempo a mis faenas periodísticas y al
correr de la pluma.
Pero [...] le autorizo para que diga al Sr. Carbonell, si persiste en su empeño de ocuparse
de la dichosa Cántiga, que sin publicar la carta, haga una relación de los hechos
en ella narrados.” (Curros, M. 1922: 171).
346 José Manuel Sánchez González
todo, sentimiento: “Al soplo generadas de mi entusiasmo ardiente,
/ de sentimiento ricas, si pobres de color, / también a este concierto
magnífico, esplendente, / mi lira trae su nota y mi jardín su flor.”
(356). Y el sentimiento, en su caso, se concreta (como ya se ha
dicho) en la defensa de quienes menos poseen frente a los enemigos
de la libertad y del progreso, representados y protegidos por
los títeres religiosos. Por eso: “Tiene una idea muy clara de la
misión del poeta en la sociedad. [...] Curros combate la injusticia
y canta a la libertad [...]. Desea promover la vigilia de ese pueblo,
despertar su conciencia adormilada en el infortunio y excitar su
valor cívico” (Ferreiro, C. E. 1976: 12-13).
Y hay que decir que para un poeta como él, para un poeta
que ha sabido diferenciar con tal precisón la “bondad” de la “maldad”
de la humanidad, los estudios biográficos -que en este breve
ensayo apenas comentaré- son reveladores. Corroborando siempre
sus palabras con su vida, permaneciendo fiel a sus ideales, buscando
el utópico lugar de la libertad, ¿se propuso reinventar el cristianismo,
suplantó y, por lo tanto, negó a Jesucristo o descubrió,
acaso, la posibilidad de ser dios? Sea como sea, su poema
“Encomenda”, aunque utópico, es un signo de esperanza:
ENCOMENDA
I
Teño unha corda muda
na miña lira torva,
como on coitelo fera,
como on tronido rouca.
Cando nos meus ensaios
sona a compás das outras,
por sobre min parece
que os ceus se desproman.
De cada nota dela
un anatema chouta,
cal de satúrnea sangue
as furias espantosas.
Ninguén ouíu aínda
as cántigas que entoa.
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 347
Detrás de min, quizaies,
o día que mas oian,
como detrás de Cristo
virán as xentes todas,
¡Hosanna!, cantando de xúbilo cheas,
¡Hosanna ó poeta que trai a boa nova!
II
Castigos prós verdugos,
prós márteres coroas,
consolo prós escravos
latexa nesa corda.
Fustiga prós tiranos,
prós déspotas argola,
nela dormenta o himno
grorioso dos ilotas.
Si pra a tocar cal quero
a ter non chego forzas;
si cando á loita vaia
tropezo nunha foxa,
os que, cal eu, subides
a traballosa costa,
cando chegués á cima
sagrada e vitoriosa,
¡arpas que saudedes
da nosa patria a aurora,
da iarpa acordáivos que fúnebre queda
na noite do olvido xemindo sin groria! (118-119).
¿Y para quiénes escribe? Con sus ideales, con su sentido de
la divinidad, sólo puede dirigirse, al parecer y también utópicamente,
al mundo: “Sin vanidad, se sabía un hombre superior digno
de que el pueblo le siguiera como a Tirteo; pero su pueblo no respondía,
porque quizás los pueblos nunca dan a sus hombres más
representativos lo que éstos merecen.” (Ferreiro, C. E. 1976: 119)6.
No obstante, la difusión de sus obras fue extraordinaria: “pocos
6. “¿Qué va a ser de mi amigo si no corta esa lengua divina que nos habla desde el
cielo, circunstancia bastante para que nadie se pare a escucharla?” (OJEA, J. 1922: 15).
348 José Manuel Sánchez González
escritores de su tiempo respaldaron su obra, pero a cambio tuvo la
veneración del pueblo, que adquirió sus libros, leyó y comprendió
sus versos porque se sentía interpretado en ellos.” (Ferreiro, C. E.
1977: 19)7. Pero una cosa es comprender sus escritos y otra muy
distinta defender sus postulados. Quizás por eso: “Curros vive y
vivirá en las descripciones, un tanto líricas, de Unha boda en Einibó
y O gueiteiro, y en otras cortas, pero tan delicadas, que para la
mayor parte de ellas nuestros músicos compusieron melodías tan
sentimentales que bien pocos han de ser los gallegos que las desconozcan”
(García, M.G. 1951: 11)8.
Por un lado, la difusión: “i os meus versos, se son bos, /
anque eu os teño por malos / (i a proba téndela nestes / en que
vos estóu falando) / pois que os sabés de memoria / i andan en
todos os labios, / ¿qué outro galardón precisan, / se con galardón
soñaron?” (325)9. Por otro lado, el rechazo: “Las puertas de su
alcázar / a nuestros versos / cerraban los tiranos, / de pavor llenos.”
(359-360). O: “¿Coidabas outra caricia / outer da que outemos
todos, / dos críticos de Galicia? / Pois, meu amante, vai
vendo...- / i Añón amostróume un frade / que iba os meus ósos
roendo.” (236).
Sabe que, como poeta, no ha de tener otro final que el que
se pronostica a través de Francisco Añón en O divino sainete –p.
222–; y considera que esto siempre ha sido así: “faguerlle en vida
ás nosas grorias guerra / é sólo cando está baixo da terra / acordarte
da probe Rosalía...” (131). Pero confía, en cierto modo, en la crítica
posterior: “A virtú i a groria / son sóio dinas de laude / sancio-
7. “De esta popularidad puede dar idea el hecho de la amplia difusión de Aires d’a miña
terra, que es el libro de poesía en lengua regional más veces reeditado.” (Alvilares, J.
1969: 97).
Cf.: “Ningún escritor galego foi xamais tan venerado e sublimado, tan querido, tan
admirado incluso polos seus propios inimigos.” (Reza, X. B. 2001: 51).
8. Sobre el silencio posterior puede verse, por ejemplo: (Alonso, J. 1968: 140-143).
9. Cf.: “La angelical Carmelina / no ha cumplido trece meses, / y ya, comiendo las eses,
/ me dice en carta muy fina: / ‘De usted, por esta región / tantos autógrafos veo, / que
me entró de uno deseo / para honrar mi colección.’ / Vaya, que me hizo reír... / Y no
hay para qué decir / que la chica hará fortuna, / sabiendo, desde la cuna, / con tanta
gracia mentir.” (443).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 349
nadas pola Historia.” (253)10. Aunque reconoce, también, las falsedades
históricas: “Todo vai caro na vida; / a groria é que anda barata
/ como a sardiña manida.” (213). Por lo que no renunciaría a su
mensaje a cambio de un reconocimiento futuro:
Pequeñas nulidades de mi patria,
tan rica en pequeñeces,
estremeceos de placer: el Arte
a visitaros viene.
[...]
Pero no siempre ha de ir en pos el Arte
del éxito; no siempre
han de ser de ese déspota vasallos
la lira y los pinceles.
[...]
Ayer Pedro Padrón, María Pita,
Macías... ¡Poetas, héroes!
Hoy, ni valor, ni ingenio, ni virtudes;
idiotas solamente. (432-433)11.
Y así, su obra no fue más que un reflejo de su vida:
cantéi... i a estrofa do meu canto, acesa,
cal saída das forxas dun ferreiro,
prendéu nas carnes, abrasóu as almas,
ganóume aldraxes, puxo en todos medo.
Pronto caléi... Cantara a libertade,
o traballo, o deber... ¡Non me entenderon
e a pedradas botáronme do adro,
e dende entón da patria ando estranxeiro! (286).
Pero sabe también –curiosamente– que la realidad supera
en todo al arte: “a groria do poeta, / o ouro do mundo: / Dera eso
todo / por sólo unha mirada / deses teus ollos.” (106)12. De ahí que
10. “La gloria es un gran convite / donde no tiene acceso / ni la mujer sin virtud / ni
los hombres sin talento.” (400 y 445).
11. “País nevado, un cazador, / un perro, un mar amarillo... / ¿Quién nos pintara mejor
/ la gloria y su falso brillo, / el poeta y el editor?” (472).
12. “En la lucha por la gloria / que hace inmortal la memoria / de un Hugo o un César
350 José Manuel Sánchez González
la interpretación de un poema dependa, con mucho, de los sentimientos
que suscita en quien lo recibe: “¡Mira esa fisonomía! /¡Qué
diferencia, alma mía, / entre un novio y un poeta!... / No leerás tú
esta tarjeta / con tan radiante alegría.” (472)13. Esto explicaría los
numerosos recusos que emplea en sus escritos para intentar que
quien le lea participe con él del mensaje, haciéndolo así más íntimo,
menos ideal: sus llamadas a las abstracciones, a los animales,
a los objetos, etc. (la libertad, la mariposa, La Coruña,...); la continua
inclusión de diálogos; los breves poemas dedicados y, sobre
todo, las frecuentes referencias a quienes leen, para solicitar su
atención de entrada (como en O divino sainete,...), para pedir una
aprobación final (como en A Virxe do Cristal, El maestre de Santiago,
El último papel,...), o para mantener el interés por el argumento
(como en Paniagua y Compañía,...). Y ciertamente lo consigue;
aunque no renuncia nunca a hablar para el mundo con un tono,
en ocasiones, irreal: “Héroes que en inhumano / combate, confundidos
como fieras, / sois el oprobio del linaje humano, / la enseña
de la paz llevo en mi mano: /¡yo os mando abandonar esas trincheras!”
(350).
Su mundo, por lo tanto, es tan utópico como íntimo. Un
presente que -¡quizás él mismo adivinara!- va a repercutir por igual
en el pasado y en el futuro:
A vos amiga que hasta vós se astreve
é de xente de paz. Eu sonvos ave
de pio morosiño i aas de neve,
que só aniñar nos campanarios sabe.
Dende eles colle lus, dende eles bebe
o incenso en ondas que rubíu da nave,
e cando cai esborrallada a torre,
mirra as aliñas, e piando morre.
Cantú, / sólo acepto la victoria / si esa Victoria eres tú.” (449). “Para un hombre como
yo, / lo primero es la mujer; / después, la fama, y, por último / volver a empezar después.”
(467).
13. “Alguien, bella Isidora, que te adora, / versos me pide de hermosura llenos... / Allá
van. Malos son: pero, Isidora, / si es que amas y el amor todo lo dora, / con que los
mires tú ya serán buenos.” (448).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 351
Cando teñades esta vos ouído,
[...]
¡almas, volvede ó voso afán, voade,
buscade o fin da cega humanidade!
¡Eu non podo seguirvos! Si amo tanto
o progreso i a lus, ¿por qué na frente
grabado hei de levar o desencanto
desta doce ilusión que o peito sente?
¿Por qué, cando profétecos levanto
ó porvir os meus ollos, tristemente,
fíreme a sen remordemento xordo,
e dos pasados tempos me recordo?
[...]
Si o tempo é sempre o mesmo, i agarrado
vai o presente ó que pasóu, seguro,
podia ser, ben na vila ben na aldea,
que útil pra moitos o meu canto sea. (10-12).
LA LENGUA Y LA SOCIEDAD
Ya he dicho que el diálogo es uno de los recursos más
usuales en sus escritos, matizando, de esta forma, aun los asuntos
más estridentes de cierta intimidad. Otro de los recursos es la
ironía. Refiriéndose a O divino sainete, señala Celso Emilio
Ferreiro:
La jugosidad verbal, el humor incisivo –a veces negro y siempre
demoledor– de sus triadas; la ironía y el sarcasmo de que hace alarde
fabuloso, llegan a una altura nunca alcanzada en lengua gallega, y que
incluso en la castellana habría que remontarse hasta Quevedo y los
dos Arciprestes, para encontrar algo semejante. [...]
el ‘Sainete’ es una obra de arte excepcional en la que [...] el autor hace
un alarde de dominio del idioma y de sus recursos expresivos, a la vez
que supera, con mucho, todas las formas de los cancioneros
medievales de escarnio y maldecir [...] dándole una nueva dimensión
a la sátira, al lograr armonizar con mano maestra los elementos
clásicos que la conforman, con la fuerza cáustica de la ironía popular
gallega (Ferreiro, C. E. 1977: 20-21).
352 José Manuel Sánchez González
Ironía, pues, que aproximándose en muchas ocasiones a la
sátira, se transforma en sarcasmo: “Es el suyo un lenguaje que abofetea.
El sarcasmo acecha en cada esquina de su poesía con intenciones
asesinas. Una lectura atenta descubre, sin embargo, que,
más que asesinar, lo que Curros pretende es asustar al pío lector.”
(Alvilares, J. 1969: 98)14.
Estas características, junto a otras muchas (indicadas sucintamente
al final del apartado anterior), conforman su estilo. Un
estilo predominante en sus obras, que las relaciona con el cuento,
la fábula y la leyenda y que confiere ternura a sus denuncias15.
Por otra parte, su preocupación por el correcto uso de la
lengua es evidente: “Si es usted de este país / y el escritor que usted
invita / no es de Londres ni París, / ¿por qué se llama usted miss /
en lugar de señorita?” (446)16. Y su conocimiento de los medios
poéticos, también: “Curros evidencia un extraordinario dominio
de la métrica. Lo mismo en gallego que en castellano emplea todas
las formas estróficas, dejando una impresión de gran técnico”
(López, J. L. 1955: 152). Por lo que es consciente de las limitaciones
expresivas del lenguaje y de la inefabilidad de los sentimientos
en su grado máximo: “¡Salve, mujer! Dios agotó en tu hechura /
todo el esfuerzo de su numen santo, / y al arte irreductible tu hermosura
/ no hallo a expresarla voces en mi canto.” (399)17. Más aún
cuando, en su interés por ciertos poetas portugueses –que, como
14. Cf.: “Curros es directo, elemental, e ironiza raramente. Prefiere el sarcasmo”
(López, J. L. 1955: 149).
15. Uno de los ejemplos más evidentes se encuentra en su poema “Epigrama” (427).
16. Motivo que se repite en otros dos poemas (pp. 447 y 465).
17. En casi todos los versos en los que aborda la inefabilidad habla de la mujer. Su visión
-que excede los propósitos de este ensayo- recuerda mucho a la de Juan Ramón Jiménez,
para quien, ante la “diosa mujer”, el poema “perfecto” es el silencio: “Para expresarte yo
cómo te quiero, / ninguna lengua términos concilia” (435). “Para expresarte mi amoroso
exceso, / rompo las cuerdas de mi lira de oro, / y de sus cuatro notas formo un beso
/ tierno, dulce, purísimo, sonoro.” (436). “¿Una bella estrofa... a mí? / ¡Por el Dios que
me crió! / Si la belleza está en ti, / ¿cómo producirla yo?” (444). “Niña así no necesita /
pensamientos en tarjetas / ni alabanzas de poetas, / sino un novio que reúna, / para
labrar su fortuna, / honradez, fuerza y pesetas.” (462-463). “¿Qué versos esta tarjeta /
podrá llevar en rigor / a la que es la oda mejor / del más ardiente poeta?” (473).
Cf.: pp. 83, 408.
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 353
él, revelan la monstruosidad del cristianismo– comprueba, en La
lira lusitana, que “traducir bien y en verso es difícil” (616).
Pero hay algo más que le preocupa en exceso, que asigna
peculiaridad a su producción y que, en cierta medida, le define
como autor de Aires da miña terra y O divino sainete: la lengua
gallega.
En su tiempo, “está aun en los comienzos el renacimiento
de un pueblo que alcanzó en la lírica puesto de preeminencia en
siglos anteriores” (Carracido, J. R. 1892: IX). “Él forma con Rosalía
de Castro y Eduardo Pondal el trío de grandes figuras del llamado
Renacimiento gallego” (Casares, C. 1979: XXIV)18. Por ello, “como
se expresaba en una lengua si no en desuso, literariamente empleada
por muy pocos –o sea, en una lengua libre, sin frenos académicos–,
tuvo que ser el Malherbe de sí mismo y ‘fijarse’ y coordinar
su vocabulario y su gramática.” (Insúa, A. 1940: XIV)19. De ahí el
que, contrario a las correcciones, se entretuviera tanto con el gallego
buscando las formas más adecuadas. Porque, además: “Cantar
en Galicia en gallego es cantar en el idioma de los de abajo, en un
idioma proletario, en una lengua de parias. La poesía de Curros,
tan vinculada al sufrimiento y a las inquietudes de los oprimidos,
¿no gana en solidaridad, en razones morales, al emplear el idioma
18. La lengua gallega “renace” tras siglos de inactividad:
“En 1853, [...] se publica en Pontevedra el primer libro gallego del Renacimiento:
A gaita gallega, de Juan Manuel Pintos. En 1861 se celebran en La Coruña los primeros
Juegos Florales de Galicia; dos años después se imprime en la misma ciudad el
Diccionario gallego-castellano, de Francisco Javier Rodríguez, y un año más tarde, en
1864, aparece en Santiago la primera gramática, el Compendio de gramática gallega-castellana,
de Francisco Mirás. Puede decirse que a partir de entonces quedan echados los
cimientos de la recuperación literaria del gallego.” (Casares, C. 1979: XXV).
“[En 1905] ten lugar o acontecemento máis salientable das nosas letras: nace a Real
Academia Galega; pero nace fóra [–en Cuba–]. [...] gracias á iniciativa de José Fontenla
Leal e ó peso xa inconmensurable do noso autor, créase o 17 de abril de 1905 a
Sociedad Protectora e Iniciadora de la Academia Gallega que presidirá Curros.
Posteriormente, o 4 de setembro e xa na Coruña, celébrase a sesión inaugural da
Academia baixo a presidencia de Manuel Murguía.” (Reza, X. B. 2001: 53).
Cf.: En O divino sainete, las pp. 230-231.
19. Cf.: “para mí uno de los gallegos más populares, más ricos, más jugosos, más hermosos
que se han escrito.” (Alonso, J. 1968: 92-93).
354 José Manuel Sánchez González
de éstos y rechazar el de los opresores?” (Alonso, J. 1968: 117).
Efectivamente: “Se trata de escribir en la lengua ‘enxebre’, o sea en
la lengua pura, en la única capaz de captar un mundo que al castellano
se le resistiría.” (Alonso, J. 1968: 117):
Que pra falar moito e ben
sin que se enteire ninguén
do que no peito se encerra,
naide as endrómenas ten
da lengua da nosa terra.
Pois non che hai can que cha roa
nin gorxa á que ben se axeite,
si non a herdóu da súa aboa,
ou con anacos de broa
non coméu cuncas de leite. (100).
Esto tenía sus desventajas, en cuanto a la difusión:
“Escribir nada máis pra onha provincia / ou, como os pobos árcades
fixeron, / escribir sobre a casca dos curtizos, / cáxeque todo ven
a ser o mesmo. / A nosa vos, na soledá perdida, / morrerá” (5). Pero
acrecentaba los sentimientos y alentaba la utopía; lo que le permitía
decir, en una irreal ensalzación del gallego como futuro idioma
compendio de todos los idiomas: “mais ti non morrerás, Cristo das
lenguas, [...]. / Apóstol teu, anque o máis ruin de todos, / pra onde
quer levaréi teu Evanxelio” (7-8).
La realidad en que vive es otro de los factores decisivos que
–como en todos los demás casos– condicionará sus escritos: “La
poesía de Curros, toda ella invadida por denuncias políticas muy
concretas, es, como se ha escrito, poesía de lucha, poesía ‘anti’. El
contexto histórico tiene en ella un peso decisivo.” (Alvilares, J.
1969: 97)20.
La realidad es ineludible y supera al arte. En sus “Cartas del
norte”, como corresponsal del diario madrileño El Imparcial en las
Vascongadas, durante la guerra, escribe:
20. Cf.: “El liberalismo de Curros, y su consecuente oposición a la Iglesia, aparecen
[...] como respuesta del poeta a todo un sistema de luchas, más que a un sistema de
principios.” (Alvilares, J. 1969: 148).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 355
En este drama [...] hay, como en los que crea el ingenio humano
y para que las leyes del Arte sean las mismas que rigen en la
Naturaleza, elementos contrarios, pasiones diversas representadas en
personajes sublimes o ridículos, serios o jocosos, encargados de
realizar la variedad en la unidad y de hacer que el interés, una vez
iniciado, se sostenga y viva de efecto en efecto, hasta que la obra
termine o el público se canse. (975).
Con la avidez devoradora del noticiero, que no vacila en
presenciar la escena más desgarradora con tal de transmitir a sus
lectores, al par de una noticia de efecto, parte de la sensación por él
mismo sentida, salí de casa (1031)21.
Y algunos acontecimientos, incluso, pueden alterar la inspiración:
“¡Ai, estación florida, / gallarda Primaveira, / quén pra
botarche copras / tivera o que non ten!... / Co corazón ferido, / sin
lira garruleira, / ¿quén te cantóu, hermosa?... /¿Quén te cantóu?...
21. En estas mismas cartas se encuentra otro de los pasajes que hacen dudar sobre los
conocimientos a los que tuvo acceso. Cuando una persona obtiene la divinidad, el proceso
de aprendizaje es infinito. Y la adivinación podría estar entre uno de sus logros.
En su caso, en cierto momento, ante un día apacible, comenta:
“Yo rogaría a los que hayan de leer mis pobres cartas que no me motejen si en esta,
como en las sucesivas excursiones que haga [...], nota y recoge mi pluma algo de eso
en que nadie se fija porque no hace bulto, detalles de escaso valor real, pero que no
dejan por eso de encerrar sumo interés para los que sienten y piensan de cierto modo
y para los que, dotados de una especial condición, ven en el objeto más insignificante,
en la cosa más baladí, la preparación, el germen de uno de esos hechos cuya trascendencia
puede influir poderosamente en la felicidad de un pueblo, en la historia de
una generación.” (982-983). Porque: “las cosas más pequeñas pueden influir mucho
en la realización de los asuntos más grandes, del mismo modo que el átomo influye en
la Naturaleza para la formación del globo.” (984).
Pero, poco después, afirma: “El tiempo, que tan agradable se presentó días pasados,
haciéndonos concebir lisonjeras esperanzas a los que creemos que de él dependen las
operaciones, ha cambiado, si no completamente, lo bastante para darnos a entender que
aún estamos en lo más crudo del invierno. Hay en el sol de enero más perfidia que en
el corazón de una mujer coqueta [...]. Los ojalateros, que de todo sacan partido, aprovechan
esta circunstancia, es decir, las oscilaciones de temperatura que imposibilitan las
operaciones en grande escala, para atribuirle a Dios complicidad en su causa. [...] Por
lo demás, hartos estamos de saber que su Dios tiene por atributos el viento y los granizos,
la niebla y la oscuridad” (986-987). “Es tan escasa la inteligencia del hombre, que
ni siquiera puede aventurar su juicio venticuatro horas más allá del presente” (1033).
Sobre otras formas de adivinación, véanse las pp. 92-94, 490, 583 y 1278.
356 José Manuel Sánchez González
¡Ninguén!” (63)22. Aunque: “Curros supo [...] topar con una vieja
veta de la cultura de su tierra, que ya se había manifestado cumplidamente
en los Cancioneiros: la del realismo popular, cáustico y
crítico, ácido y mordaz, que le identificó [...] con los sentimientos
y el dolor de los suyos.” (Casares, C. 1979: XXVI). Como se dice,
por medio de Francisco Añón, en O divino sainete: “i a morriña i os
teus versos / sonche a mesma cousa” (239)23.
Por eso es imprescindible conocer su biografía:
Curros es integralmente hijo de su época como lo fueron los
grandes poetas de todos los tiempos. Cree en la libertad y en el
progreso porque éstas eran las creencias salvadoras de entonces,
proyectadas hacia el futuro como fórmulas taumatúrgicas para
resolver los problemas más acuciantes de la humanidad que le
rodeaba. [...]
Esta preocupación no sólo no lastra, sino que nutre de esenciales
fundamentos humanos su mundo poético, que así se convierte en un
paradigma de autenticidad. Una autenticidad incuestionable, porque
él mismo es una sufriente víctima de esa historia (Ferreiro, C. E.
1976: 43)24.
Y como su vida está salpicada de pobreza y represión, su
mensaje es unívoco:
¡oh Musa, del teatro soberana!,
hoy te admiro, te aplaudo y te bendigo.
Que no es del horizonte allá en la altura
donde irradia del sol la luz más pura,
ni en la cumbre de altísima montaña:
22. También: “cantarche quixera cántigas / de tantos feitizos dinas; / mais miña arpa
non ten cordas / de amores nin de alegrías, / e sólo tristes salaios / as poucas que quedan,
guindan.” (83).
23. Cf.: “El regreso a Orense posibilita lingüística y temáticamente la aparición de
Aires. El escándalo siguiente a la denuncia y juicio del libro decide su descolocación
literaria y el predominio de la veta gibelina. Explica, también, su hipertrofia en el
Sainete y la irreparable desmoralización del poeta.” (Varela, J. L. 1958: 283).
24. “Saber aunque sólo sea un poco, sobre la circunstancia vital de un autor, es tanto
como estar un poco mejor dotado para entender, interpretar, y en su caso disculpar el
libro suyo que acabamos de leer.” (Ferreiro, C. E. 1977: 9).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 357
su llama creadora
brilla más a mis ojos cuando baña
la humilde hierba que en los campos mora
y lleva la alegría a la cabaña. (435).
Galicia con su penuria y él con su tristeza son, en definitiva,
una sola voz:
La flor que aquí os ofrezco, al ramillete unida
con que nacientes genios os van a regalar,
allá en los frescos valles ha sido recogida
por donde corre el Miño precipitado al mar.
[...]
Por eso suenan tristes, señora, mis cantares;
de las montañas hijos, así sencillos son;
como ellas en los lagos sus bosques seculares,
retrato yo en mis versos mi propio corazón;
como ellas sus tesoros, yo guardo mis pesares;
como ellas sus leyendas, yo callo mi aflicción;
pues mísera avecilla lanzada de sus lares,
las avecillas busco que entiendan mi canción. (356-357).
A pesar de la incomprensión que comprobará no sólo en
Galicia, sino en España y, posteriormente, en Cuba, siempre en
busca de un utópico lugar, sigue confiando en su capacidad creadora
-que es tanto como perseguir la creatividad divina-; y en un
poema dedicado al pintor Silvio Fernández, dice:
y cuando del artista vibra el genio,
cual de César la espada,
naciones, continentes, hados, dioses,
esclavos son y esclavas.
Tan solo al genio convertir le es dado
el cielo en un pentagrama
y traducir en notas y suspiros
las chispas que le esmaltan.
[...]
Revélase en la estrofa, y a su fuego
calcínanse las aras,
358 José Manuel Sánchez González
y de entre sus escombros, redimidos,
los pueblos se levantan.
Sólo él, por las regiones del misterio,
tender puede las alas;
sólo él, de lo sensible a lo increado,
los horizontes salva.
¡Ah, qué bueno sería llevar algo
de tu fuego en el alma!
¡Qué gran cosa sería... si no fuese
ridículo en España! (424-425).
EL MENSAJE
Se puede afirmar, sin ninguna duda, que toda su obra es un
alegato en favor de la libertad de quienes menos poseen, de los
“oscuros héroes del trabajo cuyos nombres no se graban en mármoles
ni bronces, cuyas luchas no cantó ningún Homero y cuya
esclavitud no redimió ningún Mesías” (888-889)25. Y: “As xentes
tristes que no verbo humano / percuran os ideales que entreveron,
/ cando ó vate interrogan, novo Oráculo, / queren revelaciós, que
non misterios” (5). Por lo que la sinceridad es consustancial al
mensaje: “Poeta natural, artista rudo, / digo con mi franqueza acostumbrada
/ que antes que una mujer así tapada / me gustaría al desnudo.”
(494)26.
Además, la importancia de sus ideales requiere cierta discreción:
“Yo guardo mis pensamientos / como tú guardas tus prendas;
/ si los que tengo te envío, / me voy a quedar por puertas.”
(453)27. Porque: “¿Qué sería del Arte cuando, rebasados los hasta
ahora indeterminados límites de la belleza, no hubiese ya más que
una sola religión, un solo ideal, una sola ley, un solo tipo?” (1275).
Por eso “la verdad suele estar siempre dentro del error.” (883). Y
25. “Miñas triadas valentes [...] / Ladrade, mordede, ride: / onde haxa virtú, bicade; /
onde haxa vicio, feride.” (214).
26. Cf.: “o carácter enrabechado do poeta e a súa probada integridade non permitían
a máis mínima transgresión en cousas da súa vida e obra.” (Reza, X. B. 2001: 25).
27. “En tu carta, que comento, / me dices: ‘Tenga el honor / de enviarme un pensamiento.’
/ ¡Caramba con el favor!” (463).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 359
se ha de “producir en el ánimo de los amantes de lo bello el efecto
emocional que [...] es inseparable de las verdaderas obras de
arte.” (615).
Libertad, sinceridad, sentimiento,... son principios que
explican algunas de sus contradicciones, como las derivadas de su
deseo de mantener intacta su evolución creativa. En su lucha contra
los enemigos de la libertad y del progreso, los cristianos, sólo
dos etapas de su actividad productiva ponen en duda su integridad:
la primera y la última. Sobre ésta, centrada preferentemente
en su ensayo El símbolo (1301-1305) –publicado en La Tierra
Gallega, en La Habana, el 14 de abril de 1895–, carezco de documentación.
Sobre la primera etapa, sus comentarios son absolutamente
reveladores:
- Refiriéndose al poema “A Virxe do Cristal”, dice que sus creencias
ya son otras; como si hubiera descubierto algo que hace irreversible
su pensamiento:
a clas dos asuntos que se me ofercían, [...] prescindindo das dificultás
mecánecas con que tiña que tropezar pra desarrollalos na lengua
gallega, non era o que máis se adautaba ós meus gustos i aficiós [...]
a repunancia que, como home de ideas e conviciós, tiña que vencer
antes de presentar os meus versos ó certame, comprenderános [...]
aqueles [...] nos que a idade, o estúdeo, a mala sorte, ou o
conocemento das cousas da vida, fosen aminguando o tesouro das
primeiras crencias, trocándollas por outras que, máis ou menos
ventaxosas [...], non está na mau do home impedirlle a entrada no seu
peito.
Afortunadamente, e polo que esto toca na Virxe do Cristal, non
fixen máis que recoller unha tradición relixiosa, tal e como anda polo
pobo adiante [...].
Nada, pois, de canto neste poema vedes é meu, quer sea
maravilloso, quer sea humano e positivo. (10-11, nota 1).
- En El maestre de Santiago, destaca los motivos políticos:
La leyenda que hoy reimprimo ha sido escrita hace muchos
años, cuando yo no contaba más que diez y ocho. [...]
360 José Manuel Sánchez González
La revolución de Septiembre cambió bien pronto el rumbo de
mis ideas. [...] Convencido, pues, de la esterilidad de mi trabajo,
renuncié á aquel propósito, pero renuncié tarde, cuando ya había
concluído El Maestre de Santiago, que durmió cuatro años entre mis
papeles y que no hubiera publicado nunca de no pedirme original un
periódico de provincias y que hoy no reimprimiría, de no exigírmelo
el proceso evolutivo de mi humilde historia literaria. [...]
en mi obra existen anacronismos que ya hice notar en otra parte, [...]
anacronismos que no he querido subsanar porque no afectan al
drama y por conservar en mi trabajo toda la espontaneidad y frescura
de las primeras inspiraciones (Curros, M. 1892: 169-170).
- Y de El padre Feijoo, señala con ironía:
Pensaba no dar a la estampa esta obrita [...] por dos razones: la
primera, porque es mala, y no habrá quien me haga creer lo contrario,
dada la premura con que la escribí, y la segunda, porque, sin querer,
he ofendido con su representación a la benemérita y respetable clase
diaconal (689)28.
28. Para otros poemas, se limita a dejar constancia de su espontaneidad. Así, de
“Cántiga” dice: “Non figuraría nesta coleución si a circunstancia de habela feito popular
en Galicia a linda muiñeira que pra ela compuso o Sr. D. Cesáreo Alonso Salgado
[...] non a fixese dina de ver a lus púbrica. Fóra desto, puxeron nela tales variantes os
que inda hoxe lle fan a honra de tarareala, que o autor xusgóu comenente dala á
estampa tal e como a escribíu” (76, nota 1). Y de “O gueiteiro”: “Nada me debe a min”
(285).
Cf.: “El anticlericalismo de Curros no es anticristianismo. [...] No es la Iglesia,
como ‘sacramento’ de Cristo, [...] lo que moviliza su pluma. Sino la institución Iglesia,
como poder sociopolítico.” (Alvilares, J. 1969: 98).
“Curros tenía [...] un alma religiosa [...]. Pero, a la vez, era un liberal que, por
serlo con autenticidad, no podía estar conforme con la actitud reaccionaria del clero,
ajena y contraria al espíritu genuino del cristianismo. Era un liberal, pero no un revolucionario,
como comúnmente se supone. Sus ataques a la Iglesia –dice Alonso
Montero– están hechos ‘desde dentro’. Hombre que concebía la vida como lucha, se
dedicó a luchar y a defender a los campesinos gallegos, pero ‘nunca abogó por una
colectivización de la tierra ni sintió la problemática obrera, y en algunos de sus artículos
está muy lejos de comprender la doctrina socialista’, de la que siempre fue contrario,
como lo demuestra en el que le dedicó en Tierra Gallega (Habana 1900), a la
muerte del político francés Carnot, en cuyas letras rechaza las doctrinas de Marx y las
de Bakunín.” (Ferreiro, C. E. 1976: 81).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 361
Sus dos obras más importantes, Aires da miña terra y O
divino sainete, no sólo contienen un ataque explícito al poder religioso
sino que, en muchas ocasiones, suponen una negación de la
divinidad de Jesucristo29. Poemas como “O maio” (64-65), “Ós
mozos” (74-75), “A igrexa fría” (78-80), “Mirando ó chau” (86-91),
“Pelegrinos, a Roma” (95), “Ten a serena o canto” (106-107),
“Diante unha imaxe de Íñigo de Loyola” (110), “Na chegada a
Ourense da primeira locomotora” (114-115), “O vento” (116-
117), “Tangaraños” (120-123), “As dúas pragas” (124-125) y, especialmente,
“No convento” (126-131), de Aires da miña terra, por
citar algunos, son inequívocos. En ellos habla de un futuro sin dirigentes
religiosos -que siempre estarán al servicio los privilegiados
económicamente- y de una forma distinta de entender la divinidad
como progreso de todos los seres humanos. Así: “la poesía de
Curros denuncia directamente un anuncio de la salvación cristiana
que no sólo no salva a los hombres de las esclavitudes terrenas
–miseria, incultura, opresión política–, sino que las apoya.”
(Alvilares, J. 1969: 98).
Al poder policial –los otros encargados de mantener el
“orden”– apenas se refiere. Sus “Cartas del norte”, ya citadas, son
bastante contradictorias. La novela Paniagua y compañía parece un
intento de rectificar algunas de sus consideraciones anteriores,
concluyendo con la alianza y éxito de los representantes de los dos
poderes, el Páter y don Ambrosio Paniagua, y la miseria y muerte
de sus pobres protagonistas, a modo de tesis.
“Carré Aldao llama a A Virxe d’o Cristal encantadora leyenda, y dice que es acaso
la producción literaria de más mérito de todas las de Curros, que iguala a las más superiores
de todas las literaturas, y termina diciendo que ella desvirtúa el carácter herético
que se atribuye al poeta.” (García, M. G. 1951: 10).
“No encontró el poeta de Aires d’a miña terra y de O Divino Sainete su ‘camino de
Damasco’. Fué un heterodoxo recalcitrante, pero, ¡en cuántos de su índole, a poco que
se les levanten las paredes del alma, se descubre esa santidad in potentia que ha producido
tantas conversiones! No recibió Curros a tiempo el ‘aviso’ de Pascal.” (Insúa, A.
1940: XIII).
29. Hay que recordar que fue denunciado por Cesáreo Rodrigo, por el carácter “anticlerical”
de algunos poemas de Aires da miña terra, con condena inicial y posterior
absolución (pp. 147-206).
362 José Manuel Sánchez González
El conjunto de su obra se centra, pues, en la defensa de
quienes menos poseen y en la crítica al cristianismo; lo que ha
supuesto que, mayoritariamente, se le tuviera -y se le siga teniendo-
por un hombre “bueno”.
Ahora bien: ¿pretendía democratizar el poder religioso?,
¿se limitaba a negar a Dios, como en sus versos: “¡Salve, meu vello
amigo, / rival do Eterno, loitador antigo, / protesta viva contra a
forza bruta! / Baixo o pé de Miguel, que che dá guerra, / cal baixo
do cacique a miña terra, / ti trunfas sempre na imortal desputa.”
(128)?, ¿o había descubierto el acceso a una divinidad que supone,
imprescindiblemente, el rechazo a Jesucristo?
Él parece reconocer la dificultad de ese acceso: “¿Conque
morréu? Dio-lo descanse... Desque / os dioses se fan-homes / non
se pode ser Dios, nin ser monarca / desque os monarcas morren.”
(132). Alude, en varias ocasiones, a una búsqueda: “Si algo encontráis,
viajeros de la vida / digno de adoración, / alzadlo ante esta
lámpara encendida / que está esperando un Dios.” (428). Y refiriéndose
a ese mismo poema, “El templo desierto”, dice:
Estes versos [...] escribinos en castellano cando inda pra min, xa
qu’outros non, vivian e parpadexaban os providentes dioses lares.
Pero os dioses vanse, y-estes fóronse tamen; de sorte que, a poesia
qu’estonces non tiña obxeto, nin respondia máis que á unha
ispiracion d’o momento, oxe, pol-o que ten de profecia cumprida e
pol-o que refrexa o estado d’o meu esprito, teno, é douna á lus
traducida, rogando ó leutor que non se fixe n’éla, porque, realmente,
sólo pra min vál algo. (Curros, M. 1922: 167, nota)30.
De todas formas, su mensaje -y él, en cierto modo- se convierte
en una auténtica utopía: “Verbo ardente da gran
Democracia, / Novo Cristo dos pobos escravos, [...] /¡Que logre
un xiquera / dos meus tangaraños!” (122-123). “Los mitos funcionan
en la obra de Curros a pleno rendimiento. Progreso, democracia,
teocracia, ilotas son palabras que vienen una y otra vez a
30. Cf.: “Mais do meu peito na sinistra calma / non hai altares... ¡Ah! / A lámpara do tempro
da miña alma, /¿a quén alumará?... / Si algún topás, viaxeiros desta vida, / en que
creades vós, / poñéino ante esta lámpara acendida / que está esperando un Dios.” (97).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 363
su pluma.” (Alvilares, J. 1969: 99). “Los ideales –libertad, ciencia,
progreso– encendían de ingenuo entusiasmo al vate y a sus lectores.”
(López, J. L. 1955: 172). Y al parecer, “su postura era la de
un mero idealista liberal, reformista, un tanto utópico” (Ferreiro,
C. E. 1977: 20-21)31.
Sabe, efectivamente, que sus palabras no siempre serán
escuchadas:
Sacerdotes del bueno, del paciente,
del humilde Jesús crucificado:
venid a unir vuestra oración ferviente
al clamor de mi pecho desolado;
[...]
Mas... ¡loco afán! El sacerdote impío
no atiende al ruego mío,
y alegre y parricida,
hirviendo el negro corazón en saña,
él es quizá el primero
que hunde el puñal artero
en el seno amantísimo de España. (348-349)32.
Por eso: “Cuando, ya en los últimos años de su vida, hace
público balance de su obra y de los conflictos que ella le acarreó,
la ve como un canto a la libertad, al trabajo y al deber, lanzado,
como un desafío, ante un corro atento sólo a los adormecedores
cantos de ‘vidas de santos’ y ‘desengaños de amor.’” (Alvilares, J.
1969: 140).
El periodismo es una sierra, y de ella
un diente he sido yo.
Mordiendo famas construí una estrella
y nunca me alumbró.
31. Cf.: “La política es el arte de lo posible y Curros sueña con imposibles.” (Ferreiro,
C. E. 1976: 54).
32. Otro ejemplo: “y en vano clamo y digo: / ‘¿Dónde está el extranjero, el enemigo /
de mi querida España?’ / ¡Que nadie me responde / más que mis propios ecos, que se
pierden / vibrando: ‘¡Dónde..., dónde!...’!” (346).
“Curros debió sentir el desaliento que invade los hombres recios cuando predican
en desierto.” (Alvilares, J. 1969: 103).
364 José Manuel Sánchez González
Como Dios, de la nada hice un prodigio,
un héroe de un reptil,
de una gran calabaza, un gran prestigio
que adoran gentes mil.
La calumnia cedió, cedió el denuesto
y cuanto pudo ser
obstáculo a mi marcha, por supuesto,
en fuerza de morder.
Hecho el milagro, hecho el asombro, la obra
del diente terminó.
Nada al ídolo falta, antes le sobra.
¿Qué sobra? ¡El diente: yo! (395).
¿Es inútil la lucha?
En la vasta necrópolis que tiene
por campo mi cerebro,
a veces me sorprende meditando
la hora del silencio.
Allí están, bajo criptas que abrillantan
magníficos letreros,
aquellas existencias ideales
que son hoy recuerdos.
[...]
Subyúgame una fuerza misteriosa
que en vano alejar quiero,
y esa fuerza me arrastra, como arrastra
al sonámbulo el sueño...
[...]
Del rayo de la luna moribundo
al espectral reflejo,
aun de mi estéril juventud pasada
miro sepultos restos.
Ilusiones, amor, sueños de gloria,
creencias y deseos,
parece que reviven en sus tumbas
cuando su polvo huello.
[...]
Mas ilusión, amor, sueños de gloria,
creencias..., ¡todo ha muerto!
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 365
¡Y yo busco entre tantas sepulturas
la mía, y no la encuentro!
Quiero salir de este funesto alcázar
en que me tienen preso
yo no sé qué pecados, cometidos
quizá por mis abuelos.
[...]
¿Remordimiento yo? Si lo perdido
es lo mismo que anhelo,
¡si en busca voy del bien que me robaron,
víctima soy, no reo! (412-413)33.
¿Tienen, quienes defienden la libertad sinceramente, un
único “destino”?
Olla, nesta nosa edade
gustan os cantos dos cegos,
mais non os da libertade.
I o conto é que xa debías
saber o que tran consigo
esa clas de sinfunías...
Eu por min, que, ¡mal pocado!,
fun grande amigo dos servos,
téñoche xa escarmentado.
Trinta anos de pita choca,
sempre co cloc-coto-cloc,
da libertade na boca,
non che me valeron nada;
en vez de pitos, quitéiche
de graxos unha bandada.
Libertade, Patria, adianto...
¡Boh! ¡Déixate de toleiras,
hom! Vai rezar a outro santo.
33. Cf.: “y yo dejé en el campo, / de los tiranos enemigos presa, / mi ejército, los parias;
/ la libertad, mi enseña.” (404).
“Porque es lo que digo yo: / con emborronar papel, /¿qué saca en limpio para él /
el padre nuestro Feijoo? / ¿Tesoros? ¡Bah! Patarata. /¿Amigos?... Sembrar en yermo [...].
/ Yo, la verdad a decir, / tengo mi opinión formada / del que escribe: para nada / sirve...
que no sea escribir.” (692).
366 José Manuel Sánchez González
Non contes estrelas mortas;
que poida ser que contándoas
che bata a miseria ás portas. (243-244)34.
En el fondo, y a pesar de las dificultades y desilusiones,
descubre uno de los medios más efectivos para avanzar hacia la
utopía: la palabra. Es decir: “Tiene una hoja la espada, / tiene tres
el pensamiento; / por eso, más que la fuerza, / destroza y mata el
ingenio.” (400 y 458). Así: “e si frutos queredes de dozura, / donde
agora herba ruín e grama dura, / ceibái novas ideas: darán frores.”
(99)35. Es su lucha:
a virxe Poesía
clamóu desalentada:
“¡Vates, crebade as liras!”
[...]
¡Non a crebés, poetas!
Templáina en ódeo, en ira,
hastra que dela saian
as esplosiós das minas;
hastra que cada nota
como onha espada fira,
como on andacio barra
as vellas teogonías.
Gustoso esnaquizara
e resinado a miña,
34. “La ideología total de Curros es pues lo que se llama positivismo progresista, ingenuo
humanitarismo de aquel tiempo crédulo, que todo lo esperaba y soñaba estar
construyendo para hoy, para este hoy resignado.” (López, J. L. 1955: 147).
35. “‘–¿Qué ves?– volvéu decirme Gabriel. –Sólo a llanura. /– ¡Fíncate! Da palabra estás
diante o poder. / ¿Qué é máis que unha formiga a humana criatura? / Fálalle, e dos seus
odios o monte has de vencer.’” (145).
Es el medio que los enemigos de la libertad utilizan, también, constantemente:
“Mais os fados teus adversos / outros foran si o mitrado, / por seu brillo, / como condena
os meus versos, / condenara ó condanado / Ciprianillo. / Olla, Xan: Pra esas tristuras
/ que te afogan, pra eses dores, / hai recetas. / Dos magos deixa as leuturas, / lee
ós gallegos escritores / e poetas. / Non máis soñes, bon labrego, / non máis soñes montes
de ouro / nin moreas. / Teu millor libro é o gallego, / teu gran tesouro, o tesouro /
das ideas. / Cando consultes Murguía, / Paz, Pondal, Añón e Lamas, / e no bico / as
canciós de Rosalía / teñas sempre, que tanto amas, /¡serás rico!” (137-138).
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 367
si neso do meu pobo
a sorte consistira;
mais, mentras orfo e triste
os meus consolos pida,
crebala... ¡na túa testa
tan sólo, tiranía! (108-109)36.
“Curros defiende la poesía al servicio de la idea.” (López, J.
L. 1955: 149). Y he aquí su poética:
“la forma es luz; la arcilla, pensamiento.” (495).
36. Hay otra forma de luchar, contraria y complementaria, que sugiere sin explicaciones
y que remite, de nuevo, a Juan Ramón Jiménez: el silencio. Dice, por ejemplo: “En
punto de discurrir / he llegado al ideal, / pues ya no sé qué decir, / ¡oh Lola!, en una
postal.” (480). Porque: “Es humana condición: / cuando alguna decepción / el ideal
estropea, / todos entran en razón, / cual Don Quijote en su aldea.” (441). Cf.: “Saúdo”
(81-83).
“Juan Ramón Jiménez [...] se sintió atraído por Curros en algunas ocasiones. De
joven tradujo la elegía ‘¡Ai!’ y el largo poema ‘A Virxe do Cristal.’” (Alonso, J. 1968:
135): “yo me acordé de Curros, padre más que poeta, que, cuando se quedó sin su
niño, le preguntaba por él a la mariposa gallega: Volvoreta d’aliñas douradas...” (Juan
Ramón Jiménez, Platero y yo, Madrid, Alianza, 14ª. reimp. 1997, p. 37).
Hablar con los animales es otra de las facultades que pueden adquirir quienes acceden
a la divinidad.
368 José Manuel Sánchez González
Alonso Montero, Jesús: Realismo y conciencia crítica en la literatura
gallega, Madrid, Ciencia Nueva, 1968.
Alvilares, José: ¿Proceso a la Iglesia gallega?, Madrid, Marova, 1969.
Carracido, José R: “Prólogo”; en: (Curros, M. 1892: VII-XVII).
Casares, Carlos: “Vida y obra de Manuel Curros Enríquez”; en:
(Curros, M. 1979: VII-XXX).
Curros Enríquez, Manuel: El maestre de Santiago, Madrid, Imprenta
Moderna, 2ª. edic. 1892.
Curros Enríquez, Manuel: Obras completas de Curros Enríquez. I.
Aires d’a miña terra. O divino sainete, Madrid, Librería de los
Sucesores de Hernando, 4ª. edic. 1922.
Curros Enríquez, Manuel: Obras completas, Madrid, Aguilar, 1979.
Ferreiro, Celso Emilio: Curros Enríquez, Gijón / Madrid, Júcar, 2ª.
edic. 1976 (1ª. edic. 1973).
Ferreiro, Celso Emilio: “Prólogo”; en: Manuel Curros Enríquez,
Obra poética completa, Madrid, Editora Nacional, 1977, pp. 7-25.
García, M. G: “Prólogo”; en: Manuel Curros Enríquez, Poesías,
Madrid, Hispánica, 1951, pp. 5-12.
Insúa, Alberto: “Prólogo”; en: Manuel Curros Enríquez, Aires d’a
miña terra, Buenos Aires, Emecé, 1940, pp. IX-XV.
López Cid, José Luis: “Curros Enríquez en la lírica”; en: Boletín de
la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de
Orense, Orense, Imp. Pap. y Relieves La Popular, 1955, t. XVIII,
fasc. II, pp. 145-173.
Ojea, José: “Prólogo de las primeras ediciones”; en: (Curros, M.
1922: 15-21).
Reza, Xosé Benito: Manuel Curros Enríquez, Vigo, Ir Indo, 2001.
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
El utópico mensaje de Manuel Curros Enríquez 369
Rueda, Salvador: “Ofrenda de oro”; en: Manuel Curros Enríquez,
Obras completas de Curros Enríquez. II. El maestre de Santiago. El
padre Feijóo. Poesías escogidas, Madrid, Librería de los Sucesores de
Hernando, 2ª. edic. 1921, pp. V-VII.
Varela, José Luis: Poesía y restauración cultural de Galicia en el siglo
XIX, Madrid, Gredos, 1958.

La grandeza de una obra, lo que la convierte en Obra de
Arte, es su capacidad de abrir senderos allá donde la mirada cotidiana
sólo reconoce uno. Así, la creación se caracteriza por “desvelar”,
por retirarle el velo a lo ordinario y trascenderlo; esta es la
razón por la cual el autor no es siempre consciente de las dimensiones
que su obra puede conllevar, siendo, en el fondo, alguien
que escucha más de lo que cree escuchar y trae, en sus palabras,
ese sonido a los ojos y los oídos de los otros que, así, comparten
siquiera un ápice de la experiencia creadora: repitiendo la invocación
con la que se abre el Canto I de La Odisea, el poeta pide a la
Musa que le hable, y son las palabras de ésta las que el poema recoge
vertidas por la forma peculiar que el autor, como individuo,
posee; en el caso de Curros, veremos, la Musa, además, traía ciertos
símbolos coincidentes con los de la biografía del autor.
Hemos de decir que el punto de partida de nuestra investigación
fue el proceso de Curros Enríquez tras la publicación de
Aires d’a miña terra, concretamente por lo que se refería al poema
“Mirando ó chau”, en el que Dios, supremo hacedor, demiurgo,
arquitecto del universo, se asombra de la distancia que hay entre
su creación y aquello en lo que ésta ha devenido. Este hecho, decimos,
bien conocido por todos, y la sospecha, al leer otros textos de
Curros, de que su obra y su biografía guardaban algo más, lo que
hemos llegado a confirmar, como veremos. Dado el tiempo con el
que contamos, no será posible más que abrir diversas líneas de
investigación, apuntes en muchos casos que, esperamos, darán
lugar a un trabajo más profuso en el futuro; por ello, vamos a centrarnos,
principalmente, en esa obra excelente y que recoge de un
modo omniabarcante lo que es posible atisbar en otros poemas del
autor: nos referimos al Divino sainete.
Llama la atención un título que, inevitablemente, trae
reminiscencias de La divina comedia, de Dante. Sabemos de las vin-
PROBABLES HUELLAS DE LA MASONERÍA
EN LA POESÍA DE CURROS ENRÍQUEZ
Marifé Santiago Bolaños
Instituto Mª. Zambrano. El Espinar (Segovia)
372 Marifé Santiago Bolaños
culaciones de Dante con una tradición que algunos llegan a remontar
a “Adán en el Paraíso”: la de los Misterios, que ha dado lugar a
la Masonería. Y sabemos también que Aristófanes, por ejemplo, se
valió, en la antigüedad clásica, de la sátira para dar, en algunas de
sus obras, datos clarísimos acerca de los Misterios. De la sátira va
a valerse Curros, tomando como modelo, decimos, la obra del
poeta toscano.
Sobre Dante ha pesado la pregunta de si fue católico o cátaro,
y, otras veces, la de si fue cristiano o pagano. En cualquier caso,
una lectura metafísica de su obra nos llevaría a decir, con Guénon1,
que la metafísica no es pagana ni cristiana, que las grandes preocupaciones
del ser humano trascienden toda demarcación en estos
términos, y que lo que podríamos llamar “el ámbito sagrado” se
expresa en diversos aspectos doctrinales que ocultan una misma
necesidad. Si bien no podemos detenernos ahora en este punto,
para ampliarlo remitimos al esclarecedor El hombre y lo divino, de
María Zambrano2.
Misterios, Masonería, Dante... Se nos dirá: “¿y Curros
Enríquez en todo esto?”, ¿no será una casualidad ese contacto con
Dante, con Aristófanes divulgador de secretos eleusinos? La respuesta
llega cuando leemos en el altamente documentado Galicia y
la masonería en el siglo XIX, de Alberto Valín Fernández, que en el
Boletín Oficial y Revista Masónica del Gran Oriente de España del 30
de julio de 1881 aparece lo siguiente:
El renombrado autor del preciosísimo Aires d’a miña terra,
ventajosamente conocido entre los hijos predilectos de las musas, es
miembro de la respetable logia Auria de Orense.
Ahora nos explicamos las persecuciones que ha merecido del
clero intransigente el poeta esclarecido, el galano escritor Manuel
Curros Enríquez3.
1. Guénon, R.: El esoterismo de Dante, Buenos Aires, Ed. Dédalo, 1985.
2. Zambrano, M.: El hombre y lo divino, Madrid, Ed. Siruela, 1991.
3. Valín Fernández, A.: Galicia y la masonería en el siglo XIX, Sada-A Coruña, Ed. do
Castro, 1990, p. 414.
Probables huellas de la masonería en... 373
En esta Logia Auria –que no fue la única orensana– estuvieron
también el pintor Silvio Fernández Rodríguez (con el nombre
simbólico en la Logia de “Silvio-Pellico”) y el republicano histórico
Juan Manuel Amor (simbólico “Assi”).
Pero, ¿qué es, de un modo sucintamente explicado, la
Masonería?, ¿por qué parece, al par que interesante, importante destacar
la cercanía de Curros con dicha organización?, ¿qué puede
aportar a la hora de ampliar las dimensiones, ya excelsas, de su obra?
De un modo general, la Masonería se manifiesta de dos
modos: la Masonería Filosófica o especulativa y la Simbólica u operativa.
A su vez, se habla de cuatro escuelas:
1. La Escuela Auténtica, que surgió en la segunda mitad del
XIX asimilando los avances científicos del momento. Considera
que la Masonería deriva de los gremios y logias (“talleres”, en lenguaje
masón) medievales, sobre todo de los constructores.
2. La Escuela Antropológica: esta escuela se caracteriza por
aplicar la Antropología a la historia masónica, de modo que han
podido rastrear los orígenes de ciertos signos y símbolos fundamentales
en las costumbres religiosas e iniciáticas de muchos pueblos
antiguos, de Egipto a Méjico, China, la India, Grecia o Roma,
por ejemplo, y que aún subsisten entre algunas tribus de África y
Australia. Consideran que es indudable, incluso desconociendo los
enlaces, el hecho de que la Masonería haya heredado una antigua
tradición asociada a los Misterios, como si, al fin, cada manifestación
religiosa no fuera más que la expresión de un saber ancestral
que hubiera ido adaptándose, y hasta perdiéndose, en la historia
de la humanidad.
3. La Escuela Mística: se acerca más a la interpretación que
a la investigación histórica, considerando que los ritos masones,
como los de todos los místicos de las diversas manifestaciones religiosas,
en su aspecto más profundo tienen como fin el despertar de
una conciencia superior en el hombre, capaz de conducirlo a la
unión con el Todo.
374 Marifé Santiago Bolaños
4. La Escuela Oculta: también busca esa unión, pero por
medio de la educación de la naturaleza física, emocional y mental,
que se derramaría, después, por medio de los actos de quienes
consigan esa evolución personal, sobre el resto de la humanidad.
Con todo, la cercanía entre las distintas escuelas es mayor,
en lo sustancial, que las distancias, si bien los ritos varían, un poco
entre ellas, como varían un poco, también, en la Masonería europea
y americana. Ritos que, como el conocido Rito Escocés
Antiguo y Aceptado, se remontan a Egipto.
Apuleyo nos habla, por ejemplo, de los Misterios de Isis,
que se celebraban todavía en Grecia durante el siglo II, y que parecen
referirse a los llamados “Misterios Menores”, en los que se iniciaba
al neófito en la vida tras la muerte, lo que se conoce como
Iniciación de Primer Grado. En este punto, se educaba a los iniciados
en lo que la Masonería llama “las siete ciencias y artes liberales”:
Gramática, Lógica, Retórica, Aritmética, Geometría, Música
y Astronomía. Sólo señalaremos que la Gramática era, para los
egipcios, la escritura jeroglífica reservada a los sacerdotes, una
especie de “doble intención” del lenguaje que, sin llegar a constituirse
en un lenguaje cifrado como el de los gremios europeos posteriores,
le daba a las palabras cotidianas un significado distinto al
habitual, duplicando la enseñanza y sometiéndola a la interpretación
del auditorio, como ocurre, exactamente, con el ritual de la
misa donde el sentido simbólico de los gestos, colores, formas,
etc., tomados por el cristianismo, en multitud de ocasiones, de
otras manifestaciones religiosas, es desconocido para la mayoría de
los fieles. Y como ocurre, también, con momentos fundamentales
de la creación literaria donde un dato otorga dimensiones que permanecían
ocultas hasta el momento de su descubrimiento; tal es el
caso de los poemas de Machado, masón como la mayor parte de
los intelectuales vinculados a la Institución Libre de Enseñanza,
quien dedica un “Elogio” a Francisco Giner de los Ríos, “hermano”
como él, en el que los términos “maestro”, “luz de la mañana”,
“hermano”, etc., guardan vinculaciones de compañerismo específico
entre ambos hombres:
Probables huellas de la masonería en... 375
Y hacia otra luz más pura / partió el hermano de la luz del alba, /
del sol de los talleres [...]
etc., etc., fragmento pleno de términos clásicos de la Masonería. O
el otro “Elogio” a Ortega y Gasset:
A ti laurel y yedra / corónente, dilecto / de Sofía, arquitecto. / Cincel,
martillo y piedra / y masones te sirvan [...]
etc., etc., donde, por cierto, al final se habla de “la bendición de la
prole de Lutero”. La ILE, y completamos este breve paréntesis aclaratorio,
procede ideológicamente de las ideas de Krause, masón,
traídas por Sanz del Río, masón, a España como ejemplo modélico
de pedagogía neokantiana-altruísta que, evidentemente, caló primero
en los ámbitos intelectuales, por lo que los estudiantes vinculados
a la Institución, y luego a la Residencia de Estudiantes,
procedían, en su mayor parte, de familias de la clase media relacionadas
con las letras, las ciencias y las artes. No nos es posible extendernos
más en este punto, pero sirva para entender la importancia
que tuvo la Masonería en España en la época de Curros y hasta el
golpe de estado del 36, cuyos propiciadores trataron de erradicar
su memoria llenándola de vicios que aún perviven en el imaginario
de muchos españoles. La Masonería fue valedora de ideas progresistas
e igualitarias a través de multitud de acciones culturales que
se plasmaron en otras, quizás ajenas a ella pero cercanas en su espíritu
por causa de los seres humanos que las desarrollaban, como las
siempre bellísimamente destacables La Barraca o las Misiones
Pedagógicas.
Continuando con los misterios egipcios, la Iniciación de
Segundo Grado daba paso a los “Misterios Mayores” o de Serapis.
Se instruía más profundamente en el ámbito de la ciencia y la filosofía
con la pretensión de enseñar a controlar la mente, siendo su
símbolo más importante el del agua purificadora. Del mismo
modo que el Primer Grado o Misterios de Isis, los Misterios de
Serapis duraban, aproximadamente, siete años. Recordemos esta
cifra.
376 Marifé Santiago Bolaños
El Tercer Grado se corresponde con los Misterios de Osiris.
El candidato pasaba, como en la Masonería moderna, una representación
simbólica del sufrimiento, la muerte y la resurrección de
Osiris, cuyo mito es bien conocido por todos, y acerca de cuyos
ritos conservamos textos de Herodoto y de Diódoro, por ejemplo,
mientras que Plutarco nos ha cedido el relato, digamos, exotérico.
Osiris, como Mitra –o, para algunos autores, como el propio
Cristo–, es una simbólica divinidad solar. Por eso esta tercera iniciación
habrá traído a la mente de todos el Viernes de Dolores o el
Día de Pascua, como los misterios de Isis, donde se habla de esta
diosa que siendo virgen da a luz a Horus, adorado por pastores y
sabios y en cuyo nacimiento una estrella se llenó de brillo y los
ángeles cantaron su triunfo, nos recuerda, exactamente, el nacimiento
de Cristo en Belén, y los misterios de Serapis nos habrán
recordado el bautismo cristiano.
Llegamos a lo que en los Misterios se llamaba Cuarta
Iniciación, en la que el candidato debía pasar “por el valle de la
sombra de la muerte” para, desde el sufrimiento y la soledad,
alcanzar, simbólicamente, la inmortalidad plena, lo que, obviamente,
se ha traducido en el cristianismo en la muerte y resurrección
de Cristo, y donde planea otra cifra de capital importancia en
toda la tradición mistérica: el tres. O divino sainete está dividido en
una Introducción y ocho cantos, nueve en total, el número de
Beatriz en la Vita Nuova, y múltiplo de ese simbólico tres al que
aludíamos. La forma del verso, tríadas octosilábicas, se identifica
con las Tres Parcas: “Tríadas valientes” que llevan “los tres hilos”,
de modo que la Palabra poética será guía, como Ariadna, en el
laberinto del poema, guía de ese viaje iniciático vida-muerte que
mencionábamos, y portadora de las pruebas que el iniciado ha de
ir pasando; iniciado que, por extensión, es el ser humano cuya vida
se rige por los designios de las tres deidades que los griegos, eufemísticamente,
llamaron también “Gracias”.
Volviendo a los Misterios egipcios, la superación de las
pruebas pertinentes, en este grado iniciático, permitía al candidato
alcanzar la quinta iniciación: la Ascensión a un estadio de pureza
más allá de la cotidiana vida terrestre.
Probables huellas de la masonería en... 377
Los Misterios egipcios fueron transmitiéndose a las culturas
posteriores: Creta expresó la muerte y resurrección, el misterio, al
fin, de la Naturaleza Madre, en la doble hacha o labrys, coronada
del nudo sagrado, y en el laberinto, de capital importancia en la iconografía
cristiana, como nos demuestran los laberintos de las catedrales
de Amiens o de Chartres, donde parece que dejaron su “huella”
los “Compañeros constructores”. El laberinto, como las
Moradas teresianas, la Montaña de Dante o los vagones del tren del
propio Curros en O divino sainete, son imágenes del mundo. Como
la tela de araña, crea senderos, direcciones, representando la vida,
de modo que la entrada es el nacimiento y la salida la muerte.
Otros símbolos de los Misterios al trasladarse a Creta fueron
la Diosa Paloma, que no puede por menos que recordarnos al
Espíritu Santo, el Mandil, la cruz griega –cercana a estas representaciones
minoicas– e, incluso, la distribución del espacio laberíntico
al modo de Cnosos, la mesa de libaciones, etc., que pueden
encontrarse hoy en las ceremonias masónicas.
En Grecia, además de los misterios minoicos de Creta, fueron
muy populares los misterios de Eleusis, sin duda los más conocidos
para todos nosotros dado que, además de Aristófanes, al que
ya nos hemos referido en otro momento de esta intervención,
hablan de ellos Sófocles, Platón, Proclo o el propio Cicerón -aunque
en la época de este último habían degenerado mucho-. Pero en
lo que respecta a los ritos que allí se celebraban lo que sabemos
llega más por vía negativa que por vía directa, dado que son autores
cristianos como Clemente de Alejandría u Orígenes, entre
otros, quienes con fines de desprestigio narran algunas de las experiencias
eleusinas. Los Misterios de Eleusis están vinculados a los
Misterios Órficos, a los que se adscriben, por ejemplo, los pitagóricos,
y que tantas huellas han dejado en la Filosofía occidental,
donde destaca el ejemplo platónico. De la vinculación entre ambos
misterios quedaban restos como el hierofante de los Misterios de
Eleusis, que se escogía entre los miembros de la familia sagrada de
los Eumólpidas, los descendientes del semimítico Eumolpo, nombre
que quiere decir “dulce cantante”.
378 Marifé Santiago Bolaños
En Eleusis, se veneraba a Deméter y Perséfone, el misterio
del grano de trigo, de la vida al fin; se veneraba, pues, a la
Naturaleza Madre, creadora y destructora, la Buena-Mala madre de
la que nos habla la Antropología. También, el descenso del alma a
la materia, representado en el rapto de Perséfone por Hades, y la
“matematización” del universo, es decir, la asignación de un orden
en el cosmos que permite, al que conoce la clave, entender la esencia
del mundo.
El viaje de Curros es un viaje iniciático, como lo fue el de
Dante, para lo cual es guiado, cómo no, por un poeta: Añón. Mas,
se da la curiosa circunstancia de que Añón está muerto y su
encuentro se produce cuando, en Madrid, Curros se lo encuentra
en la procesión de la Santa Compaña. La Santa Compaña se “aparece”
como señal de muerte, por lo cual aquellos que la ven han de
protegerse en un círculo, con los brazos pegados al cuerpo para
que no se lo lleven, etc.; pero Curros se deja llevar por Añón muerto,
y lo convierte, durante el viaje, en “Maestro”. ¿Estamos, entonces,
en un viaje en el plano intermedio entre la vida y la muerte,
un viaje por el espacio del inconsciente, al fin, un viaje en el espacio
de la creación que viene a simbolizar esa “muerte y resurrección”
a la que ya nos hemos referido?
Decíamos antes que se tuviera en cuenta el número siete.
Pues bien, Añón y Curros suben al tren de los Siete Pecados. El
número siete y sus múltiplos, como el tres y los suyos, está cargado
de connotaciones simbólicas: siete son las notas musicales, siete
los planetas astrológicos con sus influencias sobre el ser humano,
cada siete días es el Sabat, el año festivo o jubileo (llamado así porque
en él, y sobre todo en el 49 –7 x 7– se hará sonar un cuerno
festivo o “jubilar”) es cada siete años. Pero hay algo más en O divino
sainete, y es el hecho de que se vayan recorriendo los vagones
que se corresponden con los siete pecados, lo que convierte al tren
en el lugar donde Curros ha de pasar las pruebas que lo enfrenten
con la memoria y, con ello, la posibilidad de alcanzar ese “olvido o
pureza” que busca en Roma. Cada pecado se representa por un
personaje importante en la vida pública del poeta. Se encuentra,
Probables huellas de la masonería en... 379
por ejemplo, con el obispo Cesáreo Rodrigo, con el juez Mella
Montenegro que dictó la sentencia condenatoria, con la “envidiosa”
Pardo Bazán, etc.
Mas, antes de pasar al Canto III, en una reflexión en torno
a la soledad y la muerte, Añón le recuerda la tristeza y el abandono
que lo llevaron a una fosa común. Curros hombre y amigo
había sufrido ese momento del que había escrito aquel “Muchos
hermanos fuimos en otro tiempo” (sospechoso término “hermanos”,
por cierto), con tanto dolor como recibió la noticia del suicidio
de su otro amigo en Madrid, Teodosio Vesteiro Torres, quien le
dejó aquella carta de despedida que decía, también “sospechosamente”:
“ame a Dios hasta aquel día en que nos volvamos a ver
espiritualmente, ya disipadas las tinieblas de esta vida”4.
Que Añón hable de la soledad y anonimato de la fosa
común ha de recordarle a Curros el “anonimato” que sus amigos
muertos sufrieron, el poco reconocimiento que tuvieron en Galicia,
de un modo general, la soledad del creador que, como los poetas
expulsados por Platón de la ciudad racionalmente concebida, no
pertenece a la polis porque su espacio, decía Valente, es el desierto,
el lugar donde los hombres se baten en duelo con dioses y
demonios. Podría simbolizar, también, la propia vida inadaptada
de Curros, ante lo cual no podemos sino traer a colación ese
poema de Curros Enríquez titulado “No convento”, donde con su
trágica ironía conversa, cual Baudelaire, con el diablo:
¡Salve, meu vello amigo, / rival do Eterno, loitador antigo, /
protesta viva contra a forza bruta! / Baixo o pe de Miguel, que che dá
guerra, / cal baixo do cacique a miña terra, / ti triunfas sempre na
inmortal desputa.
Y tras ese espacio en el que Añón es un reflejo de sí mismo,
ya en el Canto III, Curros se encuentra con su propia muerte, porque
en el vagón de la gula alguien está royendo sus huesos: Curros,
acompañado de la muerte en este viaje, ve la suya augurando un
4. Cfr. Ferreiro, C.E.: Curros Enríquez, Madrid, Ed. Júcar, 1976, pp. 52 a 54.
380 Marifé Santiago Bolaños
momento que ya es pasado, puesto que quien se “alimenta” de
Curros Enríquez es un fraile, lo que viene a recapitular todo lo
dicho hasta aquí.
Y regresamos a los Misterios griegos, a Eleusis. En las ceremonias
mistéricas de Eleusis se consagraban objetos que adquirían,
de ese modo, un valor simbólico. Uno de ellos era el caduceo con
las serpientes ascendiendo en espiral que, como el tirso –del que se
decía era hueco y relleno de fuego–, se acerca a la vara de bambú
de la India cuyos siete nudos (de nuevo el número) representan los
chakras o centros energéticos del ser humano. Todos estos objetos
son símbolos de la espina dorsal terminando en la médula, siendo
el fuego y la serpiente Kundalini la energía dormida cuyo despertar
lo es también del ser humano a la conciencia. Otros objetos de
interés eran la copa o Kráter –asociada a Dionysos, cuyos misterios
empezaban consagrando un huevo símbolo del huevo mundano
del que todo procede–, referida al cuerpo causal del hombre simbolizado
por una copa llena del vino de la vida y el amor divinos.
También los juguetes de Dionysos cuando fue devorado por los
Titanes, como es el caso de los dados, el trompo o la pelota, que
vienen a simbolizar la vida en la tierra, los principios básicos, “atómicos”
podríamos llamarlos, de la Naturaleza, y la fuerza generadora
de la existencia, a todo lo cual hace referencia la Filosofía
occidental desde Tales de Mileto.
Hemos hablado de Dionysos. Sólo destacaremos de esta
forma de los Misterios algo que aparecerá cuando hablemos de
Hiram y la Construcción del Templo de Salomón: los Artífices
Dionisíacos, sociedad secreta cuyos emblemas procedían del oficio
de la construcción. Según Estrabón, la India, Persia, Siria y Fenicia
son algunos de los lugares donde se los encuentra. De Fenicia
pasan a Asia Menor, de ahí a Grecia, y de Grecia al Sur de Italia, a
lo que entonces se llamaba “la Magna Grecia”.
Egipto, Creta, y un paso más: los Misterios Judíos, donde
se destacan los constructores del Templo de Salomón, que nos
acercan, directamente, a la Masonería tal y como la conocemos
hoy. En la construcción del Templo, Salomón contó con la ayuda
Probables huellas de la masonería en... 381
de Hiram, el rey de Tiro, hijo de una viuda de Neftalí (todavía hoy
algunos hablan de la Masonería como “los hiramitas”, o los “hijos
de la viuda”). Los fenicios eran más avezados constructores que los
judíos, pueblo de pastores. En Tiro, además, se habían establecido
años atrás grupos de constructores que se hacían llamar “Artífices
Dionisíacos”. El historiador judío Flavio Josefo da cuenta de cartas
entre Salomón e Hiram que aún podían consultarse, en sus tiempos,
en los archivos de Tiro. Por los testimonios que se conservan,
parece que en el Templo de Salomón se trataba de restablecer los
antiguos Misterios. No se permitió poner por escrito los diferentes
rituales, de modo que fue la memoria oral la que, a través de todos
los avatares acaecidos al pueblo judío tras la destrucción de
Jerusalén por Nabuconodosor y el cautiverio de Babilonia, etc.,
llegó hasta los Colegios Romanos.
También en relación con el pueblo judío, no hemos de
olvidar a los esenios, escuela de las características mistéricas a las
que nos estamos refiriendo, y que había heredado ritos caldeos
como la llamada posteriormente “eucaristía mitraica”, ceremonia
del pan, el vino y la sal. Del mismo modo, es entre el pueblo judío
donde se desarrolla la enseñanza mística de la Cábala, y donde
pueden rastrearse algunos de los principios de la Masonería, como
la Reconstrucción del Templo, que habla alegóricamente del perfeccionamiento
humano y su universo, o la pérdida del divino
Nombre, cuya búsqueda recoge todo el simbolismo cabalístico: la
recuperación de la Memoria y el Origen.
Curros nos advierte, en la “Introducción” del Divino sainete,
que está enfermo, lo que lo lleva a peregrinar buscando la salud.
No es una curación física lo que el poeta necesita, sino una curación
del alma, por lo que decide ir a Roma para adquirir certezas,
como nos señalará al fin del poema diciendo que creerá o no, pero
que después de su experiencia ya no duda, lo que es curioso, porque
Curros, en realidad, se ratifica, tras el viaje, en sus ideas, de las
que en algún momento “ha podido dudar”, sobre todo porque son
ideas que se enfrentan a las de la mayoría. También Dante peregrinó
a Roma el año 1300, primer año santo. Un año santo es una
382 Marifé Santiago Bolaños
fiesta del olvido de los pecados, exactamente lo que Curros nos
dice, irónicamente, que quiere lograr. Sus “ahogos”:
Dis que son remordementos / dos meus pecados a miles, / das
miñas culpas a centos.
El viaje del peregrino no deja de ser un camino de la
memoria y del olvido. A la puerta de la entrada al infierno de Dante
se lee “Abandonad toda esperanza los que aquí entráis”, porque las
almas condenadas no pueden olvidar. Por eso le piden ellas a
Dante que cuente lo que ha visto de modo que sus desdichas sean
lección y advertencia para los vivos.
Y volvemos a la historia. Los Misterios judíos llegan a Roma
con el nombre de “Misterios de Mitra”. Tales misterios, extendidos
por medio de la milicia a todo el Imperio Romano, tienen un fuerte
componente militar. Dado que estamos hablando de los primeros
siglos de nuestra era, se explican las enormes similitudes existentes
entre los misterios mitraicos y el cristianismo. El sacramento
era, fundamentalmente, la consagración del pan, del vino y de
la sal, que tornaban a todos los participantes en una confraternidad
de puros y valientes, en soldados de la Luz y de la Verdad.
A estos misterios mitraicos hemos de sumarle los Colegios
Romanos, a los que ya nos hemos referido. Plutarco dice que los
fundó el rey Numa, segundo rey de Roma, hacia el siglo VII a. C.
Se aproximan a los Artífices Dionisíacos, que en Roma se manifiestan
en los Colegios de Arquitectos. Cada Legión Romana tenía
adscrito un Colegio de Arquitectos para la construcción de fortificaciones
en tiempos de guerra, o casas y templos en tiempos de
paz. Allá donde los romanos se establecían, llegaban estos
Colegios, lo cual explica la importancia que llegan a tener en Gran
Bretaña, por ejemplo. El Colegio estaba regido por un Magister y
dos guardianes. Había también un sacerdote, un tesorero, un subtesorero,
un secretario y un archivista. En el Colegio se podían
encontrar tres tipos de miembros: aprendices, compañeros y maestros.
Sus herramientas tenían un sentido simbólico, lo que encontramos
en la escuadra, el compás, el nivel y la plomada. La tradiProbables
huellas de la masonería en... 383
ción de los Colegios pasó a las Logias o Talleres de la Masonería, y
de este modo se conservaron los Misterios cuando el edicto del
Emperador Teodosio prohibió todo culto “pagano”.
Es curioso comprobar que la Masonería actual –es decir,
aquella que se configura desde el siglo XVIII–, comienza en Gran
Bretaña, donde el cristianismo se amalgama con las tradiciones celtas,
y no se ajusta al catolicismo romano hasta el siglo XII, estando,
hasta ese momento, mucho más cerca de la iglesia oriental e,
incluso, de algunas de las tradiciones esenias y de los misterios
mitraicos llevados, como hemos dicho, por los Colegios Romanos.
Allí, en Gran Bretaña, el cristianismo “convivió” y se nutrió de los
Misterios Druídicos, lo que generó que símbolos de todos esos
Misterios, como el ya mencionado rito del vino y el pan o el del
Kráter o copa, aportaran leyendas de la envergadura socioliteraria
del Santo Grial. Señalaremos que donde hubo centros importantes
de estos ritos y misterios, como es el caso de York, existieron también
poderosos centros masónicos.
Un ejemplo cercano a esta convivencia, y que puede servirnos
para situar ese entorno profundo en el que se gesta la figura
y la obra de Curros Enríquez que ahora analizamos desde esta
perspectiva, lo tenemos en la ermita de San Miguel, en Celanova,
ubicada “sospechosamente” al lado de un altar astral donde se celebrarían,
obviamente, ceremonias precristianas que los constructores
de la ermita “tradujeron” al cristianismo, incorporando motivos
anteriores que el pueblo seguidor de la “nueva fe” identificaría,
como la ornamentación de símbolos celtas que aún sorprenden
hoy. El Papa, en O divino sainete, llama a Curros “cantor galiciano”
definiéndolo como alguien que pertenece a un grupo que no se
ajusta a Roma, símbolo ésta de pueblo conquistador por excelencia
y, también, de alusión a la iglesia “oficial”, lo que constata que
en el Monte Medulio, como recuerda el Pontífice, aún reluzcan los
huesos de los antepasados del poeta, quienes “brandindo/ contra o
imperio a fouce céltica, / un á un foron caíndo”. Por cierto, en
Celanova existió, a finales del XIX, una Logia Masónica: “Luz de la
Celda”.
384 Marifé Santiago Bolaños
Pero, hagamos todavía un poco más de historia. Tras la
caída de Roma, y pasado el tiempo, fue la clerecía cristiana la que
fomentó algunas de las antiguas agrupaciones como los Colegios
de Arquitectos, que empiezan a emerger como Maestros
Comacinos, de Lombardía, lugar donde se origina, y desde donde
se extiende por toda Europa, el estilo románico. Y, más tarde, los
grupos de Libres Constructores Ambulantes (Travelling
Freemasons), que construirán en estilo gótico. Estos grupos impulsaron,
con fuerza, los símbolos de los antiguos misterios, por lo
que no es difícil identificarlos, como ya hemos visto, con la
Masonería, hasta el punto de que hay autores que suponen que no
podemos hablar de ella hasta ese momento. Los constructores se
agrupaban en Maestros y Discípulos, todos ellos bajo un Gran
Maestre. Los lugares de trabajo, los “talleres”, se llamaban “Logias”.
Había Maestros, Guardianes, símbolos como el nudo del rey
Salomón, la escuadra, el compás, el nivel, la plomada y la rosa o el
león de Judea, saludos como los apretones de mano, juramentos de
fidelidad, y usaban mandiles y guantes blancos. Sus santos patronos
eran los Cuatro Mártires Coronados (Santos Patronos de la
Masonería, que se corresponden con cuatro cristianos de un
Colegio torturados hasta la muerte por el emperador Diocleciano
al negarse a construir una estatua de Esculapio. Estos Cuatro
Mártires han sido confundidos con los cuatro hijos de Horus, de la
tradición egipcia).
En la Edad Media, sin embargo, no sólo hubo agrupaciones
“mistéricas” de constructores. En Francia, por ejemplo, se
conoce el llamado “Compañerismo”. Había tres tipos: los “Hijos de
Salomón”, que agrupaba a los que trabajaban la piedra, a los canteros
(de algo semejante nos quedan marcas, como sabemos, en el
Monasterio de San Rosendo, en Celanova); los “Hijos del Maestro
Santiago”, que también incluía otros oficios, como talabarteros,
zapateros, afiladores, sombrereros y sastres; y los del “Maestro
Soubise”, que agrupaba a carpinteros, yeseros y azulejeros. Entre
todas estas agrupaciones se hablaba del Templo del Rey Salomón.
Y también en la Edad Media, hemos de mencionar otras “sociedades
secretas”, como los Caballeros Templarios o los Cátaros, tan
Probables huellas de la masonería en... 385
importantes, estos últimos, en el origen de la Poesía Trovadoresca,
lo que nos regresa a Dante y con él a Curros.
Las “tenidas” o reuniones de la Masonería en el Londres del
XVIII –la ciudad, por cierto, donde llegó el joven Curros huyendo
de la justicia, y donde conoció al Pastor evangélico Jameson que
tanto lo ayudaría en aquellos difíciles momentos, quién sabe si
influyéndolo en muchos de sus futuros derroteros vitales– tenían
lugar en tabernas cuyos nombres pasaron a diversas Logias del
momento. Es en este siglo cuando, en Gran Bretaña, el laicismo y
el respeto se hacen la clave de la Masonería y sus miembros ya no
están obligados a profesar la religión del país, siendo su ejemplo
social y espiritual una ética humanista. Los ritos fueron ligeramente
modificados, y se establece la posibilidad de que la mujer participe
en ellos, dando lugar a la llamada “Orden Co-masónica” o
“Masonería Mixta”, que considera que sólo el cuerpo es hombre o
mujer, pero no el alma, con lo que es absurdo excluir a uno de los
sexos, razón por la cual la futura Teosofía, y algunos de sus miembros
más destacados, se acerca a la Masonería, lo que nos lleva,
directamente, al momento y el lugar en el que Curros Enríquez
escribe su obra. Una curiosidad previa: no es difícil saber, en los
últimos años del XIX y en las primeras décadas del XX, cuándo una
familia era masona, porque era práctica habitual en esas familias
que las mujeres estudiaran, lo que no era frecuente en el resto de la
población incluso dándose las condiciones económicas necesarias.
Se encuentran documentos en los diversos boletines de las
Logias masónicas españolas de la época de Curros donde se solicita
la ayuda para personas de toda índole, desde naufragios a inclemencias
del tiempo, sin tener en cuenta más que la necesidad concreta,
en una suerte de utopía “práctica” donde no hay distancia
entre los seres humanos, y en la que la solidaridad puede ser el inicio
de un mundo donde “encontrarse de dueños liberto”, como
dice el propio Curros en su “O maio”. Y del mismo modo que no
es extraño hallar documentos de este estilo, no lo es tampoco el
que en 1934, ante el monumento a Curros en A Coruña, Alcalá
Zamora hable del poeta como un “profético precursor del régimen
386 Marifé Santiago Bolaños
que simbolizo”. Un Curros que cree en la esperanza y en la obra de
los seres humanos, que ante la llegada a Orense de la primera
locomotora la llama “Nosa-Señora de ferro”, traedora de luz y progreso,
frente a la catedral –tradición, “demagogo de pedra”.
Si Curros fue masón, no es extraño ni por la época, ni por
el espacio social ni por las inquietudes personales. Quizás por ello,
como ha señalado el profesor Alonso Montero, la crítica de Curros
a la iglesia parece hecha desde la propia iglesia, aunque tendríamos
que matizar que se trata la suya de una concepción universalista
más que de una filiación concreta, a pesar de que use para expresarse
un lenguaje claramente reconocible por mayoritario. Curros,
crítico, que “regresa de Roma sin dudas”, habría suscrito las palabras
que un “Hermano” dirigía al “Ilustre hermano Gambetta, de
Coruña”, en el Boletín de Procedimientos, número 5, año VI, de 14
de marzo de 1894, Sección Oficial:
La Masonería, por punto general, pero particularmente la
Española, se aparta totalmente de su objetivo, y persiste en la errónea
idea de que la Masonería de hoy debe seguir inalterablemente lo que
cree a puño cerrado que hacían nuestros antecesores. [...]
La Masonería Española olvida que, de 17 millones de habitantes,
hay 11 que no saben leer, y dejan pasar el tiempo en platonismos
semi-místicos, cruzada de brazos ante los esfuerzos y trabajos del
jesuitismo, hoy ya imperante y casi absorbente.
Poco o nada pudiera importar a la Masonería los desahogos y
calumnias de sus enemigos, si ella tuviera juicio y reflexión para hacer
lo que puede y lo que debe, pero aquí se convierte todo en sustancia
y chismorreos, y con el procedimiento de zaherir y combatir al
hombre no queda tiempo, ni fuerzas, ni voluntad, para defenderse del
enemigo común5.
Curros sí “combate el jesuitismo imperante” en diferentes
ocasiones. Baste esa durísima “Diante unha imaxe de Iñigo de
Loyola”:
Mais ¿qué fas nese altar roubando preces, / xenio da
intolerancia soberano, / ti, que tan sólo maldiciós mereces? / ¿Ti,
5. Valín Fernández: op. cit., pp. 540-41.
Probables huellas de la masonería en... 387
que trocaches a Cristo nun tirano, / os saiós i os verdugos en
xueces, / i en fouce a Dios do pensamento humano?
No sabemos el nombre simbólico de Curros, lo que quizás
nos daría pistas acerca de sus intereses en el grupo, puesto que se
elegían dependiendo de éstos. Tampoco sabemos sus relaciones
con la Masonería en La Habana, donde, como en otras ciudades
americanas, el grupo tuvo un importante arraigo y participó en
algunos de los acontecimientos políticos libertadores más importantes
de la época. Lo cierto, y aunque hubiera abandonado la
agrupación, es que Curros Enríquez vivió, con intensidad y compromiso,
una época clave en la que los colectivos que despuntaban
por su afán progresista, modernizante, universalizante y altruista
eran rechazados, como parece señalar el Canto IV del Divino sainete,
donde enfrentándose a los conservadores italianos, a los conservadores
de toda índole, Curros habla de aquellos seres humanos
cuyas obras se hacen faro para todos los amantes de la luz. En sus
palabras están Giordano Bruno, víctima de esa intolerancia, Rafael,
Miguel Ángel y, cómo no, Dante. Añón le pide cautela: en sus tiempos
gustan más los cantares de ciegos que los de libertad...
Y aquí acontece algo hermoso, que va a servirnos para finalizar
nuestra intervención: los dos poetas se han quedado mustios
ante la sospecha de que la libertad o el progreso sean “estrellas
muertas”. Es de noche y Curros pasa la prueba más dura: la de la
nostalgia que, con frecuencia, anula la voluntad, detiene al ser
humano en su evolución. Asomado a la ventanilla del tren, cuando
en el exterior apenas podrá atisbarse un “paisaje invernal”, Curros
recuerda Galicia, como si su viaje, como si su vida, no fueran más
que un reflejo de la historia de su pueblo, como si cada hombre
reprodujera, en sí mismo, todo el universo, como si la biografía
personal fuera, realmente, la historia de la humanidad, como si se
repitiera el viejo adagio de Nietzsche y cada uno fuera “todos los
hombres y todos los nombres de la historia”. Es el Canto V, curiosamente
el número que se corresponde con el ser humano, dado
que es la suma del 2 (número “matriz”) y el 3 (número “varón”), y
que la tradición ha identificado con el número de la Armonía y la
388 Marifé Santiago Bolaños
Belleza, lo que sería el Paraíso para el ser humano, que vivirá, desde
el momento de la expulsión, en ese sentimiento de pérdida y nostalgia.
Galicia, anciana que ha de valerse de muletas para andar,
Galicia que no se rebela cuando sus iglesias, cuando sus “templos”
son expoliados, como informa Añón contemplando los tesoros
vaticanos... Más, cuando “templo”, por extensión, es ese “espacio
robado al bosque” del que nos habla la etimología, es decir, el espacio
que el ser humano acota para hacer de la existencia algo sagrado:
“El templo primitivo y natural, antes de que el hombre conociera
el arte de construir, fue sencillamente el mundo”, nos dice
Jean Hani6. Curros, en O divino sainete, apela al Papa:
¡Señor! O mundo moderno / non é, como o mundo antigo, / a
imaxen viva do inferno.
Quizás la “reconstrucción del Templo” consista en darle ese
carácter sagrado, de nuevo, al mundo, sin exclusión. Quizás las
palabras finales de Curros, en el lecho de muerte, “El Dios
Hombre”, no signifiquen otra cosa y haya que devolverles un sentido
mucho más hondo que el que una confesión religiosa concreta
pretendiera. Quizás esa “Alborada” que comienza:
¡Escoitade! De fondas queixas cheo / brota da terra un misterioso
canto. / raios de branca lus tinxen o ceo; / rompe a mañá do celestial
encanto.
coincida con el espíritu de la música que el orfeón “La Aurora”
(qué coincidencia, el nombre) interpretó en su entierro.
Quizás no sea, después de todo, extraño que Añón no crea
las palabras del Papa, quien aparentemente derrotado dice que
abandonará Roma y se retirará, pobremente, a Santiago, y que el
poeta muerto sólo considere digno de destacar en ese viaje el vino
excelente que ha bebido en Roma, ya que “nunca se cumplen los
programas liberales”: al fin y al cabo, la mitología dice que Dionysos
6. Hani, J.: El simbolismo del templo cristiano, Palma de Mallorca, José J. de Olañeta Ed.,
2000, p. 70.
Probables huellas de la masonería en... 389
regaló el vino a los mortales para consolarlos y hacerles olvidar su
dolor.
Al regreso de ese extraño viaje, Añón volverá “ó comando
/ da súa Santa Compaña”, dejando a Curros, sin embargo, sano,
porque el mal que lo afligía, y que él achacaba a sus errores, se ha
curado, dado que no había error. Queda el canto, la desasosegante
misión del poeta que canta lo que ha visto y oído: quien ha
abandonado la caverna donde vivió encadenado y ha visto la luz,
ha de volver para compartirlo... aunque los otros, Glaucón, lo
tachen de loco o, incluso, intenten asesinarlo...

IV. POESÍA

Nunha primeira aproximación á literatura fantástica do
Rexurdimento saltan á vista composicións en prosa e verso que,
evocando a memoria popular, presentan feitos marabillosos nos
que unha entidade sobrehumana –divina ou demoníaca– intervén
de forma directa para premiar ou castigar actitudes dos homes. A
Virxe do Cristal, de Manuel Curros Enríquez, constitúe sen dúbida
o punto de partida desta corrente1 que, de por parte, parece presentar
outros puntos de interese común á marxe da temática e,
principalmente, no que atinxe á intencionalidade autorial.
Referímonos a obras de carácter narrativo e ambientadas
nun pasado –determinado ou non, pero remoto–, nas que a adversidade
ou o perigo para o protagonista desencadea, mercé ó seu
rogo, unha resposta omnipotente que verifica os seus desexos, ás
veces con presencia material da forza invocada. Desestimaremos
aquí, por tanto, outras aparicións antropomorfas, humanas ou
mitolóxicas (mortos que volven, fadas, etc.), as manifestacións de
calquera tipo de forza en forma non humana (luz, son, etc.) ou os
casos de poderes ou posesións2. Así, restrinxímo-lo corpus ó ciclo
que se inicia en poesía en 1877, con A Virxe do Cristal, de Curros,
continuando con pezas como: A burata d’o inferno, conto de
Vázquez Taboada, de 1888; A Virxe d’Aránzazu, de Barcia Caballero,
en 1891; O puzo d’o barco e O puzo d’o lago, de Rodríguez González,
no volume de 1894; A ponte da freira, de Euxenio Carré, en 1898 e
O cruceiro da serra. Lenda, de Heraclio Pérez Placer, de 1901.
Sobre este total de sete composicións estableceranse
algunhas variantes en función da estructura formal e argumental,
e tamén da intención que os animou.
A VIRXE DO CRISTAL, NO INICIO DA LENDA
TRADICIONAL NO REXURDIMENTO
Silvia Gaspar Porras
Instituto Fernando Wirtz (A Coruña)
1. Xa indicada por Carballo Calero (1981).
2. Partimos da tipoloxía que utiliza Tarancón (1997), aínda que modificaremos algúns
epígrafes atendendo á producción específica en galego.
394 Silvia Gaspar Porras
TIPOLOXÍA
As narracións en prosa e verso de tipo milagroso constitúen
unha variante, diriamos especializada, da lenda zorrillesca,
seguindo a corrente gótica do Romanticismo, tan en voga en
Galicia no último cuarto do século XIX. Deste modo, dentro das
creacións narrativas que manteñen o esquema da lenda zorrillesca,
esproncediana e mesmo becqueriana (ambientación rural ou de
castelo; época medieval na maior parte dos casos, tendencia ó
orientalismo…), distinguiremos dentro de toda a producción un
único epígrafe que agruparía as intervencións sobrenaturais.
Dentro deste, podemos establecer un primeiro tipo, o das intervencións
divinas ou semidivinas para premia-la devoción (por aparicións,
A Virxe do Cristal e O puzo d’o lago; por mediación, A Virxe
d’Aránzazu, A ponte da freira e O cruceiro da serra), o das proezas
sobrehumanas levadas a cabo por santos (O puzo d’o barco) e un
terceiro grupo, por defecto dos anteriores, o da axuda demoníaca
ou pauto co demo (A cova d´a serpe; A burata d´o inferno).
Deste modo, quedan excluídas outras narracións que
tamén manteñen o esquema da lenda ou o romance tradicional,
como poderían ser O demo y-a nai, de Lamas Carvajal (1880),
Afrenta, daga é venera, de Benito Losada (1886), A cova d’a serpe, de
Aureliano Pereira (1892), O castelo d’Andrade, de Manuel Lugrís
(1894), A namorada cativa, de Manuel Núñez González (1895), ou
pezas de Filomena Dato, como Eldefreda ou A Cintola (1891), ás
que tamén faremos referencia de modo comparativo.
CARACTERÍSTICAS DO CICLO
Dado que A Virxe do Cristal parece se-lo primeiro e máis
representativo exemplo do ciclo que estamos a tratar, enumeraremos
algúns dos elementos estructurais que se van manter dentro
do ciclo como tal:
1 De carácter estilístico
O de Curros é un poema narrativo convencional, feito do
que se desprende o posuír unha certa extensión e combinar estrofas
alternantes entre os distintos núcleos narrativos cardinais.
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 395
A extensión do poema, inherente á natureza narrativa
–sendo a mostra máis reducida O cruceiro da serra, que conta só
168 versos–, mantense tanto nestas mostras coma noutras que
escapan á catalogación que sinalamos3. Doutra banda, cabe mencionar
que raiando a fin de século estas narracións empezan a
rompe-lo canon formal para convertérense en relatos, como é o
caso de A ponte da freira, de Euxenio Carré, ademais dalgunhas
pezas4 de Pérez Placer que se arredan do ciclo marcado.
Dentro das pezas en verso, a alternancia estrófica mantense
de forma xeral, non sendo o caso de O cruceiro da serra, que restrinxe
ó romance a súa relativa brevidade.
2 De carácter argumental
En primeiro lugar cómpre menciona-lo tema, que de seu
caracteriza as creacións ás que aquí nos referimos: a anécdota de
tipo relixioso ou, cando menos, confesional que sempre, dalgún
modo, tinxe as historias que tratamos, predominando sobre os
demais elementos argumentais. Dado que, dun e doutro modo
estamos beireando o eido do fantástico (neste caso o marabilloso
sobrenatural), o factor relixioso pode perder forza a prol doutras
manifestacións, como é o caso das premonicións (maldicións, presaxios
funestos, castigo de ultratumba á promesa non cumprida,
etc.), comúns noutras produccións fóra do ciclo. Neste difuso lindeiro
atopamos a Losada en Afrenta, daga é venera, onde falta a
axuda divina pero son frecuentes os presaxios e opérase o castigo
final. Filomena Dato decántase, en cambio, polo marabilloso feérico
e de tradición literaria (mitoloxías centroeuropeas).
Outro dos factores que pesa con máis forza é o do compoñente
tempo-espacio. En Curros, a historia retrotráese a 1630 pero,
probablemente por influxo romántico, no resto dos casos é levada
3. Sería o caso dos poemas históricos O demo y-a nai, de Lamas, Afrenta, daga é venera,
de Losada, de A namorada cativa, de Núñez González, e, en menor medida, de
Eldefreda e A Cintola, de Filomena Dato, e A cova d’a serpe, de Aureliano Pereira, en
1892.
4. O puzo d’a Sila e O puzo do inferno serían outras mostras de lenda narrada do
mesmo autor.
396 Silvia Gaspar Porras
á Idade Media, con ambientacións que oscilan entre o costumismo
ruralista dunha banda e a escenografía dos castelos por outra5.
Neste sentido, o peso dos romances fronteirizos e das creacións
orientalizantes románticas déixase ver noutros poemas narrativos,
dentro e fóra do corpus sinalado, como en O demo y-a nai, A ponte
da freira e A namorada cativa.
3 De tipo intencional
Pero sobre os elementos estrictamente cuantificables paira a
carga subxectiva que anima toda creación literaria: a intención. Neste
sentido, chaman a atención as fontes referenciais coas que os autores
xustifican as súas obras, dotándoas dunha dignificación ideoloxizante
e mais do buscado verismo que o propio asunto lles nega. Curros,
como iniciador do ciclo, asume a tradición oral (“Cando eu era
pequeno, por miña nai levado,/ da aparición pedinlle a lenda celestial…”,
e “Si a tradición que sigo nalgo non mente…”) e busca para
a súa lenda unha presentación presuntamente histórica (“Alá polo
ano de gracia/ de mil seiscentos e trinta…”).
É recorrente o afán de verismo nas obras posteriores, que
se acollen á tradición oral como fonte documental, engadindo
datos –é de supoñer que apócrifos, na meirande parte dos casos–
que permitan situa-lo lugar sinalado, cando non procuran datos
históricos que avalen a presunta veracidade do asunto. Nas súas
dúas composicións, Rodríguez González sitúa o punto exacto do
caso e acóllese á tradición oral para evocalo. Vázquez Taboada
recorre á xustificación becqueriana (de orixe inglesa) da excursión,
documentada pola voz popular. Carré, pola súa banda, bota man
do historicismo pero nega as coordenadas espaciais (reducidas a
iniciais), así como a fonte documental.
Barcia, en cambio, dá conta das pescudas realizadas sen
obter datos máis fidedignos cós contos sobre os milagres que se
conservan en Cora6.
5. Só Barcia Caballero elimina toda referencia neste sentido, introducindo o seu poema
nunha atemporalidade só adobiada polas escenas costumistas.
6. Nestes dous últimos casos, como logo se verá, o afán de verismo e recuperación
perde peso fronte ó feito sobrenatural, que se xustifica de seu.
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 397
Outro é o camiño que toman as narracións non relixiosas,
que eluden o compoñente tradicional, substituíndoo pola bagaxe
histórica –como sucede en Lugrís e en Lamas–7, non sendo
Aureliano Pereira, que –agás o factor sobrenatural, que elude–,
asegura basearse nos contos tradicionais desa banda luguesa.
En relación co anterior, aparece outro elemento máis ilustrador
da orientación que os autores procuran para as dúas pezas,
e é o amor ó pasado, plasmado na busca da tradición, o grande
achado de Curros: “¡É o pasado que morre! A lira daime…”.
Barcia limítase a dar conta da cobiza por “aprender ises
contos feiticeiros/ que dormen esquecidos/ antr’as ruinas lóbregas
d’os tempos” (Barcia: 28), mentres que o resto dos seus contemporáneos
se mostra máis motivado a “racha-las tréboas que arrodean
(…) aquel xigante qu’o Pasado chaman” (Pereira: 11). Rodríguez
González, en concreto, renega, en O puzo d’o barco, do seu presente
de escravitude e refúxiase nos “venturosos tempos do pasado”
(Rodríguez: 143), o mesmo amor polo pasado que reflicte en
O puzo d’o lago: “Almas sensibres, almas que gozades/ co as tradicións
da pátrea en que nacestes/ (…) deteivos co respeto máis
profundo/ diante a voz do pasado morimundo” (Rodríguez:
205)8. Este factor está ausente nas composicións en prosa: tanto
Carré como Vázquez Taboada deixan de lado o elemento sentimental
do pasado9.
Unha innovación que se xeneraliza a partir da obra de
Curros consiste en intentar unha transposición do asunto narrado
en función das circunstancias socio-políticas da Galicia daquel
tempo, en particular nas historias centradas nas guerras cos mouriscos:
En O puzo d’o barco Rodríguez chega a anunciar que o pobo
que respecta as súas tradicións tamén acaricia a idea da Unión
7. Agás as que beirean o fantástico, como Afrenta, daga é venera, na que Losada bota
man dun “conto que me contou miña abóa” (Losada: 3).
8. A glorificación do pasado contraponse tamén ó rexeitamento da “aurea mediocritas”
do seu tempo en Lamas (79), que, respecto do Mosteiro de Oseira, di: “¡groria que lle
quedaba a esta cativa/ xeneración que nada fai de grande!”.
9. Non obstante, no “Prólogo” a Contos da forxa, Carré asegura que “n-outros tempos,
para min millores”, adoitaba facer escapadas á aldea e participar nas “tertulias campesiñas”
onde aprendía eses contos.
398 Silvia Gaspar Porras
Ibérica. Carré (op. cit.: 136), pola súa banda, elude toda cuestión
social limitándose a identifica-los atacantes cos “inimigos da santa
relixión”. Fóra xa da intervención divina, tamén Núñez González
identifica as guerras de fe coa redención de Galicia, e Lamas (op.
cit.: 9) apela ás montañas “baluartes que foron n-outros sigros/ d’a
nosa independencia”.
Xa plenamente decididos a aproveita-la tradición como
materia de orde social, os autores tampouco aforran transposicións
coa situación da Galicia rural. Curros é o primeiro en retratar a
Xácome Mazcareñas como un cacique foral e antigaleguista. Entre
os seguidores do ciclo, Rodríguez González é o máis explícito,
facendo de ámbolos poemas unha defensa liberal e rexionalista.
Vázquez Taboada pinta ó señor de Casa-Sueva con tinturas despóticas
que, aínda que non son reproducción da situación do rural
finisecular galego, si coinciden na caracterización actancial negativa
do prototipo de poderoso tiránico.
As demais lendas históricas tamén adoitan levar unha forte
carga social: Lugrís (op. cit.: 71) maniféstase pola redención de
Galicia, mentres que Lamas, máis comedido, só alude á sufrida
vida dos labregos e á avaricia do escribán de Cea (Lamas: 75).
Nos tres aspectos arriba aludidos tentamos elucidar brevemente
algunhas das claves que a partir de Curros se mantiveron no
ciclo destas narracións marabillosas, por veces en contraste coas
narracións que evitan a intervención sobrenatural. Pero nestes tres
bloques comparativos gustaríanos utiliza-los dous primeiros como
índice do cuantificable, é dicir, como mera escusa para achegarnos
ó que aquí nos interesa, que é a significación social e ideolóxica
que no seu tempo tiveron estas pezas.
NARRACIÓN CONFESIONAL PARA UN TEMPO
RACIONALISTA
Temos que recoñecer que o motivo deste traballo responde
á curiosidade sobre cáles foron os motivos que impulsaron, non a
un, senón a un bo número de autores de pensamento claramente
progresista, racionalista e anticlerical a elaborar composicións que
enxalzan o espírito por eles mesmos combatido respecto do clero
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 399
e todo tipo de crenzas de arraigamento popular, relixiosas ou
non10, máxime nun momento en que este mesmo racionalismo
rexeita de modo case unánime a aparente tendencia á superstición
do pobo galego11.
O argumento máis inmediato é lembra-la forza que a recuperación
do pasado (sexa histórico, sexa lendario) cobra co espírito
romántico, e en especial entre as comunidades culturais que
proceden á construcción da súa identidade. Pero este irrefutable
argumento non é capaz de agocha-las fortes contradiccións dunha
época en que o pulo ideolóxico do progreso aínda mantén un
pulso interno coa tradición aprendida, a máis convencional,
mesmo a máis conservadora.
Resulta evidente que o primeiro en abordar este tipo de
creación é Curros12, que xa traballara anteriormente o xénero
narrativo en El maestre de Santiago (Paz Gago 1998) impulsado
probablemente pola mesma orientación cara á tradición popular
dos seus coetáneos. A razón que o leva a escoller un tema que lle
resulta tan alleo, dada a súa traxectoria ideolóxica, é, segundo aclara
na nota introductoria a Aires da miña terra, o amor ás tradicións
de Galicia, aínda que, como ben insinúa Paz Gago (1992: 54), a
escolla puido verse propiciada por unha motivación meramente
circunstancial e de índole ben máis práctica. Non obstante, o poeta
ourensán é plenamente consciente da contradicción en que incorre
e dedica os primeiros versos da súa composición a xustificar,
dende o desencanto, ese impulso que contradí a súa idea de progreso,
esa regresión cara ó pasado. Pero é con toda seguridade,
como sinala Carballo Calero, o triunfo de Curros no certame o que
o converte nun autor consagrado, como tamén queda consagrada
a súa obra, que leva ós seus coetáneos –e correlixionarios– a acep-
10. A mesma reflexión cabe aplicar a tódalas produccións de índole fantástica, que
poucos autores do Rexurdimento esquivaron.
11. Respecto a isto, son frecuentes as alusións críticas ás crenzas heterodoxas, tanto na
propia obra dos autores como nos textos paraliterarios –vid. infra, nota 14.
12. Sobre as fontes da súa inspiración, xa Carballo (1963) apuntaba a Zorrilla, mentres
que Cradwell (1990) menciona a Vicente Barrantes. Tamén se ten mencionado
(Vilavedra 1995: 468) o precedente de Pintos como iniciador da poesía narrativa de
tipo costumista.
400 Silvia Gaspar Porras
ta-las súas claves, adaptalas e reinterpretalas –a invocación ó pasado
como lección para o futuro–, dando así paso a un discurso parcialmente
silenciado no que se dá conta das fortes contradiccións
entre a razón lóxica e a razón emocional dos intelectuais do
momento. Curros é citado decote polos seus contemporáneos, que
ven en A Virxe do Cristal o modo de combinar poesía cívica, recuperación
do pasado e mais unha idea ambigua e difusa de alusión
ó sobrenatural13.
Ó analiza-los textos que aquí seleccionamos apréciase a elaboración
dun ciclo temático que, sen embargo, diversifica as súas
prioridades en canto ós seus fins. Deste modo, o triunfo de A Virxe
do Cristal supón, dunha banda, o disparo de saída para composicións
de índole meramente confesional (é dicir, aquelas que reproducen
o feito sobrenatural incidindo no milagre, pero sen ningunha
outra intencionalidade), entre as que estarían as obras de Barcia e
Carré. Xa no Prólogo ás súas Rimas, Barcia, citando a Heine, avogaba
por unha poesía subxectiva e mesmo pola poesía mística (Barcia:
XXI), unha idea que se repite en Mesa revuelta. No tocante a Carré,
malia a clara orientación confesional de A ponte da freira, a súa obra
presenta unha clara dualidade neste sentido: no mesmo volume de
Rayolas danse cita composicións críticas en relación co abandono do
dogma (con evidente lectura de activismo social), como Axúdate que
Dios che axudará –a semellanza da peza de Lugrís Axúdate–, mentres
que tamén idea unha narración en que as contradiccións protagonizan
os feitos: en Padrenoso, que estás nos ceos un librepensador entrégase
ós impulsos da fe e das sensacións pracenteiras (convenientemente
traballadas por Carré) que esta lle lembra.
Pero, sen embrago, obsérvase que na maior parte das produccións
sinaladas A Virxe do Cristal vai asociada á imaxe do
Curros poeta cívico: o esquema da construcción é aproveitado
dende tódalas frontes: a lenda relixiosa como representación da
13. O comedido Aureliano Pereira evoca o “Xenio d’a tradición” para rescata-lo xigante
do Pasado lembrando “hestorias mesteriosas,/ algunha lénda d’esta vella pátria”
como “a d’a Virxe d’o Cristal, qu-ó ceo/ fai qu’ergámol-os ollos á par d’alma” (Pereira:
1-10). Lugrís inicia Ô castelo d’Andrade cunha cita de Curros, mentres que Barcia (op.
cit.: 34) fai alusión ós lobos da terra.
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 401
memoria popular, a axuda sobrenatural ós aflixidos como transposición
do esperanzado activismo galeguista, etc.
Nestes autores dáse unha duplicidade de códigos fortemente
ambigua en canto se mestura a razón lóxica –cartesianismo, ideoloxía,
poesía didáctica– coa razón emocional –sentimento da terra,
crenzas e demais–, ó que hai que suma-los tópicos literarios xeneralizados
na época –presencia do gótico, peso do fantástico, etc.
Para empezar, a totalidade dos autores sinalados, así como
a inmensa maioría dos seus contemporáneos, non aforran críticas
respecto das crenzas populares asociadas á superstición14, do
mesmo modo que se fan eco do tópico anticlerical, que na maior
parte dos casos ten unha función didáctica respecto da praxe ideolóxica
máis ca unha significación anticonfesional (cf. O catecismo do
labrego). Non obstante, moitos deles sérvense dos fantasmas da tradición
popular para elaborar poemas de tipo fantástico15, un discurso
só reivindicado por Barcia16.
Un asunto máis controvertido é o da relixión. Abondo se
ten debatido sobre a relixiosidade de Curros (López Varela 1998:
133) e mesmo de Lamas (De Juana e Carro 1984), sendo probablemente
os dous autores que combinan unha fe máis ou menos
ortodoxa con textos certamente críticos ou, cando menos, paródicos.
Pola súa banda, Lugrís en A crus y-o pararrayos e Núñez
González en A relixión –Salayos– realizan unha crítica de mordaz
positivismo sobre o pensamento non racionalista (relixioso ou
supersticioso). Malia as palabras de González Besada (op. cit.: 106)
respecto da “incredulidade” no seu tempo, resulta evidente a
imposibilidade de determina-lo alcance real desta nas concien-
14. Satíricos móstranse Lamas (O moucho), Vázquez Taboada (A tía Pronóstecos),
Pereira (Unh’aventura; A cara do demo; O melrubo), Rodríguez González (Demo non
digas), amais dos seus contempoáneos como Vaamonde (A fonte d’o demo), Lugrís (O
castelo d’Andrade), Labarta (O libro de San Ciprián), Núñez González (A Monterrey) ou
González Besada, na Historia Crítica da Literatura Galega (p. 106), e Saralegui, en
Galicia y sus poetas (p. 14).
15. Como mostra, Lamas (Fogos fatuos), Pereira (A cova d’a serpe), Carré (O xuramento),
Vázquez Taboada (O xuramento), Lugrís (Presentimentos), Núñez González
(Perxurio), etc.
16. Barcia Caballero, Mesa revuelta (p. VI).
402 Silvia Gaspar Porras
cias17, pero a ambigüidade xeneralizada leva a considerar que os
asuntos de fe forman parte, na época do Rexurdimento e na inmediatamente
posterior, dun discurso tópico e ambivalente.
Así, deixando á parte as crenzas persoais, dunha banda
dáse un falso laicismo imposto polo positivismo da época. Trátase
dun racionalismo aprendido que combate todo pensamento irracional,
pero neste sentido tamén serve como rexistro de codificación
para as cuestións civís do seu tempo (anticlericalismo, crítica
dos décimos, da manipulación pola ignorancia, da protección eclesial
ó poder, etc.). Pero, doutra banda, tamén se utiliza o factor relixioso
como marca identitaria: a espiritualidade galega (relixiosa
e/ou fantástica) propia dos pobos setentrionais –unha idea que se
mantén ata a Xeración Nós–, e tamén a relixión católica como factor
que xustifica e acredita –sacraliza– a idea de nación. Neste
punto cobran sentido pezas aquí seleccionadas, como as de Carré
e González Rodríguez.
PARA UNHA SECUENCIACIÓN DA LENDA ROMÁNTICA
Aceptando como punto de partida A Virxe do Cristal, propoñemos
unha secuenciación do breve corpus seleccionado da
lenda de tipo romántico no Rexurdimento atendendo á intencionalidade,
definida esta polos eixes temático, intencional e de xénero:
1. Lendas de temática relixiosa.
1.1. Lendas que dan conta dun milagre sen máis intencionalidade
cá de xustificaren o feito sobrenatural de orde relixiosa.
A peza de Barcia inclúese neste epígrafe, non só pola
clara vocación mística confesada polo autor, senón pola moi
tanxencial contextualización social. En canto á busca da tradición,
está presente, aínda que de modo infructuoso, e, en
todo caso, perde vigor en función da forza da fe popular.
17. A subxectividade deste tipo de valoracións depende, para empezar, da postura do
observador, como demostran as palabras de Lamas respecto do suposto non confesionalismo
de Curros (De Juana 1984: 211).
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 403
1.2. Lendas en que a relixión reviste un matiz cívico: as
mostras de Rodríguez González e Vázquez Taboada. Ambos
seguen de cerca o modelo romántico, aínda que o primeiro
se aproxima máis tanto ó exemplo de Curros como á intención
confesional. Nas tres pezas evidénciase o matiz social,
de tipo máis teórico en Rodríguez, e con alusións ó anticaciquismo
práctico en Vázquez. Este mesmo interese social
é o que move a Vázquez Taboada a rexeita-la intervención
divina a prol da demoníaca; a diferencia de Rodríguez
González, Vázquez Taboada mostra nas súas pezas un
escepticismo que só vulnera para segui-la corrente zorrillesca
como ilustración ideolóxica.
1.3. Lendas que perden o compoñente cívico a prol da tradición,
con especial incidencia no confesional. Este é o
caso de mostras máis tardías, como as de Carré e Pérez
Placer. En ámbolos dous, a creación segue os parámetros
temáticos, aínda que a translación social se perde a favor
dun sentimento racial máis xeral. O resultado, moito máis
convencional, adáptase ós usos literarios do momento no
terreo pragmático, como proba o feito de que as pezas destes
autores adopten xa a forma narrativa.
2. Lendas non relixiosas de asunto fantástico. Trátase de construccións
que manteñen as características formais da narrativa e que
abordan un asunto lendario cun compoñente fantástico que evita a
intervención sobrenatural relixiosa. A orixe apócrifa deste bloque
temático adoita quedar máis patente ca no anterior.
2.1. As que responden á evocación da tradición: Pereira
invoca reiteradamente á tradición e o exemplo de Curros
nun relato que desborda atención ós feitos populares e que
centra o fantástico na presencia dun monstro zoomórfico.
Losada recrea unha historia presuntamente popular de
honor, capa e espada racionalista que se resiste a calquera
intervención sobrenatural: o fantástico queda reducido a
404 Silvia Gaspar Porras
premonicións e indicios de castigo a cargo da fatalidade.
2.2. As que responden ó modelo gótico. Neste epígrafe
sitúanse os poemas de Filomena Dato, que nestes casos traballa
coa aparición vingativa dos mortos. O estilo arromanzado
e a escenografía indeterminadamente gótica suxiren
unha intencionalidade puramente estética ó estilo da
literatura especializada anglosaxona e con bases no
Romanceiro.
2.3. As que, emparentadas con algún dos epígrafes anteriores,
inciden no compoñente cívico. Neste caso atopamos
a Núñez González e Lugrís. O primeiro desenvolve unha
peza á semellanza dos romances fronteirizos na que a confrontación
cristiáns-mouriscos é un reflexo da defensa galeguista
(distánciao, por tanto, de Rodríguez González a
orientación “laica”). Lugrís, pola súa banda, desenvolve un
poema de tinturas épicas que ten como base argumental os
abusos dos Andrade e, con eles, de toda a tiranía de clase
padecida polos galegos. Asemade, o factor fantástico (a
semellanza de Losada) queda reducido a suxestións que
logo serán desbotadas a prol do racionalismo.
A Virxe do Cristal, no inicio da lenda... 405
BIBLIOGRAFÍA PRIMARIA
Barcia Caballero, J. (1891), Rimas. A Coruña: Andrés Martínez,
Editor.
Carré Aldao, E. (1898), Rayolas. Verso e prosa. A Coruña: Imprenta
y librería de E. Carré.
Curros Enríquez, M. (1998), A Virxe do Cristal. El maestre de
Santiago, Santiago: Xunta de Galicia, 2 vols.
Dato Muruais, F. (1891), Follatos. Ourense: Imprenta de A. Otero.
Lamas Carvajal, V. (1880), Saudades gallegas. Colección de versos.
Ourense: Imprenta de La Propaganda Gallega.
Losada, B. (1886), Soaces d’un vello. Poesías gallegas. A Coruña:
Latorre y Martínez Editores.
Lugrís Freire, M. (1894), Soidades. A Habana: Imprenta del
Avisador Comercial.
Núñez González, M. (1895), Salayos. Versos gallegos. Madrid:
Imprenta de Enrique Fernández de Rojas.
Pereira, A (1892), A cova d’a serpe. Lugo: Imprenta de El Regional.
Pérez Placer, H. (1901), Veira do lar (Cuentos gallegos). Santiago:
Casa editorial José Gal i Camps.
Rodríguez González, E. (1894), Folerpas. Poemas gallegos. A
Coruña: Andrés Martínez, Editor.
Vázquez Taboada, A. (1888), As noites n-o fogar. Coleución de lendas
e contos morás. A Coruña: Imprenta de A. Amenedo Ponte.
Ojea, José: “Prólogo de las primeras ediciones”; en: (CURROS, M.
1922: 15-21).
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
406 Silvia Gaspar Porras
BIBLIOGRAFÍA SECUNDARIA
Barcia Caballero, J. (1883), Mesa revuelta. Ensayos literarios.
Santiago de Compostela: Imprenta de La Gaceta.
Carballo Calero, R. (1981), Historia da literatura galega contemporánea.
Vigo: Galaxia.
Cardwell, R. (1990), “A significación de Aires da miña terra no contexto
da literatura española finisecular”, Boletín Galego de Literatura
3 (7-18).
González Besada, A. (1887), Historia crítica de la literatura gallega,
A Coruña: Tipografía de La Voz de Galicia.
Juana, J. de e Castro, X. (1984), “A relixiosidade de Lamas
Carvajal”, Grial 86 (209-212).
Paz Gago, J. M. (1992), “Métrica e narración en A Virxe do Cristal, de
Manuel Curros Enríquez”, Boletín Galego de Literatura 7 (53-59).
Paz Gago, J. M. (1989), “Introducción”. A Virxe do Cristal. El maestre
de Santiago, Santiago: Xunta de Galicia, 2 vols.
Saralegui y Medina, L. (1886), Galicia y sus poetas. Ferrol.
Tarancón, M. (1997), “A fascinación polo sobrenatural. O conto
fantástico na prensa romántica”, Grial 135 (323-334).
Vilavedra, D. et al. (1995), Diccionario da Literatura Galega. Vigo:
Galaxia.
Toda creación é froito das circunstancias socio-políticas,
culturais e persoais en que o autor desenvolve a súa obra. No caso
de Manuel Curros Enríquez tales condicionantes son ben evidentes,
e así os contempla a crítica literaria que se ten ocupado da obra
do autor de Aires da miña terra.
A visión poliédrica do mundo currosiano váisenos ofrecendo
neste I Congreso Internacional que estamos a celebrar na súa
vila natal; e ben seguros somos que dende hoxe Curros vai ser máis
rico e máis plural, en definitiva, máis de todos. Pero isto non quere
dicir que a obra de Curros Enríquez vaia quedar fixada, definitivamente,
na imaxe interpretativa que se propón neste Congreso.
Como toda obra significativa, polo menos unha parte da producción
de Curros encerra un enigma que lle vai permitir ao lector
seguir dialogando con ela e facendo que o imaxinario do río da creación
continúe a propiciar claves interpretativas outras, que non
por iso desprazan ás que aquí se propoñen.
Que Curros é fundamentalmente un poeta cívico é algo
que ninguén se atreveu a discutir, xa que sería faltar á realidade
poetizada polo autor de O Divino Sainete. Mais o certo é que esta
súa dimensión ten acantoadas outras directrices poéticas, que
sendo menos constantes no conxunto da súa creación non por iso
debemos deixar á marxe; é máis, cremos que na súa poesía lírica
podemos atopar algúns dos grandes poemas da literatura galega e,
por suposto, dos máis inspirados e suxestivos de Curros.
Certamente, a poesía comprometida, a poesía costumista e
a satírica configuran o perfil máis coñecido do celanovés. Nós ímonos
ocupar da intimista e elexíaca, non tan abondosa pero cremos
que ben significativa.
A POESÍA DE MANUEL CURROS ENRÍQUEZ
INTIMISTA E ELEXÍACA
Ramón Gutiérrez Izquierdo
Universidade de Vigo
Luciano Rodríguez
Universidade da Coruña
408 Ramón Gutiérrez Izquierdo, Luciano Rodríguez
A POESÍA INTIMISTA E ELEXÍACA
A concepción que tiña Curros Enríquez acerca do poeta e
as súas preocupacións sociais, que abrollan mesmo na poesía costumista,
impedían que callase nel un lirismo intimista semellante
ao que Rosalía de Castro reflectira en moitos dos seus poemas,
especialmente en Follas Novas.
Non obstante, á marxe das circunstancias sociais do
momento, hai mostras significativas na obra poética de Curros que
entroncan coas grandes expresións da lírica universal.
Curros Enríquez concibía o canto subxectivo como unha
manifestación egoísta; xa que logo, contrario á súa visión social da
poesía. Non obstante, e pese á condena explícita que fai da lírica
romántica e confesional, hai momentos en que expresa as súas
emocións máis íntimas e menos comunitarias. Así ocorre con tres
composicións que se moven no ámbito da temática familiar: “Ben
chegado”, poema onde se celebra o nacemento do seu primoxénito,
e as elexías “¡Ai!”, que expresa a súa fonda dor pola morte dun
seu fillo, concluíndo estoicamente:
Volvoreta d’aliñas douradas
Que te pousas no berze valeiro,
Pois por él me pergúntas, xa sabes
Qué foy d’o meu neno.
e “N’a morte de miña nay”, o máis longo poema intimista de
Curros, onde atopamos un estremecido remate, de sentida ausencia
presente:
Malenconía, Musa d’os doentes,
D’o meu esprito noiva feiticeira,
¡Déixame qu’oxe n’o teu cólo dorma
Sono de pedra!
Mais hai outros poemas de Curros que, afastados da temática
familiar, permiten enxergar unha desesperanza e unha angusA
poesía de Manuel Curros Enríquez... 409
tia de dimensión relixiosa-metafísica tan fonda como a que podemos
atopar na obra de Rosalía de Castro, aínda que non ten a insistencia
que palpita na poesía desta.
Así, un fío conductor atravesa o poema “Tempro deserto”,
composición intimista e confesional, que manifesta unha
vívida preocupación relixiosa, nunha liña existencialista da
vivencia angustiosa da fe. Poema este que non está lonxe de certas
propostas poéticas e formais que tamén achamos nas Rimas
de Gustavo Adolfo Bécquer e na liña máis intimista de Follas
Novas.
O poema “Sola”, onde podemos percibir ecos do “Sonet
pour Marie” de Pierre Ronsard, desenvolve unha elexía que canta
a soidade final dunha moza solicitada pola súa fermosura en vida
e morta en plena mocidade, o que serve para que o poeta reflexione
liricamente sobre a fugacidade da vida e a procura dun sentido
último da morte:
Ay! Será a morte nada máis q’un sono?
Tras d’o outono d´a vida qué hay pra nos?
Colombo topa un mundo n’un outono...
¡Quén tan dichoso que topase á Dios!
E consideramos que se hai dous poemas de alcance universal
na obra currosiana estes son os titulados “A Rosalía” e
“Nouturnio”. Homenaxe á cantora e celebración de si mesmo, no
primeiro caso, e no segundo visión dramática dun vello do que
percibimos a súa condición de desposuído da fortuna e do
tempo.
Vexamos un dos poemas máis logrados da literatura galega:
A ROSALÍA
I
D’o mar pol-a orela
Mireina pasar,
N-a frente unha estrela,
N-o bico un cantar.
E vin-a tan sola
N-a noite sin fin,
Qu’inda recei pol-a probe d’a tola
Eu, que non teño quen rece por min!
II
A Musa d’os pobos
Que vin pasar eu,
Comesta d’os lobos,
Comesta morreu...
Os hósos son d’ela
Que vades gardar.
¡Ai, d’os que levan n-a frente unha estrela!
¡Ai, d’os que levan no bico un cantar!
No libro Lecturas de nós1 ensáiase, por vez primeira, unha
interpretación deste subxugante poema, omnipresente nas antoloxías
da literatura galega. De seguido, lemos un resumo desta:
Se reparamos con atención nos versos deste poema, podemos
interpretar que nos mostra veladamente unha visión onírica
do poeta, o cal contempla o vagar de Rosalía, lamenta a orfandade
radical da cantora –en consonancia coa que tamén padece o propio
poeta– e, tras denunciar o fado aciago da autora de Cantares
gallegos, advirte a cantos coma ela presentan os “estigmas” da estrela
e o cantar. Así, o eixo temático do poema presenta un carácter
socio-intimista, pois, aínda que parte da figura de Rosalía, axiña se
contamina cunha emulación do propio Curros e alcanza a cantos
están chamados a proseguir a mesma ruta.
O arranque do poema iníciase cun hipérbato, Do mar pola
orela / mireina pasar, recurso do que se vale Curros para mostrar
mediante a alteración sintáctica unha análoga alteración da concien-
410 Ramón Gutiérrez Izquierdo, Luciano Rodríguez
1. Ramón Gutiérrez Izquierdo: “A poesía no espello do poema”, en Lecturas de nós.
Introducción á literatura galega. Vigo: Edicións Xerais de Galicia, 2000, pp. 205-212.
cia, que se corresponde co paso do estado de vixilia ao transo onírico
ou visionario. Deste xeito, o poeta percibe a figura da poetisa
morta, nun espacio límite entre a terra e o mar (na orela), o que acubilla
un simbolismo relacionado coa situación de tránsito cara ao
alén.
Ademais, a lectura intertextual cuns versos de En las orillas
del Sar que veremos máis adiante parece corroborar que a imaxe de
Rosalía percibida por Curros é a dunha somnámbula itinerante, de
forma que xa se traza aquí unha inicial correspondencia entre o
poeta e a figura evocada, na medida en que ambos parecen inmersos
nunha mesma sorte de transo onírico.
Esa figura feminina evocada é portadora duns sinais:
na frente unha estrela,
no bico un cantar.
A estrela funciona como símbolo de luz guiadora e de intelixencia
–asociado a frente–, ademais de constituír un símbolo universal
de liberdade; é o sinal dos elixidos, dos bos e xenerosos, en
palabras de Pondal. O cantar, pola súa parte, representa a palabra
libre, a arte poética comunitaria e comprometida. A elisión dos
verbos acentúa a dependencia mutua dos substantivos de cada
verso (frente-estrela; bico-cantar), reforzando o ton enigmático propio
do ámbito onírico.
Ese inicial clima misterioso adquire axiña tinturas sombrías,
nas que a angustia coexiste cunha certa amargura:
E vina tan sola
na noite sin fin
É así como Curros inicia a segunda parte da estrofa I,
facendo referencia á radical orfandade de Rosalía. A forma adverbial
tan achega un matiz absoluto na modulación de sola (E vina tan
sola), para de seguido situar á cantora na noite sin fin: esta imaxe
remítenos á morte, e o valor estético da perífrase permite incidir no
carácter escuro e eterno do tránsito. Asemade, é posible interpre-
A poesía de Manuel Curros Enríquez... 411
tar a noite sin fin como un símbolo da entebrecida situación de
Galicia, que marxina a única luz guiadora que habita no seu seo
(isto é, a Rosalía, portadora dunha estrela).
A estrofa I conclúe cunha exclamación que presenta unha
especial importancia na hermenéutica do poema:
¡que inda recei pola probe da tola,
eu, que non teño quen rece por min!
A probe da tola é un sintagma que nos remite a uns versos
da propia Rosalía, pertencentes á súa obra En las orillas del Sar,
onde nun exercicio de autocompaixón irónica a poetisa expón a
súa singularidade soñadora:
Dicen que no hablan las plantas, ni las fuentes, ni los pájaros,
ni la onda con sus rumores, ni con el brillo los astros:
lo dicen, pero no es cierto, pues siempre cuando yo paso
de mi murmuran y exclaman: -Ahí va la loca soñando
con la eterna primavera de la vida y de los campos,
[...]
mas yo sigo soñando, pobre, incurable sonámbula.
Curros sintetiza os dous atributos (loca e pobre) en a probe
da tola, cunha ironía non exenta de amargura, e implora pola
incomprensión e desamparo da cantora, circunstancias das que o
poeta tamén participa, ferido polos avatares da súa propia vida (¡que
inda recei pola probe da tola, /eu, que non teño quen rece por min!).
Hai no canto de Curros un afán de emulación por parte do
poeta, que nos permite enxergar o lugar canónico que o autor concede
a Rosalía de Castro e ao que así mesmo el aspira. Pois non é
só que Curros tamén sinta a pegada da censura social, da soidade
e orfandade radical do eu, senón que a identificación con Rosalía
establécea ademais noutra orde máis sutil: na medida en que el, do
mesmo xeito que a cantora do Sar, se nos mostra como un soñador
desde o inicio do poema. Neste sentido tamén se pode explicar a
acumulación de verbos referidos á visión (mireina, vina, vin) que se
concentran nas tres primeiras partes do poema, aquelas que se
412 Ramón Gutiérrez Izquierdo, Luciano Rodríguez
sitúan no ámbito do soño. Podemos dicir que mediante un xogo
de espellos o poeta soña unha figura soñadora e mostra a súa solidariedade
con ela, xustificando mediante esta referencia e asunción
do canon o valor da propia obra:
A Musa dos pobos
que vin pasar eu,
comesta dos lobos,
comesta morreu...
A estrofa II comeza con esta exaltación de Rosalía como
Musa dos pobos. Lembremos que na mitoloxía grega as musas aparecen
como ninfas das augas que instrúen aos humanos nas artes
da poesía e da música, así que a identificación de Rosalía con elas
supón unha loanza da poetisa como deusa inspiradora, intérprete
e guía do pobo, anticipando deste xeito o significado comunitario
do que co tempo se había converter no mito rosaliano.
A figura esencial que percibe o vate celanovés na súa visión
perece víctima dos lobos, imaxe que contrasta coa anterior (Musa
dos pobos) pola negatividade que desprende. Os lobos son as forzas
escurantistas e os depredadores sociais que devoran e destrúen esa
luz guiadora, que porta e representa Rosalía, en medio da noite sin
fin da Galicia decimonónica. Trátase doutra encarnación –máis
cruel e activa– dos férridos e duros dos que se queixaban os piñeiros
no coñecido texto pondaliano.
Tras esta visión onírica, a segunda parte da estrofa II
supón unha nova alteración do estado de conciencia, pero esta vez
de forma inversa, de xeito que o poeta transita do seu soño á vixilia,
é dicir, sae do seu transo onírico, o que a nivel literario se
plasma con outro hipérbato, isto é, con outra alteración da orde
gramatical:
Os ósos son dela
que vades gardar.
Os verbos deixan as formas pretéritas (mireina, vina, recei,
vin, morreu) para instalarse no presente (son, vades), en conso-
A poesía de Manuel Curros Enríquez... 413
nancia con ese retorno á consciencia. Por outra parte, se nos
núcleos anteriores Curros utilizaba unha primeira persoa, baixo a
forma dun eu lírico, agora modula esta voz mediante un apóstrofe
dirixido aos que se dispoñen a enterrar á cantora de Galicia.
Inzando o valor estético e a capacidade suxestiva do
poema, Curros utiliza unha sinécdoque, os ósos, designando aquela
parte do corpo que desde un punto de vista simbólico se relaciona
coas ideas do indestructible e do eterno. Neste sentido, a
sinécdoque pode considerarse como unha advertencia do poeta
verbo da condición de semente e a capacidade rexeneradora do
que se vai soterrar, ou máis exactamente gardar, ofrecendo este
verbo un matiz de protección, que se avén co culto a Rosalía e á
súa potencial pervivencia.
Finalmente, os dous derradeiros versos representan unha
admonición:
¡Ai, dos que levan na frente unha estrela!
¡Ai, dos que levan no bico un cantar!
A terceira persoa do plural, precedida da aflicción interxectiva
Ai, supón unha advertencia acerca do escuro destino que
espera aos poetas que, portadores dos trazos rosalianos da estrela e
o cantar, asumen o compromiso coa súa terra; alén disto, resulta
evidente que esa terceira persoa plural tamén inclúe o “eu” do
poeta, co que incide, unha vez máis, no afán emulador que resoa
ao longo do canto.
Conforme esta interpretación, a composición “A Rosalía”,
de Curros Enríquez, concentra os mellores valores do seu estro
poético: a idea do “eu” como heroe tráxico e a forza emotiva do
romanticismo combínanse coa dimensión social, non realista, e
cunha pátina simbolista como medio de chegar ao inefable. Neste
último sentido, a composición do vate de Celanova participa da
concepción simbolista da poesía como producto intuitivo e hermético,
fundado nos valores suxestivos da linguaxe. Afástase, polo
tanto, da tópica ira currosiana e inscríbese nas correntes estéticas
finiseculares de Europa que, como advertiu Méndez Ferrín a pro-
414 Ramón Gutiérrez Izquierdo, Luciano Rodríguez
pósito de Pondal e Richard Cardwell no referente ao propio
Curros, ecoan nunha parte substancial das composicións destes
autores, os cales, xunto con Rosalía, se distancian do discurso poético
predominante nas letras españolas.
Non se debe esquecer nin deixar de lado a concepción de
Curros sobre a poesía ao servicio dunha idea; pero o celanovés
tamén teorizou sobre a poesía como catarse e anhelo –así acontece,
por exemplo, na carta prólogo que escribiu para Soidades, de
Lugrís Freire–. Nesta vertente está o poema aquí comentado. Non
é o único, e o estudio sen prexuízos doutras composicións de
Curros propiciará o cumprimento da súa “Encomenda”, na que o
vate prega pola súa pervivencia literaria e apela aos futuros poetas,
concluíndo:
¡arpas que saudedes
da nosa patria a aurora
da iarpa acordaivos que fúnebre queda
na noite do olvido xemindo sin groria!
A poesía de Manuel Curros Enríquez... 415
APÉNDICE
SOBRE A DATA DE COMPOSICIÓN DO POEMA “A ROSALÍA”,
DE MANUEL CURROS ENRÍQUEZ
Ramón Gutiérrez Izquierdo
Universidade de Vigo
Segundo noticia do primoxénito do poeta, Adelardo
Curros (Vid. Alberto Vilanova Rodríguez: Vida y obra de Manuel
Curros Enríquez, Buenos Aires: Galicia. Centro Gallego de Buenos
Aires, 1953, pp. 304 e 348 -nota n.º 215-), o poema “A Rosalía”,
producto dun momento de exaltación a raíz da morte da cantora,
foi lido polo propio Curros no enterro ao que acudiu, en Padrón,
segundo testemuño do médico de Rosalía, e tamén poeta, don
Manuel Carballido. Adelardo Curros Vázquez así o confirma na
edición das Obras Completas de seu pai, onde nunha anotación
persoal a esta poesía escribe: “El poeta refiérese a la excelsa
Rosalía de Castro de Murguía: esta sentida y hermosa composición
la escribió su autor a raíz del fallecimiento de la inmortal
poetisa”. Conforme esta información, podemos datar o poema en
xullo de 1885.
Sen embargo, Francisco Rodríguez (A evolución ideolóxica
de M. Curros Enríquez. Vigo: A Nosa Terra, 19952ª, p. 88) e Elisardo
López Varela (A poesía galega de Manuel Curros Enríquez. Estudio,
edición, notas e apéndices, 2 vols., A Coruña: Deputación Provincial
da Coruña, 1998, p. 869) consideran que o poema debe datarse en
1891, o ano que apareceu publicado por vez primeira en La Patria
Gallega, uns días despois do traslado dos restos de Rosalía a San
Domingos de Bonaval. Francisco Rodríguez aduce “a súa adecuación
a este contexto (1891)” e Elisardo López precisa esta consideración
cunha lectura simplemente denotativa dos versos: “Os ósos
son dela / que vades gardar”.
A controversia non é difícil de resolver se concedemos
valor ao testemuño do fillo do poeta e ao do doutor Manuel
Carballido, recollido por Vilanova Rodríguez. Pero, como iso
semella non ser suficiente para os autores antes citados, achegamos
416 Ramón Gutiérrez Izquierdo
aquí un texto que pasou inadvertido e onde Manuel Murguía, nun
artigo dedicado a Curros, corrobora os outros testemuños:
“Qu’inda recey pol-a probe d’a tola /eu que non teño que rece por min!
exclamó dolorido al pie del sepulcro de aquella cuya obra fué su
preferida, porque como él se vió maltratada de la suerte, clavada
por el mismo dardo, sangrando por la misma herida” (Manuel
Murguía: “Dolora”, no Apéndice de Curros Enríquez. Obras escogidas,
Madrid: Aguilar, 1956, p. 1085). Esta edición reproduce,
agrupados por xéneros, os textos que formaban os cinco volumes
das Obras Completas, recompiladas por Adelado Curros Vázquez e
publicadas en Madrid pola editorial Hernando, 1910-1912. Alí xa
se incluía no tomo V o texto de Manuel Murguía.
Non sei se resulta superfluo incidir nas palabras de
Murguía. Tras citar os versos de Curros, o esposo de Rosalía de
Castro di: “exclamó dolorido”, e por máis que do uso do adxectivo
“dolorido” non poida tirarse de forma irrefutable un sentimento
próximo ao deceso da cantora, a localización “al pie del sepulcro
de aquella cuya obra fué su preferida”, non ofrece dúbidas.
Loxicamente, Murguía ten que se referir ao enterro no cemiterio de
Adina, pois sabemos que, cando á volta de Cuba en 1904, Curros
visita a tumba da poeta, xa en San Domingos de Bonaval, o celanovés
le daquela o poema titulado “Na tumba de Rosalía”. Que non
quedase constancia na prensa da época da presencia do celanovés
en Padrón, ou dito doutro xeito, que se silenciase o nome de
Curros naquelas circunstancias, tal vez teña que ver con outros factores
facilmente imaxinables para quen coñeza a biografía do autor
de Aires da miña terra.
Apéndice. Sobre a data de composición... 417

A poética de Curros responde, nos seus principios fundamentais,
á escritura de signo socio-antropolóxico que ten os seus
eixes de articulación na lingua, a Terra e mais o home, e que é a
que vai dar sentido ó medio século do noso Rexurdimento (1840-
1890), e mesmo tamén, ó callar nas liñas do enxebrismo e o patrianismo,
vai acadar vixencia no período de transición (1890-1916),
xustamente ata que se empeza a debuxar a imaxe da Galicia ideal
e, logo, coa xeración de vangarda ou do 22 –Manuel Antonio,
Amado Carballo, Bouza, Pimentel, Acuña, etc.– e o seu signo polémico
ou de ruptura, madurecen definitivamente os sinais de
modernidade.
No marco, pois, desa escritura dominante que dá senso ó
momento da restauración cultural, Curros amosa a súa singularidade
creadora abrindo unha canle lírica que, como deixou subliñado
Carballo Calero, “en conxunto, non tiña precedentes na nosa
lírica”, e que –para seguir coas palabras do noso estudioso– “só un
home moi seguro do idioma, moi convencido da oportunidade dos
seus asuntos e cun conceito moi amplo da literatura galega” certamente
podería levar a cabo.
Xa que logo, e fronte ó que poderiamos chamar as poéticas
de estilización, sexa a idílica dos Cantares rosalianos, sexa a mítico-
heroica dos Queixumes pondalianos, a obra currosiana, de acordo
coa anovadora formulación de escritura socio-antropolóxica,
ábrese a unha poética de razón cívica, isto é, a unha creación con
base nunha vigorosa visión do mundo –sempre zumegada polo
sentimento da Terra– que vén modelizada pola utopía progresista
FORMAS LÍRICAS E CONSTRUCCIÓN POLIFÓNICA*
(Unha lectura de “Cántiga” e “Na morte de miña nai”)
Arcadio López-Casanova
Universitat de València
* Reprodúcese este relatorio tal como foi lido na correspondente sesión do Congreso,
isto é, sen ningún tipo de notas, por outra banda mínimas, e sen especial relevancia
para o texto.
420 Arcadio López-Casanova
(o determinismo posibilista e o racionalismo radical ou revolucionario)
e que acada axeitada expresión no dictado realista.
Ora ben, o certo é que a atención exclusiva a algúns destes
principios apuntados, a focalización sobre a propia imaxe do poeta
como “rebelde” e a súa actitude de misionalismo social, e mesmo a
consideración do texto como signo ideolóxico, deixou nun segundo
plano do interese crítico, se non definitivamente á marxe,
outros formantes ou complexas modulacións da súa escritura poética,
aqueles trazos –de moi rica presencia en Aires da miña terra–
que mellor definen a esteticidade do seu traballo creador. Son os
que tentaremos ver sobre dous exemplos do meirande relevo.
A “Cántiga” é, segundo se sabe, “a primeira poesía –dinos
o propio Curros– que escribiu o autor n’o dialeuto patrio”, xustamente
na tarde do 5 de xuño do 1869. Unha composición, por
outra banda, que, musicada polo mestre Alonso Salgado, vai callar
de xeito admirable na emoción e o sentimento popular, mesmo ata
fundirse nas canles da tradición oral.
Pois ben, este poema signifícase –e lémbrese que estamos
diante do seu primeiro texto– como ben característico dos usos
currosianos, xustamente ó configurarse na forma lírica do episodio,
é dicir, unha composición de razón narrativa na que un falante lírico
externo desenvolve un motivo argumental, as liñas dunha
“anécdota”. Máis aínda –e é outro trazo moi do noso autor–, os signos
de protagonización poemática corresponden a uns suxeitos da
privación, nesta mostra, en concreto, a esa parella –el, ela– de
namorados, levados polo drama da separación.
Advírtase neste punto –e trátase dun aspecto de moito
relevo que non vin destacado– que todo o fío argumental do episodio,
o desenvolvemento da dramática “anécdota”, faise sobre o
tecido dunha tópica amatoria de ben rico rendemento na tradición
lírica, pois que se trata da separación dos amantes, coa vivencia
da mágoa de amor e, no remate, a tráxica morte (dada a imposibilidade
do reencontro).
Claro que Curros insire, na modulación desta tópica, un
poderoso signo desautomatizador (e de ruptura orixinal, polo
Formas líricas e construcción polifónica 421
tanto), cando na estrofa IV, ó abrirse o segundo bloque temático (o
do “infelis amador”), aparece o motivo social da emigración.
Lembremos os versos:
Lonxe dela de pé sobre a popa
dun aleve negreiro vapor,
emigrado, camiño da América,
vai o probe, infelis amador
...
Desta maneira, as expectativas do lector, que ía levado na
primeira parte pola melodía sentimental de lamentación, quedan de
súpeto coutadas pola interacción, agora, da melodía do drama
social, aínda que, tamén de inmediato, o fío da tópica amatoria
recupere toda a súa forza tráxica e remate culminativamente cos
signos indiciais das dúas mortes: “unha cova / nun outeiro” –ela
mirrada pola ausencia e a mágoa– e “on cadavre no fondo do mar”,
el, morte suicidaria, na certeza de ver imposible a arela de voltar.
Mais hai neste poema un aspecto de moito interese (e gran
novidade tamén, se non nos enganamos), que non deixa de presentar
certa controversia crítica. Trataríase –tal como quere
Carballo Calero, e ó que seguirán outros estudiosos– dun caso de
(suposta) incoherencia temático-textual, acaso debida á impericia
do autor na súa temperá creación, en razón deses “desdés dun
ingrato galán” que o narrador apunta no comezo (v. 4), e que resulta
–di o ilustre crítico– “un motivo cego, abandonado e contradito
no desenrolo ulterior da fábula”. ¿Tal é certo? ¿Estamos ante unha
mostra de falta de madureza creadora?
Ben pola contra, dende o noso entender o poema mostra
unha admirable –por sabia– coherencia argumental, compositiva.
Sucede, nembargantes, que na estratexia da modalización –e velaí
o trazo, precisamente, de orixinalidade e mesmo de modernidade–,
e mesmo para potenciar o dramatismo, o narrador poemático
xoga cun sutil manexo perspectivista en relación cos protagonistas
–os namorados– e a súa situación. Dese xeito, e no comezo, ese
narrador focalízase –trataríase dunha “voz con”– na vivencia de
422 Arcadio López-Casanova
íntimo desacougo da rapaciña namorada que, envisa na dor da
ausencia, asolagada na súa mágoa de amor, non acerta a discernir
(a “razoar”) o motivo “real” da separación (o motivo, xa se sabe, da
emigración). Xa que logo, sente esa separación, dende o confuso
estado de alma, certamente como un “desdén”, coma un xesto de
desamor, de inxustificado abandono.
De aí, ademais, o acerto de que o narrador dea entrada á
voz actorial, ó discurso de personaxe, para que sexa a propia protagonista
–a rapaza– quen deixe translucir en directo toda a terrible
confesión íntima que a mágoa lle motiva, dado que mesmo,
mirrada pola dor da ausencia, xa se sente morrer:
I a coitada entre queixas decía:
“Xa no mundo non teño ninguén,
vou morrer e non ven os meus ollos
s olliños do meu doce ben”.
Despois, advírtase que a focalización pasa ó narrador, que
se nos localiza “lonxe dela de pé sobre a popa / dun aleve negreiro
vapor / […]”, e cobrando xa ese barco, cos modificadores adxectivos,
unha marcada tonal sinistra, fúnebre. Mais o importante,
outra volta (e con novo acerto na estratexia modalizadora), vai ser
o dicir do personaxe no seu discurso citado, a dorida manifestación
do seu laio con esa arela –que sentimos imposible– de querer
dar volta, de volver ó encontro da súa namorada. “Infelis amador”,
ben de certo, porque trala obrigada separación (motivo social), e
ardido de amor, non se pode cumprir o que o seu corazón lle pide;
só lle queda, en fin, a soidade e o desengano, e só atopará saída ó
seu horrible estado de mágoa e desengano na morte suicidaria (“on
cadavre no fondo do mar”).
En definitiva, pois, a “Cántiga” como episodio ten unha
axustada composición lineal (desenvolvemento da dramática
“anécdota”), manexa na modalización (ou estratexia enunciativa)
un orixinal perspectivismo (“visión con” por parte do narrador), e
modúlase nunha complexa polifonía que dá artellamento á voz
Formas líricas e construcción polifónica 423
narrativa e á voz dos personaxes. E non hai incoherencia ou violencia
temática, porque, ademais, non é propio do poema un argumento
“lóxico” senón –e tal hai– un argumento sentimental.
Ó achegármonos ó segundo exemplo –o poema “Na morte
de miña nai”– convén recordar que nun artigo publicado en El
porvenir (1883) sinalaba Curros, fiel, por suposto, ós principios da
súa poética da razón cívica, que “la forma subjectiva es una forma
egoísta […] y el poeta más que nadie se debe a la humanidad y al
mundo que le rodea”. Nembargantes, e a pesar de tal afirmación,
non hai dúbida de que a liña currosiana tamén ten cordas de moi
fonda vibración íntima, de moi intensa conmoción sentimental,
ben patentes en poemas focalizados sobre o eu e, polo tanto, de
marcado discurso persoal, xa egotivo, xa apelativo.
Esta composición que lle dedica a súa nai amosa, nesa liña,
uns trazos moi interesantes. Dunha banda, o eu, baixo o rol familiar
de fillo, figurativízase como un suxeito da privación (víctima,
pois, de tan dramática perda). Doutra banda, a composición configúrase
segundo a forma lírica da elexía, isto é, de acordo coa articulación
ternaria de presentación / lamento / loanza, pero cunha orixinal
adaptación do esquema (mostra –unha máis– da orixinalidade
do noso autor).
Nesa adaptación da forma lírica da elexía funeral, da parte
primeira (presentación) só se desenvolve, e de modo moi amplo
(seis estrofas, I-VI), a invocación, claro que arredada de toda focalización
relixiosa. De xeito significativo, vai dirixida (“Agarímame ó
teu colo…”) á “Doce malenconía, miña musa”, pregándolle conforto
para o seu estado de dor e desamparo (“nunca como agora /
falla fixéronme os teus bicos mornos”), co que se dá, entón, un
axustado diálogo interior ou forma primitiva, elemental, de desdobramento
do eu (o poeta fálalle á súa musa), á voz que o eido da
poesía –o estado de alma e creación, convén salientalo– agroma
para ese suxeito da privación como único ámbito protector, de
refuxio e vivificación. Dito doutra maneira, só na inspiración e na
forza creadora parece poder redimirse (liberarse) da inmensa dor
da ausencia que sofre.
424 Arcadio López-Casanova
Tras desta delongada melodía de prego –primeira voz e ton
que se modulan no poema–, chega logo o panexírico (da parte,
pois, da loanza), para trazar un breve apuntamento etopeico da
figura da nai morta.
Ora ben, e neste punto, resulta ben curioso como a forza
da fervenza da dor, a eclosión do íntimo desacougo, fai que o pulo
sentimental coute de súpeto o panexírico –que queda así fragmentado–
para que irrompa a seriación do lamento dos sobreviventes
dándonos o estado de desfeita e de privación que vive o fillo
(suxeito da perda). E así dirá:
Dende que te perdín, a terra, o ceo,
todo é pra min da mesma cor da morte.
O sol non me alumea, nin os campos
pra min tén frores.
Despois, e liberado xa o lamento por parte do falante lírico,
retómase (en catro estrofas, XI-XIV), e xa baixo unha melodía
do recordo, o panexírico da morta, co enxalzamento das súas virtudes
(ampliación, pois, da etopea que quedara coutada). Un retrato
que debuxa a imaxe protectora da nai (“me arrulába-lo sono,
dos teus cantos / coa doce música”), a súa íntima e solidaria relixiosidade
(“rezabamos / […] polos necesitados camiñantes, / polos
vellos sin pan e sin abrigo / […]”), o seu sentir cos máis desfavorecidos,
e figura, en fin, sempre irradiadora de amor.
Xa no remate, e rompendo outra volta co esquema tópico
de forma lírica elexíaca, o poema –trala declaración de cansazo ou
vencemento que vive o eu– retoma en circularidade (comezo / fin)
a melodía propia da invocación, o diálogo interior do eu-protagonista
coa súa musa para pedirlle agora durmir no seu colo –arela
de descanso do seu espírito– “sono de pedra”.
En resumo, “Na morte de miña nai” móstranos un conmovido
poema de discurso persoal apelativo, de grande interese e orixinalidade
no corpus da lírica currosiana alomenos nestes puntos:
Formas líricas e construcción polifónica 425
1. A presencia do propio eu nos signos de protagonización
poemática, como un suxeito da privación (actorialización
sempre recorrente en Curros).
2. Acerto na forma lírica da elexía funeral, que o noso autor
desautomatiza con orixinalidade da súa montaxe compositiva
tópica.
3. Nesa desautomatización acada especial relevo a forza da
invocación (que abre e pecha, en circularidade), e que, a través
do diálogo interior (un prego) coa musa, amósanos o
eido do poético como único refuxio vivificador para o eu.
4. Xa por último, a elexía é un complexo acorde polifónico
de varios tons e melodías: a melodía do prego que abre; a do
enxalzamento (modulado pola relembranza, outra vez); e,
xa por fin, o remate, tamén outra vez, da invocación-prego.
Dous poemas, estes que acabamos de comentar, boa mostra
do facer poético currosiano e de como a súa palabra –tan cargada
de intimidade– acerta coa plenitude expresiva e coas capacidades
estéticas en todos os seus rexistros. Por iso estamos diante
dun gran poeta que sempre nos conmove.

Referíndose a aquela famosa carta familiar que incitou a
Curros Enríquez a compor os tres poemas galegos cos que concorreu
ó Certame de 1877, convocado por Modesto Fernández y
González, comenta na Historia da literatura galega contemporánea
Ricardo Carballo Calero: “escitado por unha carta familiar que o
desafiaba a probar seren falsos os rumores circulantes nos eidos
nativos segundo os cales no corazón do poeta terían morto por
completo as lembranzas da súa patria, sinte medo de que ises rumores
tomen corpo [...] e, indignado perante a suposición que considera
aldraxante –a indignación é unha das habituás causas desencadeantes
da inspiración de Curros– créese no deber de coller a
pruma”1. Sen haber unha esixencia contextual clara, Carballo introduce
esa paréntese tan importante na definición da poética do noso
escritor: “a indignación é unha das habituás causas desencadeantes
da inspiración de Curros”, que curiosamente tráenos á memoria
unha das pasaxes mellor coñecidas da poesía satírica dos latinos,
aquel verso 79 da sátira primeira de Xuvenal: si natura negat, facit
indignatio versum. A coincidencia tan estreita non pode ser froito da
mera casualidade: Carballo Calero, que sen dúbida foi o meirande
estudioso e coñecedor da poesía galega do século XIX, ademais dun
agudísimo sentido crítico posuía un envexable coñecemento da literatura
universal, que lle permitía saber que na poesía de Curros,
especialmente na galega, cumpríanse as dúas notas fundamentais
que daba Xuvenal para definir e xustificar a súa poética: cando as
circunstancias sociais son desastrosas, non hai posibilidade de cruzarse
de brazos e non criticalas (difficile est saturam non scribere, I
30), porque a inspiración vén dada pola indignación que esas circunstancias
provocan no poeta: “fai a indignación o verso”.
O DIVINO SAINETE DE CURROS DENTRO
DA TRADICIÓN DA SÁTIRA LITERARIA
Andrés Pociña
Universidade de Granada
1. Ricardo Carballo Calero, Historia da literatura galega contemporánea, Vigo, Galaxia,
1975, p. 360.
428 Andrés Pociña
A pesar da notable evolución ideolóxica que foi experimentando
Manuel Curros Enríquez ó longo da súa non moi dilatada
pero si intricada vida2, evolución que estudiou con tanto acerto
Francisco Rodríguez nun libro que segue a parecerme fundamental
sobre o vate de Celanova3, hai un aspecto da súa ideoloxía
que se manifesta sobre todo nos anos centrais da súa vida e non
amosa cambio co paso do tempo, consistente na expresión da súa
constante preocupación social por medio da poesía, e de modo
especial na que escribe en galego, contida nas súas dúas obras máis
importantes, Aires da miña terra (Ourense, 1880; Madrid, 1881; A
Coruña, 1886) e O divino sainete (A Coruña, 1888).
Como se ten sinalado decote, Curros emprega habitualmente
a poesía como medio de crítica social, conferíndolle un
papel pragmático que, entre outras razóns, fai difícil a colocación
dos seus dous libros galegos dentro dos tipos tradicionais da poesía.
Xesús Alonso Montero salientou hai anos o carácter civil e
2. Como é sabido, sinalaba Carballo Calero (op. cit., p. 340 ss.) que, a diferencia de
Rosalía ou Pondal, Curros achou biógrafos, e poñía como testemuña dúas biografías
“artísticas” (as de Augusto González-Besada Estévez e Félix Melendo Abad, Manuel
Curros Enríquez. Biografía, prólogo de D. Ramón Cabanillas, Madrid, Artes Gráficas
Minerva, 1952, e Celso Emilio Ferreiro, Curros Enríquez. Biografía, prólogo de
Aquilino Iglesia Alvariño, La Coruña, 1954; ed. corrixida e aumentada en Curros
Enríquez, Madrid, Ediciones Júcar, 1973) e dúas biografías “científicas” (as de Alberto
Vilanova Rodríguez, Vida y obra de Manuel Curros Enríquez, Buenos Aires, Ediciones
Galicia, 1953, e Luis Carré Alvarellos, Manuel Curros Enríquez. Sua vida e sua obra
(Ensaio bio-bibliográfico), Buenos Aires, Ediciones Galicia, 1953. Dende entón, por fortuna,
no eido estrictamente biográfico pódense sumar as páxinas do propio R. Carballo
Calero na Historia da literatura... (pp. 339-396); o extenso artigo de Xesús Alonso
Montero, “Curros Enríquez, Manuel”, na Gran Enciclopedia Gallega, tomo VIII, pp.
145-160; o libro de Carlos Casares, Curros Enríquez, Vigo, Galaxia, 1980 (e tamén o
seu capítulo “A obra literaria de Manuel Curros Enríquez”, en Alberte Ansede Estraviz
e Cesáreo Sánchez Iglesias (dirs.), Historia da literatura galega, Vigo, A Nosa Terra, vol.
II, pp. 385-416), así como boas introduccións ás edicións de Aires e Sainete, as entradas
correspondentes nos diccionarios de escritores de F. Fernández del Riego (Sada,
Ediciós do Castro, 1990, 1992) e de D. Vilavedra (Vigo, Galaxia, 1995), etc.
3. Francisco Rodríguez, A evolución ideolóxica de M. Curros Enríquez, Vigo, Galaxia,
1973 (hai reed. de 1996); véxase tamén o interesante resumo que fai do mesmo problema,
partindo da marxinación e esquecemento do libro, por entón esgotado, no artigo
“A particularidade da contradición”, no volume colectivo Curros Enríquez. Crebar as
liras, Especial de A Nosa Terra, Vigo, Promocións Culturais Galegas, 1987, pp. 8-12.
O divino sainete de Curros dentro... 429
comprometido da obra do noso autor nun estupendo artigo de
titulo moi atinado, “Curros Enríquez ou a poesía como loita”4;
daquela, chega con repetirmos aquí, para achegarnos o máis axiña
posible ó miolo do noso tema, unha mínima selección de pasaxes
da poesía galega de Curros onde confesa abertamente o carácter
programaticamente comprometido da súa escrita. É algo que xa
declaraba abertamente no apóstrofe á lingua galega que achamos
no poema introductorio da primeira edición de Aires da miña
terra5:
No teu nome, por terras e por mares,
ofercerei paz e salú ós enfermos,
falareilles da patria ós desterrados,
de libertade e redención ós servos.
Anunciarei o día do teu trunfo
por cibdades e vilas e desertos,
e si por te anunciar me apedrearen,
¡Inda ó morrer te mentarán meus beizos! (p. 329 s.)
Amosan estes versos, últimos da “Introdución”, un recoñecemento
aberto da utilización da poesía como instrumento de
loita, que oito anos máis tarde volvemos atopar nas trinta e tres
primeiras tríades de O divino sainete, que curiosamente tamén pon
baixo o epígrafe de “Introdución”, e sobre todo nas tres últimas,
onde Curros, que xa adoptara os modos dos poetas satíricos no
feito de comezar o libro cun poema “programático”, repite un procedemento
tan típico da sátira como é o apóstrofe, agora dirixido
ás súas propias tríades:
4. Grial, 17, 1967, 290-318. Este traballo tivo unha importante difusión, a nivel estatal,
ó ser incluído, en traducción castelá, no libro de Alonso Montero, Realismo y conciencia
crítica en la literatura gallega, Madrid, Editorial Ciencia Nueva, pp. 89-143.
5. Aínda que emprego para este traballo moi diversas edicións de Aires e Sainete, darei
os textos pola feita con maior rigor e coidado filolóxico, a monumental de Elisardo
López Varela, A poesía galega de Manuel Curros Enríquez. Estudio, edición, notas e apéndices
(completada con outros textos en español), 2 vols., A Coruña, Deputación Provincial,
1998 (cando non se precisa outra referencia, as citas danse só coa indicación da páxina
nesta edición).
430 Andrés Pociña
Trïadas, miñas trïadas
que levades os tres fíos
das frechas envenenadas:
Miñas trïadas valentes,
¡rachade os aires fungando
como fungan as serpentes!
Ladrade, mordede, ride:
onde haxa virtú, bicade,
onde haxa vicio, feride. (p. 729 s.)
E nunha das súas últimas manifestacións poéticas, o
romance “Ao pobo cruñés”, que Curros leu o día 21 de outubro de
1904 no Teatro Principal da Coruña, en agradecemento á homenaxe
que se lle tributa coroándoo como poeta, o celanovés insiste
en que sempre houbo na súa poesía un compromiso programático
en defensa constante das clases oprimidas:
E... ¿quen son eu? Un poeta,
ou, como quen di, un paxaro6
a quen tallaron o bico
cando empezaba o seu canto;
e que, dende aquela, mudo,
dos patrios eidos xotado,
por longas terras e mares
arrastra as aas sangrando.
Un poeta a quen un día
hastra ese nome negaron,
porque arrolar nunca soupo
o sono vil dos tiranos;
porque despertaba os pobos
cos seus alegres recramos
i agoiraba auroras novas
que xa están alborexando... (p. 939 s.)
6. Por razóns obvias de rima, cómpre corrixir páxaro, que aparece na edición de
Elisardo López Varela, quen respecta a lectura príncipe de A Nosa Terra, en contra da
totalidade das edicións feitas despois.
O divino sainete de Curros dentro... 431
Poucos anos despois da problemática publicación de Aires
da miña terra, libro en que os poemas de loita eran elemento fundamental
pero non exclusivo, e despois das máis afortunadas edicións
segunda (1881) e terceira (1886), enriquecidas con novas
poesías, segundo explica Carballo “antre as que destacan as de tendencia
ideolóxica, que fan do libro un volume de fasquío máis
radical e rebelde que o folleto censurado polo bispo de Ourense”7,
o noso autor compón e publica en 1888 O divino sainete, obra por
completo ideolóxica, concibida fundamentalmente como un duro
ataque contra a institución eclesiástica, pero ó mesmo tempo e de
xeito inseparable tamén como denuncia de todo tipo de inxustiza
social8. Nesta nova obra, xa dende o título recoñecía Curros que o
modelo inspirador era La divina commedia, de Dante, pero cómpre
subliñar ben que a Commedia foi exactamente eso, modelo inspirador
porque, malia ser moitas as semellanzas e as suxestións que o
vate celanovés achou na obra máxima do florentino, O divino sainete
resulta completamente distinto: non é doado atopar unha obra
tan orixinal como esta fronte ó seu modelo inmediato.
Do “poema sacro” de Dante toma Curros, como se ten
reparado moitas veces9, o modelo do título, a armazón argumental,
7. R. Carballo Calero, op. cit., p. 353.
8. Cf. R. Carballo Calero, op. cit., p. 364: “Sobre o fondo da sátira ultramontana,
Curros fostrega diversos vicios humáns, refírese ás condicións da vida galega de seu
tempo e pon no pelouriño aos seus nemigos literarios ou persoás”; X. Alonso Montero,
“Curros Enríquez ou a poesía como loita”, cit., p. 306: “Nestes anos (i. e., dende 1880
a 1907) pasan polos seus versos os déspotas, a locomotora, os responsables do éxodo
labrego, os cregos fanáticos, a intolerancia, os defensores dos perseguidos, tódolos
motivos esperables nun poeta que só se sentía satisfeito como poeta dos ilotas, da
democracia e do progreso”; A. Tarrío, Literatura galega. Aportacións a unha Historia crítica,
Vigo, Xerais, 1994, p. 11: “... En Curros encontramos o verdadeiro iniciador da
literatura de protesta social en galego que a penas concede nada ó intimismo e que
eslúe o sufrimento da sociedade galega nun berro de indignación pola inxustiza universal
e en continuas diatribas contra a tiranía dos poderes que oprimen o mundo, se
ben, así mesmo, fai referencias concretas á realidade galega, denunciando o poder do
cacique, os abusos do escribán e o carácter retrógrado do clero”; etc.
9. Cf. por exemplo X. Alonso Montero, “Situando O divino sainete”, na edición Manuel
Curros Enríquez, O divino sainete, A Cruña, Ediciós do Castro, 1969, pp. 9-31; A.
Pociña, “Introducción” en Manuel Curros Enríquez, O divino sainete, Torrejón de
Ardoz, Ediciones Akal, 1992, p. 35 ss.
432 Andrés Pociña
a idea dos personaxes centrais (Dante guiado por Virxilio na
Commedia, Curros por Francisco Añón no Sainete), a urdime do
escenario (os “círculos” do Inferno en Dante, os sete vagóns dos
Pecados Capitais en Curros), en fin, a semellanza da métrica10.
Mais os paralelismos non se limitan a estes, que se evidencian á
primeira ollada. Unha lectura atenta do Sainete e do Inferno de
Dante amosa que o influxo deste é moito máis profundo do que
adoita dicirse. Por exemplo, é curioso observar que o florentino
dispón os condenados en orde crecente das súas faltas, e Curros
realiza o seu percorrido polo tren dos Sete Pecados comezando
polo vagón derradeiro, o da Preguiza, para rematar ó final da viaxe
no da Soberbia, o meirande pecado de que acusa á Igrexa católica.
Ata chama a atención a coincidencia de que sexan precisamente os
preguiceiros os primeiros pecadores que pon en escena Dante no
antiferno.
Non menos interesante é a semellanza dos primeiros
Cantos das dúas obras: se Dante se atopa perdido na “selva selvaggia”,
despois de afastarse da “verace via”, a Curros achámolo,
tamén perdido, nunha noite escura e fría nas rúas de Madrid. Se en
todo o canto de Dante se sente unha sensación de terror, que
aumenta coa aparición das tres feras, velaí Curros, seguido pola
Santa Compaña, nunha escena que o deixa arrepiado de medo.
Certo é que este ambiente de pánico resulta auténtico en Dante,
mentres que en Curros non deixa de ser paródico; pero xustamente
aí se descobre a intención do poeta galego, que toma a estupenda
construcción do florentino como alicerce para erguer unha obra
de carácter completamente distinto. Só por lembrar outra semellanza
interesante, son idénticos os termos (maestro, mestre) cos
10. Sen embargo, ademais de advertir, como se fai decote, que a Commedia de Dante
está escrita “en tercetos de endecasílabos, O divino sainete está en tercetos de octosílabos,
pero non encadeados” (Carballo Calero, Historia da literatura..., p. 380), cómpre
fixar a atención nun feito que só atopei no libro de Augusto González-Besada Estévez
- Félix Melendo Abad, Manuel Curros Enríquez. Biografía, cit., p. 1946: “En 1888 publicó
su famoso poema en ocho cantos, precedidos de una introducción, titulado O divino
sainete. Escrito en triadas o cantos de pandero –metro genuinamente galaico– lo
dedicó...”. Esta apreciación, case pasaxeira, sobre o carácter galego das tríades do
Sainete paréceme fundamental, e moi digna de terse en conta.
O divino sainete de Curros dentro... 433
que se dirixen Dante e Curros a Virxilio e a Añón, que os invitan a
ir con eles nunha viaxe de finalidade idéntica, a salvación.
Hai outras moitas semellanzas entre as dúas obras11; pero,
a carón delas, as diferencias non son menos importantes. En primeiro
lugar está a intención: en Dante, a profunda reflexión sobre
as verdades teolóxicas, nunca postas en dúbida, relativas á vida de
ultratumba; en Curros, unha alegación contra os vicios da Igrexa
como institución, rematada cun ataque aberto ó ultramontanismo.
Esta diferencia, profunda se as hai, lévanos a unha absolutamente
fundamental entre as dúas obras, tanto dende o punto de vista do
contido como da forma: refírome á concepción satírica do Sainete,
allea á intención da Commedia, que move os fíos da composición
literaria de Curros e produce esa orixinalidade xa sinalada que ninguén
pode negarlle.
A intención da obra de Curros, nidiamente amosada nas
trinta e tres tríades da “Introducción” programática, lévao a unha
concepción do Sainete como poema satírico. Este problema do
xénero literario xa fora debidamente enxergado e exposto con precisión
por Ricardo Carballo Calero12: “O divino sainete é, pois, unha
sátira, en todos os sensos dista verba. No senso de crítica de institucións
e individuos; no senso de mesturanza de xéneros literarios;
no senso de composición de linguaxe e situacións ousadas”.
Estamos de acordo por completo con esta observación, moito máis
precisa ca outras en que se fala do Sainete como sátira pensando só
no seu contido, cousa que é certa, mais o que chama poderosamente
a nosa atención é o constante paralelismo que existe entre
esta obra de Curros e as dos satíricos latinos; coincidencia curiosa,
porque amosa de que xeito un xénero creado polos romanos, cunha
finalidade pragmática ben marcada, non cambia no esencial na súa
forma, presupostos, contidos e intencións ó longo dos tempos.
En común co codificador do xénero da sátira en Roma, o
vello poeta Lucilio (aprox. 180-103 a. C.), ten Curros en principio
os temas da súa crítica. É indubidable que o motivo central de O
11. Véxase, por exemplo, as que comento na “Introducción” á miña edición de O divino
sainete, cit., p. 37 ss.
12. Ricardo Carballo Calero, op. cit., p. 384.
434 Andrés Pociña
divino sainete, presente ó longo de toda a obra, pero cunha intensidade
que vai medrando a medida que o tren dos Sete Pecados se
achega a Roma, é a crítica da Igrexa católica como institución, acusada
sobre todo dunha ambición desmesurada e dun afán de poderío
temporal, eivas fundamentais da doutrina ultramontanista que
defende o papado13; emporiso, a carón dese tema central, e sempre
da man del, Curros satiriza outros comportamentos humanos negativos,
que vai degraendo no seu percorrido polos vagóns a medida
que contempla os reos dos pecados capitais ou recorda outros
ausentes, e ataca con nomes propios ou de modo anónimo papas,
reis, literatos corruptos, cregos viciosos, homiños cobizosos, usureiros,
adúlteros, pederastas, ladróns, asasinos... Xa que logo, son
comúns a Curros e á totalidade dos grandes satíricos latinos (Lucilio,
Horacio, Persio e Xuvenal) os ataques a persoas, mortas e vivas, reais
13. Vede sobre este aspecto X. Alonso Montero, art. cit., passim; Francisco Rodríguez,
A evolución ideolóxica..., cit., p. 107 ss.; Andrés Torres Queiruga, “Refleisións teolóxicas
encol do divino sainete”, en Manuel Curros Enríquez, O divino sainete, ed. de X.
Alonso Montero, Ediciós do Castro, A Cruña, 1969, pp. 165-176. É moi curiosa a confluencia
de ideas do Sainete con A Velhice do Padre Eterno (1885) de Guerra Junqueiro,
un dos poetas máis apreciados por Curros, segundo apunta Carballo Calero, Historia
da literatura galega contemporánea, cit., p. 381; de feito, A Velhice... é tres anos anterior
á publicación do Sainete, e Curros demostra o gran coñecemento que ten desta obra e
a súa admiración polo portugués nas estupendas traduccións ó castelán dos poemas
“Lealtad”, “El Mirlo”, “El agua de Lourdes” e “Circular”, actividade do vate celanovés
que estudiou en varios traballos Pilar Vázquez Cuesta, especialmente en “Curros
Enríquez traductor de Guerra Junqueiro”, en Dieter Kremer (ed.), Homenaxe a Ramón
Lorenzo, Vigo, Galaxia, 1998, vol. I, pp. 299-308, onde se poden atopar os orixinais
de Guerra Junqueiro e as versións de Curros. Esta admiración por Guerra Junqueiro
mantense sempre, como pode comprobarse na sentida gabanza que lle dedica Curros
no xornal El País o 1 de febreiro de 1890, con ocasión do Ultimátum feito por
Inglaterra a Portugal o 11 de xaneiro de 1890, tamén estudiado por Pilar Vázquez
Cuesta, “Curros, os escritores portugueses e o Ultimatum”, Grial, 46, 1974, 385-425
(o artigo de Curros sobre Guerra Junqueiro atópase completo nas pp. 409-411).
[Sobre o lusismo de Curros, e de modo especial sobre a súa devoción por Guerra
Junqueiro e a coincidencia de ideas con el, tivemos a fortuna de escoitar neste
Congreso a comunicación de Gregorio San Juan, “Guerra Junqueiro e Curros”, que
poderá consultarse nas Actas. Por outra banda, Pilar Vázquez Cuesta ofreceu o dato
interesantísimo sobre unha grave enfermidade de Curros, a principios do ano 1885,
durante a cal o poeta lembra que tiña delirios, nos que soñaba cos escritores portugueses,
sobre todo con Guerra Junqueiro].
O divino sainete de Curros dentro... 435
ou imaxinarias, nas que se exemplifican os diversos vicios, pero que
no galego, de acordo co fío conductor do poema, veñen graduados,
como xa dixen, seguindo unha orde inversa da empregada na doutrina
cristiá para clasificar os chamados “sete pecados capitais”.
Deste modo, por exemplo Curros, no Canto II, presenta á
Condesa de Pardo Bazán pretendendo ignorar a realidade, xa
imposible de non ter en conta á altura de 1888, do pleno
Rexurdimento da literatura galega14:
-Dígame, miña señora:
¿É certo que na súa terra
renace a poesía agora?
-Boubas que ceiban ó vento
catro soñadores tolos...
¡Non lle hai tal renacemento! (p. 759)
inmediatamente lembramos o poeta Lucilio atacando ós cultivadores
dos “grandes xéneros” tradicionais na literatura de Roma, a
épica e a traxedia; lembramos a Horacio, enfrontándose ó conservadorismo
literario dos seus contemporáneos, que só consideran
válida a escrita dos autores de tempos idos; lembramos a Persio e
Xuvenal, opoñéndose á sona e prestixio que acadan nos seus tempos
xéneros e poetas altisonantes, extravagantes e xa fóra de moda.
Mais a coincidencia non remata na xeneralidade, senón que
chega mesmo ó detalle: cando Curros, na segunda parte do mesmo
Canto, entra no vagón da gula e presencia o arrepiante cadro dos
frades devorando a cultos progresistas e escritores galegos:
I así, pra min estendendo
anacos do seu almorzo,
todos fóronme ofrecendo
14. [Sobre a problemática e sempre debatida cuestión das relacións entre Manuel
Curros Enríquez e Emilia Pardo Bazán presentouse neste Congreso a documentadísima
comunicación de Xosé Manuel González Herrán, “Presencia de Curros e dona Emilia,
(50 anos despois)”, que deberá terse en conta para poñer as cousas no seu punto sen
os apriorismos tan habituais cos que acostuma facerse].
436 Andrés Pociña
con crianza e fidalguía
talladas de Oxea, Vicetto,
Lamas, Pondal, Rosalía...
Mirando aquiles horrores,
vendo que trato merecen
os artistas i escritores,
suspirei con triste xesto:
¡pardiola! ¡Non val a pena
de amar a patria pra esto! (p. 768 s.)
vénnos á cabeza non só a horrible escena de antropofaxia que atopamos
na sátira XV de Xuvenal, senón sobre todo a sátira VII, coa
penosa descrición da aldraxante vida que arrastran os homes de
Letras na Roma imperial do seu tempo.
Como é lóxico, a semellanza temática non abondaría para
definirmos o Sainete como sátira ó modo das latinas. Emporiso, non
é máis pequeno o parecido formal da obra de Curros con estas. Se
xa resulta coincidencia moi salientable o feito de que Curros emprega
decote unha lingua coloquial, menos literaria que en Aires da miña
terra15, mesmo con procedementos groseiros e pouco refinados, máis
sorprendente resulta aínda a estructura dialóxica do Sainete, cun
narrador en primeira persoa, precisamente o autor da sátira, que
15. A propósito da lingua galega de Curros, enxergada dende unha perspectiva xeral,
sinala Carballo Calero na Historia da literatura..., p. 386: “O seu galego é moito máis
ricaz e moito máis enxebre que o de Rosalía e o de Pondal. Ten un zume, unha seiva,
un sangue plebeio que lle dá vigor e saúde estalantes. Íste é un dos segredos do seu éisito
popular. Os galegos que leron a Curros sentíronse dentro da corrente natural do idioma
como algo vivo que se lles impuña pola súa condición de forza natural”. Estando de
acordo con estas observacións do gran mestre, penso que cumpriría estudiar ata que
punto inflúe na construcción desa linguaxe o carácter da poesía que escribe Curros,
programaticamente cívica e loitadora; nun estudio semellante, que polo que eu sei non
se fixo, sería preciso ter moi en conta as diferencias entre Aires e Sainete dende o punto
de vista dos xéneros literarios. De todas as maneiras un bo estudio descritivo dos trazos
fundamentais do galego de Curros pode verse en M.ª do Mar Rúa Ferradás, “Estudio do
galego en Aires d’a miña terra e no Divino Sainete”, en Curros Enríquez. Crebar as liras,
Especial de A Nosa Terra, Vigo, Promocións Culturais Galegas, 1987, pp. 67-71, e unha
aplicación ó caso concreto do Sainete en Xavier R. Baixeras, “Introducción”, Manuel
Curros Enríquez, O Divino Sainete, Vigo, Xerais, 1999, pp. 55-59.
O divino sainete de Curros dentro... 437
debe confrontar as súas opinións cun opoñente. A diatriba cínicoestoica
dos gregos, que estaba na base da sátira latina16, queda moi
ben reflectida na oposición dos comportamentos dialécticos de
Curros e Añón. Penso eu que é precisamente ese papel que lle encomenda
a Francisco Añón o que xustifica o seu sorprendente comportamento
como home desenganado. Xesús Alonso Montero precisa
de xeito atinado o seguinte: “Añón vai ser dende eiquí personaxe
de autitude un pouco ambigua inda diante dos feitos e das ideas
polas que mais loitou na sua vida. Cun ríome non me río enxuiciará
incluso os xestos mais fermosos e xusticieiros. Añón vai ser o
home que está sempre un pouco ‘de volta’. Curros, o Curros que se
mergullou en tódalas loitas xenerosas e difíciles, crea, ó debuxar así
a figura de Añón, o ferrete da sua propia laboura”17. Por suposto, é
así; e o feito de Curros non solidarizarse enteiramente con el, como
observa Alonso, cousa que en cambio fai Dante co seu guía Virxilio
na Commedia, queda explicado, ó meu ver, pola utilización que fai
Curros do defunto vate para crear o dúo dialéctico da diatriba, presentando
a Añón como o opoñente, o confrontador das súas opinións
persoais. É exactamente a técnica sempre recorrente nas composicións
dos satíricos latinos, na base da cal se acha a relación orixinaria
da sátira coa comedia18, que tanto pouso deixou sempre
sobre aquela, e de modo sinalado esta tendencia ó diálogo, ó emprego
dunha linguaxe coloquial, de todo tipo de palabras atrevidas, dun
estilo aparentemente descoidado, etc. Son todos elementos que
teñen un papel fundamental nos satíricos de Roma, e que Curros
16. Para non entrar aquí en disquisicións bibliográficas sobre a sátira latina, que quedarían
sempre incompletas e un pouco fóra de lugar, remito ás dúas obras principais que
existen neste momento no Estado sobre historia da literatura latina: C. Codoñer (ed.),
Historia de la literatura latina, Madrid, Cátedra, 1997, pp. 71-89, 137-145, 401-420
(estudios da sátira e dos seus autores, por Rosario Cortés Tovar); Michael von Albrecht,
Historia de la literatura romana, versión castelá por Dulce Estefanía e Andrés Pociña,
Barcelona, Herder, 1997-1999, vol. I, pp. 244-266, 662-688, vol. II, pp. 927-953.
17. Xesús Alonso Montero, “Situando O Divino Sainete”, cit., p. 10. Véxanse tamén as
interesantes opinións sobre Añón de Xavier R. Baixeras na “Introducción” á súa edición
de O divino sainete, Vigo, Xerais, 1999, p. 41.
18. Lembremos aqueles versos iniciais da sátira I 4 de Horacio, onde fai depender os
temas da sátira romana, codificada por Lucilio, dos autores de Comedia Antiga dos
gregos:
438 Andrés Pociña
recolle e emprega, con grande acerto e gran personalidade, nesta
obriña, tan pequena como fermosa, que é O divino sainete19.
Mais, ¿lera Curros Enríquez os satíricos romanos? Polo que
eu sei, é probable, polo menos algunha sátira de Horacio e de
Xuvenal; pero parece que non é posible confirmalo20. Sen embargo,
tampouco non resulta indispensable que os lese para recibir o
seu influxo, ou mellor dito, para continuar unha liña de poesía crítica
por eles emprendida e que ía ser fundamental nas literaturas
de Occidente. Decatándose ou non, Curros ía ser co Sainete o
Eupolis atque Cratinus Aristophanesque poetae
atque alii quorum comoedia prisca uirorum est,
si quis erat dignus describi, quod malus ac fur,
quod moechus foret aut sicarius aut alioqui
famosus, multa cum libertate notabant.
Hinc omnis pendet Lucilius, hosce secutus
mutatis tantum pedibus numerisque...
(“Os poetas Éupolis, Cratino e Aristófanes / e outros homes que cultivaron a Comedia
Antiga, / se alguén merecía ser retratado, por ser malvado e ladrón, / por ser adúltero
ou sicario ou por outra razón / infame, censurábano con moita liberdade. / De aquí
depende Lucilio enteiro, que os seguiu / cambiando só os metros e os ritmos...”).
19. Á parte disto o carácter “teatral” de O divino sainete chama poderosamente a atención:
mesmo neste Congreso, Francisco Rodríguez, na súa conferencia “Crítica literaria e contexto
ideolóxico-político: análises e avaliacións da obra de Manuel Curros Enríquez”
recordou que produce mágoa o feito de que aínda non se teña feito adaptación ningunha
con vistas á representación deste poema que, en palabras súas, é “tan teatral”.
20. Sobre a cultura literaria de Curros, e de modo especial sobre a súa cultura grecolatina,
pode verse A. Pociña, “O mundo clásico en Rosalía, Curros e Pondal”, Primera
Reunión Gallega de Estudios Clásicos (Santiago-Pontevedra, 2-4 julio 1979), Santiago de
Compostela, Universidade, 1981, pp. 418-434 (agora reeditado no libro Andrés
Pociña - Aurora López, Rosalía de Castro. Estudios sobre a vida e a obra, Santiago de
Compostela, Edicións Laiovento, 2000, pp. 169-187, esp. pp. 174-179). (A contradicción
que existe entre as conclusións daquel traballo e este de hoxe con relación á
influencia da cultura latina en Curros Enríquez é só aparente: téñase en conta que os
aspectos contemplados son moi distintos). A propósito da cultura de Curros paréceme
moi interesante o que opina agora Elisardo López Varela, A poesía galega de Manuel
Curros Enríquez, cit., p. 304: “Foi sen dúbida un dos autores galegos máis cultos da súa
época, cultura que él tiraba en grande parte da lectura de numerosos libros. Na súa
obra en castelán podemos achar unha grande cantidade de estudios e reseñas sobre os
mesmos e de citas de obras españolas e estranxeiras que probaban o espírito crítico e
de grande lector que o poeta posuía”.
O divino sainete de Curros dentro... 439
Lucilio ou o Xuvenal da literatura galega rexurdente; e, dende logo,
non o fixo peor que Lucilio ou Xuvenal.
Teño que rematar. Celebramos onte, hoxe e mañá o sesquicentenario
do fausto nacemento de Manuel Curros Enríquez.
Referíndose ó silencio que arrodeou a data do centenario, en 1951,
e a outros feitos moito máis próximos a nós, Xesús Alonso Montero
publicou un artigo xornalístico titulado “Curros Enríquez, ninguneado”
21. ¡Ningunéase tantas veces e a tantas persoas nesta bendita
patria nosa! A Curros había boas razóns para relegalo ó silencio,
sobre todo nos tempos máis negros da dictadura; habíaas daquela,
pero hainas, segue a habelas, porque a súa actualidade, por desgracia,
é sorprendente: os temas da cobiza, da usura, do latrocinio,
da corrupción política, que ataca Curros no Sainete, esmorecen a
carón de casos como o de Gescartera; as denuncias do poder e da
inmoralidade da Igrexa póñena de actualidade os bispos de
Almería e Murcia co caso dos despedimentos das profesoras de
relixión; a teima de Curros contra o imperialismo ianqui e contra
todos os imperialismos viuse máis necesaria que nunca na represión
dos manifestantes antiglobalización de Xénova...; e de persecución
política de escritores, qué imos dicir nun mundo onde
temos os casos dun Salman Rushdie, dunha Nawwal Al-Sa’dawi,
ou, sen ir tan lonxe, os dun país como o noso, onde aínda se
secuestran libros, se agachan libros, se vetan libros, se relegan
escritores e escritoras ó silencio22... Non lle había faltar tema a un
Curros nado no noso tempo: é por eso polo que segue tan vivo,
malia estar morta a poesía de loita, máis fresco e necesario que
endexamais, o gran vate de Celanova.
21. La Voz de Galicia, “Beatus qui legit”, 13 de marzo de 1998, p. 15.
22. ¿Non segue Curros relegado ó silencio, olvidado na lectura, é dicir, descoñecido
na práctica, malia ser un dos mellores escritores da nosa Literatura, un dos que podería
axudarnos máis a comprendela, mesmo nos nosos días? As consecuencias son claras:
como dicía en 1972 Francisco Rodríguez (A evolución ideolóxica..., cit., p. 172), “o
rapaz galego que coñece perfeitamente (quero manterme soamente no prano literario)
a Gorki ou Hemingway, é un decir, e descoñece a Curros, está sendo vítima dun colonialismo
cultural de amplas consecuencias pra o cambeo radical da nosa realidade, ao
marxe das calidades literarias intrínsecas de cada quen”.

Dentro das tres coroas da literatura galega do Rexurdimento
Curros é o rebelde. Xa que logo, Curros é o poeta social que
compón unha poesía en que os aspectos formais e retóricos quedan
nun segundo plano ou ata son esquecidos pola crítica.
Mesmo se chega a dicir que a poesía de Curros é a negación de
toda retórica.
Nós tentaremos tratar de demostrar que non hai un Curros
único, senón varios Curros, aínda que, evidentemente, impere o
Curros populista, social e cívico.
CURROS E A LINGUA POPULAR. A FRASEOLOXÍA
É un tópico da crítica galega falar de Curros como o gran
reproductor da linguaxe popular, é o poeta de lingua enxebre por
excelencia, sobre todo na súa poesía cívica e costumista. Sen
embargo, como adoita ocorrer, o enxebrismo da lingua de Curros
non xorde de que Curros reproduza como un dialectólogo actual
xiros ou palabras tomados directamente da lingua do pobo. Curros
o que fai é reproduci-la estructura interna, a mentalidade, a inere
sprach-form desta linguaxe popular. As súas comparacións tomadas
da vida rural son neste senso similares ás de Lorca en El romancero
gitano ou nos diálogos de La casa de Bernarda Alba: non son
copia da lingua popular, senón recreación.
Un dos aspectos máis salientables da lingua de Curros,
especialmente na súa poesía costumista, é o emprego das locucións,
expresións ou frases feitas, como queiramos chamar esta
realidade idiomática. Calquera lexicógrafo sabe que estas locucións
ou expresións son unha das tarefas máis duras na confección
dun diccionario. A falta de naturalidade da lingua de moitos escritores
actuais ou mesmo dos xornalistas da radio ou televisión procede
desta falta de manexo correcto da fraseoloxía. Curros utiliza
como un mestre, en xeral, a fraseoloxía galega. De aí a sensación
ASPECTOS FORMAIS DA POESÍA DE CURROS
Manuel Rodríguez Alonso
UNED
442 Manuel Rodríguez Alonso
de naturalidade e enxebreza que produce a súa lingua, aínda que
ás veces xurda o castelanismo ou mesmo poida falta-lo artigo diante
do posesivo, que Saco e Arce, sen embargo, admitía como licencia
poética. Así “no medio e medio”, saíronche os lobos/ve-lo lobo
–para referirse ó feito de quedar sen fala–, o empeitizo, facer que
fagamos –disimular–, quedarlle no corpo –gardar vinganza–, chorar/
súar a fío, chorar coma unha Madalena, cara de forruxe, volver ó
conto, leva-lo demo, retorce-la gorxa/o pescozo, furta-lo creto, gardar
lei, estar lévedo, estar rematado –tolo–, dun saque –subitamente–,
andar de xente en xente, que diaño de..., ter palabras con alguén, de
husmada, se-la mesma conta, sin pestanexar –atónito, sorprendido–,
face-lo zorro, bater dente con dente, ás furtadelas, moi teso –orgulloso–,
toca a secas...
CURROS E O GALEGO
Curros sitúase dentro da liña dos escritores e gramáticos
que postulan un galego enxebre, pero a partir da lingua falada.
Neste sentido segue a liña de Lamas Carvajal ou, especialmente, de
Saco e Arce. Saco propón elabora-lo galego a partir da lingua falada
e popular, enxebre, expurgada de castelanismos e gábase de que
na súa gramática non figura ningunha palabra, construcción ou
frase que non tomase da lingua do pobo. De aí que Saco dedique
un apartado da súa gramática á fraseoloxía ou ós refráns. Tamén
sinala que a intercalación do pronome persoal é signo de elegancia
e próbao citando cantares populares. Este será un recurso reiterado
por Curros. No seu poema “Évos a léngoa gallega” expresa ben
estas ideas, especialmente cando di que
Évos a léngoa gallega
moza casadeira xa,
que en vez de arrulos de neno
cántigas quer de galán.
Esta rapaza ten cóxegas:
i antes de morrer seus pais
por muller a prometeron
a quen llas saber buscar.
Aspectos formais da poesía de Curros 443
Este aprecio pola lingua popular, enxebre, na liña das teorías
de Saco e Arce exprésao Curros meridianamente na carta que
envía a Martínez Salazar:
... se halla conforme en todo con la ortografía de mi ilustre maestro
Saco, así como con la teoría de los dos grandes dialectos en que se
divide nuestra lengua... Yo difiero de Saco unicamente en que no
acepto como como él en absoluto el empleo de la i latina, sino que la
circunscribo a aquellos casos en que suena como vocal... debieran
sentar bases definitivas y hacer en grande lo que yo trato de hacer en
pequeño: dar unidad a nuestra lengua, empleando voces corrientes en
unhas y otras latitudes...
O modelo da lingua popular aparece no poema “Cartas
perdidas”:
...
naide as endrómenas ten
da lengua da nosa terra.
Pois non che hai can que cha roa
nin gorxa á que ben se axeite,
si non a herdou da súa aboa,
ou con anacos de broa
non comeu cuncas de leite.
É similar tamén esta teoría lingüística á seguida por O Tío
Marcos da Portela.
Curros así mesmo amplía metaforicamente o significado de
termos populares para substituí-lo termo común co castelán:
terrón, eido... substituirán a patria, menciñeiro a médico, nun proceso
que analizou ben Alonso Montero a propósito de verba
(Alonso, 1970). Lembremos que Lousada Diéguez (1981) defendía
estas ampliacións de significado para que o galego aumentase o seu
léxico culto a partir do léxico enxebre popular.
CURROS E O COSTUMISMO
Nas historias da literatura galega adoita dicirse que os tres
poemas costumistas que abren Aires quedan fóra das inquietudes
444 Manuel Rodríguez Alonso
de Curros, a partir da aclaración que Curros fai sobre A Virxe do
Cristal. Sen embargo, Curros foi un admirador do costumismo. Se
repasámo-la biografía de Curros veremos que o costumismo era un
xénero que o atraía. Curros é un dos fundadores da sociedade
Galicia Literaria. Esta sociedade foi fundada en Madrid por
Teodosio Vesteiro Torres en 1875. Francisco Añón foi designado
presidente e Vesteiro secretario. Eran membros Curros, os
Muruais, Emilia Calé, Arturo Vázquez Núñez, Victorino Novo e
Celso García de la Riega. A sociedade celebrou a derradeira sesión
o 30 de xaneiro de 1876. Curros e Vesteiro van presentar na sesión
do 20 de outubro de 1875 a realización dunha obra que se titularía
Los gallegos pintados por sí mismos. Opuxéronse Añón e Andrés
Muruais por consideraren que un costumismo mal tratado podería
contribuír a aumenta-lo desprestixio de Galicia. Acórdase que se
publicará esta obra sempre que os artigos sexan aprobados nas
xuntanzas da sociedade. Con este propósito, Curros vai redacta-lo
artigo costumista, en castelán, La señorita de aldea. O propio
Curros na introducción deste artigo é consciente de que o costumismo
canta un mundo que desaparece e que ata é unha incoherencia
que el, progresista declarado, cante este mundo que desapareceu
ou está a desaparecer. Curros di, evidentemente, que hai
que acepta-lo progreso pero que
las maravillas esplendorosas del pasado se desvanecen como los
últimos rayos del sol en el ocaso, [as persoas sensibles e progresistas]
tienden hacia él sus brazos y suspiran y lloran por los recuerdos que
dejan tras si, lamentando en su desesperación y maldiciendo esa
continua sucesión de los tiempos, esa inexorable rotación de los
astros a compás de cuyo movimiento las generaciones se divorcian de
las generaciones, las razas desaparecen, las leyes se humanizan, los
usos se transforman, y todo progresa... Es un trabajo colosal... y no a
todos los espíritus dable, sin consentir en arrancarles un grito de
protesta. El yunque es vigoroso y, sin embargo, gime bajo el golpe del
martillo. Alejarse de la orilla donde quedan nuestros penates sin
tender siquiera nuestros ojos humedecidos por las lágrimas; huir del
hogar querido sin dirigirle desde la última revuelta del sendero la
angustiosa mirada del rey moro; sentir desmoronarse... la gigantesca
fábrica de ese mundo del pasado, cuyos muros creímos de diamante
Aspectos formais da poesía de Curros 445
y no conmovernos, sería exigir demasiado a nuestra pobre
naturaleza, que así vive de esperanzas como de recuerdos... No pidáis
al hombre que para entrar en la vida nueva se despoje por completo
del polvo de ese mundo... porque al hacerlo anularéis en él la
prerrogativa más bella del alma: el sentimiento; y privaréis al edifico
que tratáis de levantar del más poderoso e indispensable de sus
atractivos: el Arte.
Curros, como tódolos costumistas, estaba a cantar uns
tipos, un vestiario tradicional que estaba a desaparecer. Xa veremos
como un dos motivos reiterados de Curros nos poemas costumistas
é a gabanza do traxe tradicional galego; mesmo cambiará o
tópico da descriptio puellae para dar nel entrada ó traxe tradicional
galego. O mesmo lle ocorría a Lamas Carvajal. Lembrémo-los versos
da cabeceira de O Tío Marcos da Portela:
Os mandamentos d’o Marcos
fora d’airexa, son seis:
facer á todos xusticia,
non casarse con ninguén,
falar o gallego enxebre,
cumprir c’o que manda a ley,
loitar pol-o noso adianto
con entusiasmo e con fé,
vestir calzós e monteira
peromnia sécula amen.
O TÓPICO DA DESCRIPTIO PUELLAE E CURROS
Na poesía costumista de Curros a descrición da muller
segue os tópicos tradicionais, que aparecen establecidos desde a
Antigüidade clásica. Especialmente rechamante é este esquema clásico
na descrición da Virxe que ofrece A Virxe do Cristal: ollos-luceiros,
dentes-pelras dos mares, greñas-raios solares, risa-amañecer...
Pero o tópico rómpese para presenta-lo vestiario feminino tradicional:
446 Manuel Rodríguez Alonso
e por gallega costume
dengue de pano sedán;
zoquiños de pau de almendro
nos pés de feitura enana
i ó cinto unha muradana
con plegues que xenio dan.
Certamente que a conservación do traxe tradicional era
unha teima de Lamas e tamén de Curros. Era algo que estaba a
desaparecer. Se tomamos de novo como referencia o citado artigo
de costumes La señorita de aldea:
...ni saldrá siquiera a la puerta de su casa sin presentarse
convenientemente engalanada con su capota de terciopelo de
Levante, su pensa de raso de lana, su vestido de chaconá con volantes
y su zapato de rusel, traje que aún cree de última moda... y que ella
misma confeccionó... en vista de un patrón que llegó a sus manos
envolviendo confituras...
O Tío Marcos da Portela testemuña que as apreciacións de
Curros non eran fantasías poéticas: “no campo [da festa] aparesceron
ó menos dúas dúceas de señoritas de Roucos... ¡que feitizadoras!
¡que ollos! ¡que cinturas e que polisós traídos de París de
Francia!”. Por outra banda, a linguaxe destas señoritas xa nada ten
que ver coa tradicional das festas populares que atraen a Curros,
senón que é unha mala copia da subliteratura romántica madrileña:
“...si elogiáis sus ojos os dirá que no es merecente de tantos
favores; si la preguntáis por qué no ama, os contestará que porque
tiene bastante pedrominio sobre sus pasiones...”. O seu mundo de
lecturas e de cancións tamén está xa afastado da tradición popular
galega: “...la señorita de aldea reúne una escogida biblioteca, compuesta
de las novelas de doña María de Zayas, de las Noches lúgubres
de Cadalso, de Aladino y de varios entretenidos Trovos nuevos
para cantar los enamorados...”. Este leit-motiv do abandono do
traxe tradicional, que simboliza a perda da propia identidade, aparece
con frecuencia en O Tío Marcos da Portela:
Aspectos formais da poesía de Curros 447
qu´ as señoritas de Leiro
teñen o verme n-a chola
de que sirven, nada menos,
pol-os seus traxes luxosos
pra figurín ou modelo.
A roupa tradicional, ou a lingua, eran sinal de pouca valía.
Volvemos ó Tío Marcos:
y-anque me poño monteira
e calzós de pano negro
téñomo com´o que máis
por un home de respeuto.
A perda da tradición é total e absoluta, así como a alleación,
a aculturación ante a pseudocultura que vén da corte, a subliteratura,
a cultura basura: “...yo os aseguro que no la escuchará un
representante del país gallego sin sentir en su alma los remordimientos
que Dante puso en el alma del suicida...”, di Curros no
artigo costumista antes citado. A defensa do traxe tradicional era
algo máis, xa que logo, que un laio costumista: pérdese o traxe,
pérdese a música, a lingua; pérdese a propia identidade e a autenticidade.
En Curros, o progreso non quere dicir que haxa que desbota-
la tradición, máxime cando estas tradicións supoñen os sinais
de identidade dun país. Que a Virxe vista de galega é costumismo,
pero tamén é unha forma de prestixiar todo o galego, desde o traxe
ata a lingua.
A ELEXÍA DO GAITEIRO
A crítica literaria adoita relacionar “O gueiteiro” coa poesía
de Rosalía. O Diccionario da literatura galega de Galaxia, coordinado
por D. Vilavedra, di que o poema é un retrato do gaiteiro. Sen
embargo, realmente non estamos ante un retrato. Evidentemente
que todo isto é certo, pero “O gueiteiro” de Curros é tamén unha
elexía na gabanza do gaiteiro de Penalta, xa morto, que Curros di
que coñeceu de neno. A primeira estrofa é unha hipérbole propia
448 Manuel Rodríguez Alonso
da literatura elexíaca. Para que non caiba ningunha dúbida o poeta
di máis adiante:
Neno era eu cando el vivía,
mais non o podo esquecer.
Despois do tempo pasado,
pasado pra non volver,
como on profeta inspirado
inda mo parece ver
na festa de San Trocado.
Por outra banda, a primeira e a derradeira estrofa son a
mesma: a estructura circular salienta o ton inmóbil da elexía. Entre
as características do gaiteiro está a súa fidelidade ó traxe tradicional
e mesmo a fidelidade á música galega xenuína: o gaiteiro só
tocaba a muiñeira e non outros aires. Curros, de aí o acerto da elexía,
estaba a cantar unha música, a tradicional e popular galega, e
unha figura, a do gaiteiro, que empezaba a ter dificultades para
permanecer na vida galega.
Marcial Valladares no seu diccionario di que a gaita era tan
popular na súa xuventude que non había misa solemne de aldea
nin romaría de campo nas que non figurase. Pero iso era na xuventude
de Marcial Valladares. Nos tempos de Curros outra cousa
debía de estar a pasar. O Tío Marcos da Portela fainos ver que na
década dos oitenta xa non era tan común a gaita, mesmo nas festas
populares e aldeás. Uns versos de Pesqueira Crespo indican
como a gaita e a muiñeira compiten co agarrado:
Y-a gaita toca o gaiteiro,
y-o bombo un fraco rapaz,
y-a caixa o tamborileiro,
e por diante e por detrás
hai xolgorio no torreiro.
En corro máis pequeniño
teñen música os dá vila
e báilase o agarradiño
que n-aldea non s’estila
por creelo atrevidiño.
Aspectos formais da poesía de Curros 449
Xosé de Vilaverde nos seus poemas sobre as mulleres do
Ribeiro, publicados tamén na década dos oitenta no Tío Marcos,
informa sobre como os novos bailes e costumes penetran nas
romarías máis tradicionais:
ou índose a unha romaxe
á beber catro ou seis netos,
á beilar oito ou dez horas
polkas, danzas e lanceros.
Tamén na década dos oitenta no Tío Marcos atopámo-la
descrición dunha festa popular en Cenlle. Se Valladares dicía que
na súa nenez era impensable unha festa profana ou relixiosa sen
gaita, as cousas nesta festa xa eran moi distintas. A procesión,
segundo conta Camilo Pascual, non vai acompañada por gaitas,
senón pola “famosa música de Beade, tocando un paso redobrado”
e a Virxe saíra en procesión, precedida por San Roque, “ô compás
dun famoso sckotis...”. Xa vimos como Curros no poema fai alusión
non só á enxebreza da música do gaiteiro de Penalta, senón
tamén ó seu vestiario. A decadencia dos gaiteiros e a falta de pureza
tamén aparecen apostas a célebres gaiteiros da época e así o propio
Tío Marcos reprocha ó célebre gaiteiro Xan Míguez, o gaiteiro
de Ventosela, que “trocou a monteira por unha gorra con galós
d´ouro e lira. Si o aire d’o fol se ll’escomenza a rubir á cabeza, malo,
malo, malo”:
Gaiteiro que lira e gorra
gasta en troques de monteira,
ha ser ainda que non queira,
como gaiteiro unha porra,
músico unha estragueira.
Xa que logo, Curros fai un retrato costumista ó xeito de
Rosalía do gaiteiro, é certo que tamén aparece a nota social, como
ocorre no poema de Rosalía “A gaita gallega”, pero o poema é
tamén unha elexía, unha gabanza dun vello gaiteiro, que soubo
mante-la enxebreza na música da gaita e no vestiario, nuns
450 Manuel Rodríguez Alonso
momentos en que estas corren perigo ou mesmo risco de desapareceren.
Curros é un costumista, entendido este como o cantor dos
costumes e tipos tradicionais que están no transo de desaparecer.
Pero é un costumista orixinal, pois non canta o pasado porque sexa
mellor có presente ou có progreso, ó xeito do costumismo tradicional.
Canta un pasado xenuíno, as raíces culturais que nunca se
deben perder e que non son incompatibles co progreso. A perda da
música tradicional, do vestiario tradicional, a acollida parva de
canto vén de fóra –lingua, costumes, diversións, literatura– non é
progreso, é alienación. Velaí o costumismo de Curros, que así
resulta perfectamente coherente co ideario progresista, pois o liberalismo
e o progresismo tamén son aprecio do propio e actitude
racional e crítica ante calquera innovación. Curros, co seu costumismo,
parecía intuí-los perigos da globalización: o tren, os novos
medios de comunicación, a prensa... son bos, pero presentan os
seus perigos. Era algo que Curros intuía hai máis dun século. Así
hai que entende-lo costumismo de Curros.
COSTUMISMO E VOLTA Ó PARAÍSO DA INFANCIA
Curros, afastado da vida rural que canta desde moi novo,
concibe o mundo rural e as súas tradicións como o paraíso perdido
da infancia, ámbito totalmente idealizado porque nel era feliz
sen as tensións da adolescencia e da madurez. O escribir ou ler
cadros costumistas é recuperar este paraíso perdido e fuxir das
angustias e tensións que depara a vida de adulto. Algo similar lle
ocorría a unha alma tan atormentada coma a de Unamuno. Nas
páxinas que dedica a critica-lo libro Horas de ocio valora especialmente
os cadros costumistas deste libro porque
el lector, por cosmopolita y partidario del progreso que sea, tiene que
dejarse invadir irremisiblemente por la nostalgia del terruño y pensar
en él con la ternura que despiertan las patrias abandonadas, las
soledades yermas, antes pobladas de encantos para nosotros, los
dulces lugares en que se deslizó nuestra infancia y donde yacen las
santas memorias de todo lo que, a la sombra del campanario de la
aldea, durmiendo en la paz del Señor, specta resurrectionen
mortuorum...
Aspectos formais da poesía de Curros 451
A POESÍA INTIMISTA
A poesía intimista de Curros adoita ocupar un lugar menor
nas historias da literatura. Sen embargo, mesmo os críticos que
máis teñen salientado a poesía social de Curros, como Alonso
Montero, non dubidan en considerar a Curros tamén un gran
poeta intimista, aspecto que xa subliñou Caldwell ou Gutiérrez e
Tarrío recolle na súa Literatura galega. Curros teorizou sobre a función
social da literatura, como é sabido de todos, pero tamén fixo
o propio sobre a poesía intimista e mesmo sobre a poesía en xeral.
Curros ve claramente que hai dous tipos de poesía. Cando comenta
Trompetas de órganos, do modernista Salvador Rueda, sinala
como dous grandes fitos da renovación da poesía do XIX a publicación
de Gritos de combate de Núñez de Arce e das Rimas de
Bécquer: “Desde la aparición de los Gritos de combate, desde la
aparición de Rimas de Bécquer, no registra la lírica española acontecimiento
más notable...”. Curros valora neste artigo o modernismo
no seu aspecto máis externo, pois gaba o libro de Rueda polo
“derroche de colores y matices”. Por outra banda, neste mesmo
artigo Curros sinala que o poeta, como persoa que é, non é irreductible
a un só aspecto: o poeta social, o poeta intimista, etc.:
...el viejo achaque de querer clasificarlo todo, sometiéndolo a peso y
medida, tiene una vez más que fallar aquí; las ideas, como la luz, son
imponderables; ni el corazón ni el pensamiento pueden someterse a
esa ley para servirlos a domicilio embotellados y con las
correspondientes etiquetas...; ...el hombre... es la vida misma, con
todas sus contradicciones, sus entusiasmos, sus descorazonamientos
y sus cóleras...
Ademais, o poeta, encarnación perfecta do home, “tiene el
don de percibir las voces íntimas de la Naturaleza y de las cosas y
de recoger sus confidencias para relatarlas a los pueblos”. Esta concepción
do poeta, o ser sagrado que interpreta as emocións, os sentidos
ocultos da natureza, é plenamente simbolista e por ese vieiro
irá a lírica moderna a partir precisamente do simbolismo. Así
Curros entra nesa liña de renovación da poesía que está representada
por Novalis –a lírica como representación do puro sentimento
452 Manuel Rodríguez Alonso
humano–, de Chateaubriand –a lírica como ciencia da dor e da
angustia, o poeta como sacerdote incomprendido do templo da
arte–, Baudelaire –a lírica como expresión do sufrimento humano e
da angustia, mesmo por riba da anécdota persoal– e así ata Verlaine,
Mallarmée, Poe, etc.
De acordo con estas poéticas o soño, na significación que
ten para os simbolistas ou Baudelaire –lembremos que Baudelaire
crea o neoloxismo surnaturalisme–, é moi importante na poesía
intimista de Curros. Curros, igual que o simbolismo, defende a
creación poética que se produce nos soños, entendidos como esa
situación entre o sono e a vixilia na que a mente e a fantasía lembran
e crean: “los mejores [textos] fueron escritos en el lecho del
dolor y en estados morbosos verdaderamente crueles. No haríamos
esta indicación, que parece excusada, si ella no viniese a demostrarnos
el poderoso instinto artístico del joven escritor, perdurando
en él hasta en circunstancias fisiológicas anormales, como se
revelaba más intenso en Poe, Musset, Nerval y otros”, escribe
Curros no artigo “Horas de ocio”.
Nesta liña de poesía simbolista, profundamente innovadora,
conectada coas poéticas de Baudelaire e Poe, verdadeiros pais da
poesía moderna, hai que entende-los poemas intimistas de Curros,
que de ningún xeito carecen de poética, senón que presentan outra
poética que xa non é só a decimonónica. O poema “¡Ai...!” é un
poema tipicamente inscrito no romanticismo sentimental e sinxelo
de orixe alemana e francesa –Rousseu, Diderot, Novalis, Heine,
etc.–, tan visible nos prebecquerianos e Bécquer, ou mesmo nos poetas
portugueses que Curros traduce, como Guerra. Pero este poema
moi modernamente aparece redactado desde a lembranza e o soño
creador: o poeta lembra no presente o pasado da morte do rapaz.
Por outra banda, aínda que nunca se di, o lector sitúa o
tempo do poema na noite, pola aparición da bolboreta de “aliñas
douradas”, douradas porque sobre elas se reflicte, posiblemente, a
luz que ilumina na noite a estancia do poeta. Sen embargo isto non
se di claramente, suxírese. Tense relacionado este poema de Curros
co do prebecqueriano Selgas “La cuna vacía”. O motivo da morte
do neno é o mesmo, tamén aparece a imaxe do berce baleiro e a
Aspectos formais da poesía de Curros 453
morte do neno é representada en Selgas, topicamente, por un
grupo de anxos de “alas de oro” que veñen recolle-la alma do neno
–lembrémo-la “volvoreta de aliñas douradas” de Curros–. O poema
de Curros comeza cunha interrogación “¿Como foi?”. O poeta non
pode ser obxectivo na lembranza: a morte do fillo no pasado non
pode contarse de forma obxectiva, lémbrase nun mal soño na soidade.
Por outra banda, o elemento fantástico e tópico de Selgas, os
anxos, son substituídos pola “volvoreta de aliñas douradas”. A bolboreta,
nunha liña plenamente simbolista, suxire o misterio, o
mundo do Espírito universal dos simbolistas ó que volven as almas
boas e belas, a alma inmortal que permite supera-la morte.
Lembremos que na tradición popular a bolboreta simboliza
a alma ou espírito universal que voa cara ó infinito, e así aparece
en culturas populares non só como a galega, senón tamén a
grega, a exipcia ou a etrusca, como se pode ver en calquera diccionario
de simboloxía literaria. Por outra banda, na tradición
popular galega inmediata, aínda actual, está moi vivo o carácter
máxico e suxeridor da bolboreta: a branca, que se pousa sobre
unha luz, anuncia boas noticias; a negra, negativas. Xa que logo
Curros está a manexar todo un mundo subterráneo de símbolos,
de resonancias afectivas. Fixémonos, en relación co subconsciente
da bolboreta e da súa interpretación na cultura popular galega
como anunciadora de noticias, na aparición na primeira estrofa da
metonimia “aramio” para referirse ó telégrafo: o telégrafo, para un
progresista como Curros simboliza os adiantos, o progreso, a
comunicación das noticias, en definitiva, a felicidade; xa non fai
falta andar interpretando as bolboretas brancas ou negras. Sen
embargo, o telégrafo, neste caso, é unha bolboreta negra.
A poesía de Curros, sen dicilo explicitamente, suxire, establece
redes de correspondencias inconscientes na mente do lector
sensible, que sería van atopar en Selgas. Un dato máis: a adxectivación
de “alas de oro” de Selgas dos anxos é profundamente tópica e
desgastada; sen embargo as “aliñas douradas” da bolboreta de
Curros é unha adxectivación en hipálaxe –son douradas pola luz
que se reflicte nelas– e profundamente suxeridora, así como propia
da adxectivación da poesía moderna. Selgas miraba cara ó pasado
454 Manuel Rodríguez Alonso
neste poema; Curros cara ó futuro. E todo isto realízao Curros
enraizando na cultura popular: iso é o que fan os grandes poetas.
Outro dos grandes poemas intimistas de Curros é “Na
morte de miña nai”. Alonso Montero sinalou hai tempo que este é
un extraordinario poema intimista. A primeira estrofa deste poema
presenta unha visión digna da mellor poesía moderna, como tentaremos
comentar: o poeta ante a desaparición da nai diríxese á
“malenconía”, nova musa do seu espírito, unha vez desaparecida a
nai pídelle durmir un “sono de pedra”. Por outra banda, esta estrofa
remata tamén o poema, cerrando calquera posibilidade de consolo
ou de superación da dor, cun recurso similar ó que vimos en
“O gueiteiro”. A elexía devén inmóbil, pechada, coma a propia
morte. Na fraseoloxía existe a expresión durmir coma unha pedra,
‘durmir profundamente’, e ser coma unha pedra, ‘ser moi duro ou
mesmo moi traballador’. A pedra nesta imaxe de Curros –“sono de
pedra”– aparece asociada suxestivamente coa dor, coa falta de sensibilidade,
coa sepultura... Lembremos que Celso Emilio falará así
mesmo da “longa noite de pedra”. Pero o “sono de pedra” de
Curros non só ten resonancias afectivas negativas, senón que hai
neste “sono” unha nota positiva para o poeta: un dos temas da poesía
simbolista que pasará a moitos poetas e escritores contemporáneos
e que puxo de manifesto a crítica literaria psicanalítica é que
o sono, a pedra relacionada coa tumba, a confusión coa terra ou coa
pedra da tumba expresan o desexo inconsciente do poeta de fuxir
das angustias e dores da vida cotiá, dos desenganos; simboliza, en
definitiva, o desexo de descanso, mesmo a morte vista como descanso
e superación, non sentir da pedra, das angustias e liortas do
vivir diario; isto é especialmente visible en escritores caracterizados
polo seu compromiso público ou polo seu carácter de polemistas,
como subliñou Blanco Aguinaga a propósito de Unamuno. Curros
está tamén nesta liña de modernidade.
A fusión coa auga como símbolo da ausencia de dor aparece
tamén en “Fai que ó rumor dos teus regueiros, brando, / se adormezan
meus tristes pensamentos”. Así mesmo, esta visión conecta
de novo coa mentalidade popular a través das locucións durmir
coma unha pedra, ser de pedra.
Aspectos formais da poesía de Curros 455
A morte da nai é aludida tamén cunha prodixiosa visión
irracional: “choveu por min chuvia de sangue”. Palabra clave do
poema é malenconía, palabra clave tamén dos simbolistas, que aquí
se personifica como nova nai do poeta. A lembranza dos simbolistas,
modernistas, mesmo dos poemas simbolistas de Machado ou
Juan Ramón é ineludible. A carón de imaxes tópicas como designa-
la nai como “branca pombiña, mártir escura, miña rula...” vai
aparecer unha hipérbole visionaria de gran forza: “todo me amarga,
hastra o aire que respiro”. Acerto é a visión para suxeri-la dor
“i andan por dentro do meu peito os corvos / arrevoando”. E de
novo, o acerto de conecta-la visión poética irracional e simbólica
coa tradición popular e negativa do corvo.
Un dos temas que aparece na poesía simbolista, xa desde
Baudelaire, é a revolta contra Deus, pero non como na poesía
social, como aquel que permite un mundo inxusto, senón como
ser duro que non se doe dos sentimentos de dor íntima, angustia,
infelicidade, etc. do home. É o célebre silencio de Deus. Baudelaire
exprésao ben en “Revolte”.
No poema “Nouturnio”, a través do diálogo co sapo, o vello
expresa a dor ante un Deus que permite que morra a súa muller,
que o fai andar polo mundo e que nin sequera deixa que morra en
tanta desgracia, posto que lle alonga a vida. Fixémonos en que o
diálogo é cun sapo, ser que tamén simboliza a inxustiza divina: o
sapo por feo, pola súa pel fría e viscosa é desprezado –lembremos
que na cultura popular, malia que realmente é beneficioso pola eliminación
de insectos, se di deles que ouriñan e cospen pezoña, que
o seu alento ou aire é maléfico, e tamén se di sapos e ratos, bruxas e
meigas, fóra das miñas veigas– sen ter en conta o seu carácter benéfico;
e Deus, tremendamente inxusto, permite iso e cala. O sapo, o
vello, o poeta... sofren inxustamente, social e persoalmente: se
piden axuda a Deus, este cala. De aí o desenlace do poema:
O pobre do vello, cos anos cangado,
ergueuse da pedra i o pau recadou;
virou para os ceos o puño pechado
e cara ós touzales marchou...
456 Manuel Rodríguez Alonso
Decatémonos de que esta revolta contra Deus ou contra o
ceo ou o ser supremo que dirixe o mundo non está explicitada,
senón tan só suxerida nesa actitude do vello de virar contra o ceo
o puño pechado: mesmo parece ser unha protesta contra calquera
poder inxusto, social ou metafísico. O sapo –feo, desprezado, pero
útil e bondadoso, pois chora ante as desgracias do vello– simboliza
a inxustiza divina que fai que ese sexa inxustamente considerado,
mesmo polo propio Deus Creador ou como queiramos chamar
a quen rexa o mundo, que o crea feo, desagradable, sen causa nin
motivo, como unha crueldade inexplicable. Non cremos que simbolice
a natureza nin a estupidez como di José Luis Varela.
“Tempro deserto” baséase tamén nun símbolo de longa tradición:
a lámpada. A lámpada protexe e trae tranquilidade nesta
tradición simbólica. A lámpada elimina a escuridade da noite. Na
época simbolista a lámpada e o cuarto onde escribe o poeta están
unidos, de xeito que esta lámpada ilumina ó poeta na busca dunha
Aurora que leve tódalas sombras e angustias. Así aparece por
exemplo no poema de Mallarmée “Brise marine”. Aí están tamén os
faros de Hugo e Baudelaire. Sinalemos que Curros, coma os simbolistas,
con esta lámpada do seu corazón non busca a Deus, senón
un Dios, algún altar, é dicir, non hai unha busca do Deus concreto,
como en Unamuno ou Blas de Otero, da tradición xudeocristiá,
senón a busca de un Dios, algún altar, é dicir, o ideal vago e indeterminado
dos simbolistas e da poesía que deles procede. O uso do
artigo indeterminado un e do indefinido algún é un acerto estilístico
innegable para acadar esta indefición e suxestión. Hai xa que
logo retórica, pero non retórica oca, senón sentida, sinxela, pero
máis efectiva cá retórica tradicional.
POESÍA LÍRICA TRADICIONAL VOLTA Ó SOCIAL
O romanticismo, por boca e práctica de Herder, Novalis,
Schlegel, Fauriel, E. Florentino Sanz, Bécquer... defende a recuperación
da lírica popular pola expresión de sentimentos sinxelos en
poemas breves e subxectivos caracterizados pola ausencia de galas
retóricas. Curros está nesta liña. Pero volve ó social esta poesía,
igual que os místicos do XVI volvían ó divino a poesía amorosa. O
Aspectos formais da poesía de Curros 457
romanticismo sentimental defendía a composición de cantares,
cancións, rimas, cántigas... que expresasen sentimentos sinxelos,
coma a poesía popular. Mesmo podían dedicarse ó canto. Eran formas
de traduci-lo lieder xermánico. Curros entra nesta tradición.
Un dos temas tópicos desta poesía é a separación dos amantes.
Curros emprega este tema na “Cántiga”, pero vólveo ó social ó relacionalo
coa emigración. O mesmo ocorre co poema “O maio”. Algo
parecido ocorre co costumismo. Un dos temas preferidos da poesía
galega e mesmo da prosa galega da década dos oitenta era o costumismo.
Se se consulta O Tío Marcos da Portela aparecen feixes e
feixes de poemas e relatos costumistas sobre festas, romaxes, etc.
Curros volve tamén esta literatura costumista ó social. Así podemos
considerar “As cartas” e “Tangaraños”.
A POÉTICA REVOLUCIONARIA E SATÍRICA DE CURROS:
A PROPÓSITO DE O DIVINO SAINETE
Cando se analiza O divino sainete é un tópico falar do ton
satírico de Curros e de enraizalo sen máis nun anticlericalismo de
raíz popular, se non groseiro. O propio O Tío Marcos da Portela fai
unha crítica demoledora:
... apoderoise d´él a manía d´a impiedade: unha desgracia... son froles
sin perfume ou folerpas de neve polo frío que deixan no corazón. O
ánxel transformouse en diaño... fala de cregos ou de beatas e, adios
poesía, aparés o anxel rebelde botando sapos e cobras entre as
garridas froles dos seus feitizadores versos. Axudado pola súa
ispiración espontánea e subrime canta com´un reiseñol; arrastrado
pol-a sua manía rosma com´a un can de palleiro ou ben oubea coma
un lobo da serra. Dios ben sabe canto sinto e canto choro caladamente
esta tolería do privilexiado poeta das musas galegas. ¿Quen foi o
causante da transformación do seu espríto? ¿Por que non canta Curros
Enríquez como cantaba onte? Leve xuncras os apasionamentos
d’escola que tales estragos fixeron.
(12 agosto 1888. Parrafeo 241).
Un crítico actual, e laureado este ano coa medalla de
Galicia co gallo da festa de Santiago Apóstolo, José Luis Varela, di
458 Manuel Rodríguez Alonso
o seguinte: “un éxito inicial [refírese o crítico a Aires e a saída con
ben de Curros do célebre xuízo] puede malograr un artista... Y el
resultado fue afirmar en Curros su vieja veta gibelina, que culmina
en O divino sainete, libro de escándalo por el que no siempre
es fácil caminar sin taparse las narices”. O mesmo Carballo Calero
di sobre esta obra que “é o humor rústico da nosa terra, de tono
pesimista e sarcástico... un humor negro, mesto e fervente... O
riso de Curros é lúgubre...”. Eu coido que, dentro do ideario
republicano de Curros, cómpre relacionar algunhas das técnicas
do poema coa literatura satírica, especialmente co xornalismo
político e gráfico satírico, que corre antes da Gloriosa, despois e
durante a Restauración. As revistas satíricas, con caricaturas grotescas
sobre personaxes públicos, eran frecuentes en Francia,
estaban tamén moi estendidas en Italia desde a década dos sesenta
e contiñan unha abundante crítica anticlerical. Algúns títulos
destes xornais son El Nene, Gil Blas. Os personaxes políticos da
época aparecen caricaturizados dun xeito similar a como aparecen
estes personaxes en O divino sainete. Por outra banda, xorde
unha literatura paródica abundante de tema político, para satirizar
personaxes da época. Neste sentido no xornal satírico político
Gil Blas, trala caída de Isabel II, Manuel del Palacio escribiu
unha sátira política que parodiaba as Coplas a la muerte de su padre
de Jorge Manrique:
¿Que se hizo doña Isabel?
Los señores de Borbón,
¿que se hicieron?
Ó longo da sátira-parodia aparecen versos coma os
seguintes:
¿Que fue de tanto bribón
como tuvieron?;
tanto vestido de fiesta
y tantas carnes pintadas
por las herpes
tanto andar de jubileos
Aspectos formais da poesía de Curros 459
y cantar el gori gori
sin recato.
Tanto principito injerto
de los que padre el marido
ser rehusa;
tanto engaño encubierto
como no se ha conocido
ni en la Inclusa.
Ante a chegada da Unión Liberal, Doña Manuela, outra
revista da época, publica unha parodia duns coñecidos versos de
Espronceda para referirse ós cesantes:
Hojas del árbol caídas,
juguetes del viento son:
las credenciales perdidas
¡ay! son brevas desprendidas
de la higuera de la Unión.
Manuel del Palacio fai un retrato paródico de O´Donnell,
tamén en Gil Blas:
Ha ganado batallas
sin hacer fuego;
ha saltado más vallas
que potro ciego;
y héroe o caído
sin servir para nada
todo lo ha sido.
Gil Blas tamén publica unha copla en que se di que se recibiu
un telegrama en verso do inferno sobre a morte de Narváez:
Llegó el duque de Valencia;
se le está poniendo el rabo.
Se espera con impaciencia
a don Luis González Bravo.
Mesmo non faltan os epitafios cómicos:
460 Manuel Rodríguez Alonso
Don Francisco de Asís
un marido complaciente
yace en esta tumba fría,
del cual afirma la gente
que nunca estuvo al corriente
de los hijos que tenía.
A raíña destronada aparece reducida a unha bailarina de
cancán:
Que la ex-reina va a vivir
en el gran barrio Latino.
Allí bailará el can-can.
Cando cae a I República e tralo golpe de estado de Pavía,
Nicolás Estévanez escribe unha parodia política da célebre rima de
Bécquer “Volverán las oscuras golondrinas”:
Volverá la partida de la porra
volverán a romperle las costillas
a todo el que trascienda a federal.
Volverá la duquesa de la Torre
pero los de las gorras coloradas
esos no volverán.
Volverán calamares sin vergüenza
a transferir millones, o robar,
y volverán a España los Borbones
y frailes y jesuitas volverán,
y volverá a sus trinos Castelar
pero aquella gorrita colorada,
no me la pongo más.
Dentro desta literatura satírica consérvase a colección de
gravados con texto literario que Gustavo Adolfo Bécquer e Valeriano
Bécquer, malia as súas ideas conservadoras, baixo o pseudónimo
SEM prepararon para publicar no citado Gil Blas. O gravado número
2 presenta a liberdade rodeada por cregos-toupeiras e coa lenda
“Cuidado con los topos”. En O divino sainete os crentes que van no
tren dos sete pecados son unha “gavilla de crentes”. Os conservadoAspectos
formais da poesía de Curros 461
res ou os católicos ultramontanos eran representados nestes debuxos
como un fato de persoas, ó chou, para así degradalos, como se
pode ver en El carnaval en París-22-; no departamento da gula
Curros presenta un fato de frades –“ouscenos, crasos, cebados”– que
incluso comen carne humana, pois mesmo están a rillar en Murguía.
Comparemos esta deshumanización dos cregos coa lámina 89, na
que aparecen convertidos nuns vulgares asasinos, e nunha técnica
do mundo ó revés empuñando armas e cometendo un asasinato; o
mesmo ocorre na 96. O vagón da ira presenta uns carlistas que
rezan con falsa mansedume. Sen embargo, neste mundo ó revés da
hipocrisía, os que rezan son perigosos criminais. As sotanas e os
hábitos esconden realmente armas. Véxanse as láminas dos cregos
asasinos do gobernador civil de Burgos 89 e 96. No mundo ó revés
que é O divino sainete o tren da luxuria é presentado do mesmo xeito
e di que se ve “entre os brazos dunha dona, / que me tomaba por
Cristo” ou que observa como “cen beatas e beatos / rufando misticamente
/ como na xaneira os gatos”. Na citada obra gráfica son frecuentes
os cregos e monxas presos na luxuria, mesmo a propia sor
Patrocinio ou Claret –láminas 6, 17, 19, 35, 40, 69, 70. Todo é mentira,
nada é o que parece: Catón foi usureiro, Shakespeare daba
gando a logro, San Rosendo ten unha neta... Realmente Curros non
só critica a Igrexa, senón a España da Restauración: todo é teatro,
todo é falso, a xustiza e a honradez só son aparencias. Fixémonos
que na avaricia non aparecen cregos nin monxas: usureiro, libreiro,
indiano. O divino sainete é unha sátira anticlerical, pero tamén unha
sátira contra a España da Restauración, baseada no contraste que se
dá entre a imaxe pública da monarquía e dos políticos e a realidade.
A Restauración é vista como continuación da etapa de Isabel II: institucións
como monarquía, políticos ou a igrexa, que simbolizan a
moralidade, realmente son pozos de corrupción. Unha cousa é a
imaxe externa e outra a realidade. A caricatura política e o xornalismo
crítico humorístico amosaban esta antítese entre imaxe oficial e
realidade para desenmascara-la hipocrisía. Curros inspírase nesas
caricaturas e nese xornalismo, como tamén fixo Valle Inclán para
construí-los seus esperpentos en El Ruedo Ibérico. Xa que logo hai
que pór O divino sainete en relación coa literatura rexeneracionista e
462 Manuel Rodríguez Alonso
crítica que cristalizará no 98 e especialmente con Valle, que presenta
esta etapa como unha mala obra de teatro, coma unha fantasmagoría
onde a realidade descarnada de ineptitude e corrupción aparece
agochada baixo un manto de solemnidade. No artigo “El libro
de Amblard” (Diario de la Marina, 1898) Curros, nunha liña moi
rexeneracionista e do noventa e oito, ve os gobernantes da
Restauración causantes do Desastre como “autómatas..., grandes
alienados, más dignos de habitar en un manicomio que de dirigir
una nación...”.
A RETÓRICA REPUBLICANA
En Curros abundan as referencias á cultura greco-latina e
tamén ó cristianismo. A valoración da cultura greco-latina, fundadora
da democracia e da república, así como a revalorización da
figura de Cristo, era un dos grandes tópicos da retórica republicana
dos tempos de Curros e el bota man dela. Reparemos que esta
retórica mesmo chegou ó pobo, que bautizaba os seus fillos e fillas
cos nomes tomados da época da república romana. Isto explica a
abundancia de referencias ó mundo grecolatino e ata á súa mitoloxía
en Curros, pois sempre se fala de Curros como poeta popular,
pero non se cita tanto o seu valor como introductor de cultismos,
aínda que sexa deformados, e de referencias ó mundo clásico na
súa poesía. Na retórica republicana posterior á Gloriosa Cristo será
símbolo da moral nova republicana, como se pode ver no artigo de
Curros “El símbolo”. Desde a época da Gloriosa era un tópico da
literatura política republicana a utilización da figura de Cristo e da
biblia; nesta retórica destacaba Roque Varcia, que polos anos de
formación de Curros, na década dos setenta, publicaba acesos panfletos
políticos con imaxinería bíblica. Esta retórica permitiralle a
Curros expresar como o galego e a súa mensaxe pode ser universal,
malia ser esta unha lingua minoritaria, e así supera-la vella
contradicción de galego-lingua universal do progreso do poema
que abre Aires. No citado artigo “El símbolo” (La Tierra Gallega, 14
de abril de 1895) expresa que Cristo adiantouse combatendo privilexios,
defendeu o local opóndose como xudeu ó imperio romano
e é así o primeiro gran anticentralista; predica en arameo, linAspectos
formais da poesía de Curros 463
gua minoritaria, que non era o latín do imperio nin sequera o
hebreo culto. Non fai falta empregar unha lingua maioritaria para
que a mensaxe se estenda polo mundo.
Esta recuperación do mundo clásico dentro da ideoloxía
republicana fai tamén que Curros introduza, aínda que sexa deformados,
un gran número de cultismos na súa lingua e tamén de
referencias mitolóxicas ou á historia de Grecia e Roma, o que constitúe
un factor innegable para o enriquecemento léxico do galego e
para a súa dignificación.
CURROS E O FUTURO
Curros é tamén un poeta que deixa ve-lo futuro. O canto á
locomotora, en perfecta consonancia co río que sacia a súa sede,
fainos relacionar a Curros con Withmann –que tamén cantou a
locomotora en consonancia co progreso– ou mesmo coa estética
vangardista do futurismo. A desmitificación humorística que fai da
igrexa e dos seus en “No convento”, por exemplo, lévanos a pensar
no humor dadá e das vangardas –como non relacionalo, por
exemplo, coa parodia do Escorial que escribe Paul Morand ou coa
Guía estival del paraíso de Alberti. Por fin, ata o humor surrealista
aparece nos versos de “No convento”:
e pónseme a rosmar Santa Lucía,
porque quixen a un cego darlle un día
xiquera un ollo dos que ten no prato.
Xa que logo, Curros é un poeta social, un gran poeta social,
pero tamén moitas cousas máis. Poeta que mira cara ó pasado e cara
ó futuro, poeta que trata a persoa desde o seu aspecto social ó íntimo,
un poeta total e que non carece de retórica nin poética, senón
que usa en cada momento a retórica e poética que convén a cada
subxénero poético. Privou nel a retórica ou poética de combate de
loita, pero non porque descoñecese outras, senón porque consideraba
que naquel momento era a retórica que debía imperar, pois a
Restauración para el, como ben sinala na biografía de Eduardo
Chao, era a volta ós peores tempos de Isabel II anteriores á Gloriosa.
464 Manuel Rodríguez Alonso
Alonso Montero, X. (1970): Constitución del gallego en lengua literaria.
Datos de una problemática cultural y sociológica del siglo XIX,
Lugo, Celta.
Curros Enríquez, M. (1979): Obras completas, Madrid, Aguilar.
Losada Diéguez, A. (1981): Obra completa, Vigo, Xerais.
O Tío Marcos d´a Portela (1984). A Coruña, Edivar. Edición facsímile,
Tomo V.
VV.AA. (1991): Los Borbones en pelota, Madrid, Museo Universal.
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS
INTRODUCCIÓN: HORACIO E(N) CURROS
Ó comezo desta comunicación queremos apuntar que pode
parecer arriscado facer un paralelismo entre dous poetas tan arredados
no tempo, e cunha visión do mundo ben distinta; pero, en boa
medida, mutantis mutandis, a situación de Curros ante a literatura
galega agora renacente era semellante á de Horacio. Horacio adaptaba
a lírica grega, e creaba algo novo: unha lírica latina, sendo consciente
disto e expresándoo claramente nos seus textos metaliterarios.
Cando Curros escribe O Divino Sainete, obra chea de reflexións
sobre a situación da literatura galega do momento, está ó mesmo
tempo propóndonos un canon e distanciándose del. Só se entende
O Divino Sainete se se ten en conta que, para el, Rosalía e Añón (ó
que Curros presenta insistentemente como “o vate”) teñen o mesmo
valor fundacional dunha tradición ca Safo e Alceo para Horacio.
Recordaremos que xa contamos con dous estudios sobre a
tradición clásica en Curros (Pociña, Moralejo)1, que catalogan as
alusións ó mundo grecorromano. Estes dous estudios fan un elenco
de material que a educación e as lecturas de calquera persoa da
época con estudios posuía, e que forneceu de colorido e alusións
mitolóxicas e históricas referidas á Antigüidade a boa parte da poesía
do XIX. Pero xa o levaba facendo dende o Renacemento, e
nomeadamente de xeito moi estereotipado no Neoclasicismo do
XVIII. É ben sabido que Curros, como home do Romanticismo
europeo, ten unha concepción do poeta e da poesía máis achegada
DOUS PARADIGMAS HORACIANOS EN CURROS:
O VATES E O POETA CIVIL
Xosé Manuel Vélez Latorre
Inst. Bacharelato “E. Blanco Amor”, Ourense
1. Andrés Pociña, “O mundo crásico en Rosalía, Curros e Pondal”, Primera Reunión
Gallega de Estudios Clásicos (Santiago-Pontevedra, 2-4 julio 1979. Ponencias y comunicaciones),
Universidade de Santiago-Secretariado de Publicacións, Santiago de
Compostela, 1981, pp. 418-434 (sobre Curros, pp. 422-426).
J.J. Moralejo, “O mundo clásico en Curros”, en Cinguidos por unha arela común.
Homenaxe ó profesor Xesús Alonso Montero, tomo II-Literatura, Servicio de Publicacións,
Univ. de Santiago de Compostela, 1999, pp. 997-1017.
466 Xosé Manuel Vélez Latorre
á rebeldía –inconformismo– e á ruptura ca próxima á imitación
neoclásica dos modelos grecolatinos; pero, home de cultura ben
asentada, non deixou de conformar parte da súa obra en moldes
clásicos, como o fixo, por exemplo, o Victor Hugo das Odas.
Queremos aquí, pois, interpretar máis ben a achega de
esquemas de pensamento de Horacio a Curros. Comezaremos por
indicar algo que teñen en común, a pesar dos séculos que os separan:
o mesmo que a crítica académica sinalou a existencia de dous
Horacios, o poeta político, público, civil, e o poeta privado, epicúreo
e sentimental, así tamén tendeu a crítica e as historias da
Literatura a dividir a Curros nun “Curros-poeta civil”, de estética
realista, “comprometido e anticlerical”, fronte a un “Curros-poeta
íntimo”, sentimental e figura de interese no Simbolismo europeo2.
O Horacio de Curros é, pois, o da poesía “civil”, da poesía
pública e política, e o das reflexións metapoéticas sobre a figura do
poeta e do artista, o das reflexións programáticas sobre o lugar da
súa obra no sistema da súa literatura. Non o Horacio da percepción
da Natureza, o dos ritmos naturais da vida no agro.
Sen embargo, non está de todo ausente o sentimento horaciano
da Natureza en Curros. Así, o poema “A primaveira” (de
Aires...) baséase no mesmo esquema que o “Solvitur acris hiems” e
o “Ne forte credas...” de Horacio: o contraste entre a Natureza que
rexorde e a tristeza do poeta. Pero o transfondo filosófico de
Horacio está substituído pola sensibilidade romántica e a pintura,
case simbolista, da paysage de l’ame.
Centrándonos nas reflexións metapoéticas, subliñemos primeiro
un vello topos clásico: a contraposición entre a aprendizaxe
do poeta e o “dote natural”, que aparece no poema “Á Sociedade
Lírica da Habana Aires da miña terra”. Un poema moi interesante
para o pensamento de Curros sobre a propia figura do poeta, ou
sexa, unha reflexión metapoética sete anos despois da publicación
de Aires... Aquí presenta Curros o topos da (falsa) modestia:
2. Ver Richard A. Cardwell, “Escribir nas marxes: Curros Enríquez, Galicia e o simbolismo
europeo”, en Actas I Simposio de Estudios Galegos de Oxford, Ed. Xunta de Galicia,
1993, pp. 69-79.
Dous paradigmas horacianos en Curros... 467
Nin sei tocar nin sei cantar (v. 51).
Narra o poeta unha suposta anécdota da súa infancia:
Cando eu era rapaz, fago memoria
que saíndo a ruar polos fiadeiros
tropecei unha noite cunha Musa,
gran cantadora de feitíos vellos.
Do seu doce parlar enfeitizado,
namoreina; acetou; pedinlle celos
e por toda resposta deume un fillo,
outra proba de amor non tendo a xeito.
O fillo é o su poema “O gueiteiro”, centrado na figura do
“Gaiteiro de Penalta”, que aquí representa toda a obra Aires da miña
terra.
Pois ben, a inspiración horaciana é directa. Horacio na súa
Oda 4ª do libro III (“Descende caelo et dic age tibia”) presenta
unha suposta anécdota sobre si mesmo: sendo neno, perdérase
polo monte Vúltur, preto de Venusia, a patria do poeta. Alí quedou
durmido, e unhas pombas cubrírono misteriosamente con
follas tenras, protexéndoo das feras salvaxes co sagrado loureiro e
o mirto, símbolo das Musas. Así quedaría o poeta consagrado por
estas.
O máis sorprendente é que Curros desdobra a imitación
horaciana, dunha banda porque en Horacio aparece ademais presentado
o seu libro como “puer”, como neno; e doutra banda porque
Curros, ó final do seu poema, volve presentar unha suposta
anécdota persoal acontecida en Madrid, na que el atopa un neno
que fai música gloriosamente: un neno galego, medio abandonado
e pobre. A continuación faise claro que o neno é alegoría da propia
poesía galega, co cal cambia o sentido dende a inspiración persoal
ó ámbito comunitario.
Para as reflexións metapoéticas de Curros o poema central,
á parte deste poema e de “Crebar as liras”, é, naturalmente,
“Introducción” a Aires...
468 Xosé Manuel Vélez Latorre
O VATE COMO POETA INSPIRADO E ORACULAR
Centrados na figura do vate, a “Introducción” presenta un
dos aspectos deste: a do poeta inspirado, oracular. O poeta é portador
dunha verdade misteriosa, superior, reveladora; está próximo
a isto a idea que aparece no poema “A Palabra”, no que se utiliza
a figura de Mahoma e o seu Corán para demostrar o poder da
palabra. Pero
As xentes tristes que no verbo humano
percuran os ideales qu’ entreveron,
cando ó vate interrogan, novo Oráculo,
queren revelacións, que non misterios.
Estes versos, se os illamos fronte ó seu contexto inmediato
(a cuestión do idioma e a antítese localismo/universalidade), son
unha clara apelación á poesía como comunicación. Pero Curros é
ben consciente da orixe irracional da poesía, da súa proximidade
ás formas da relixión primitiva. Así, en “O gueiteiro” este (que é
“Músico on tempo e poeta”, v. 86) é presentado varias veces neste
sentido: verso 13: “como on profeta ispirado”, v. 56: “Pero cando
el no turreiro/cal na trébede a Sibila/pegaba o pío primeiro...”, v.
81: comparación con Orfeo...
Esta idea é clásica, e, por citar un poema horaciano, está en
III, 25, a oda a Baco.
O VATE, EXPRESIÓN DA COMUNIDADE
O vate fala como expresión da comunidade: tanto nos
poemas políticos de Horacio, como en Curros. En Horacio canta
como expresión do conxunto dos cidadáns, en Curros como
“canto dos servos, dos ilotas”, e tamén de Galicia.
A referencia clásica non é decorativa para interpretar o
poema “Crebar as liras!”, senón crucial e ata agora pouco atendida.
A súa orixe está na represión que sobre a Literatura latina caeu na
época final da dinastía xulio-claudia: véxase a postura dos satíricos,
Persio en especial.
Dous paradigmas horacianos en Curros... 469
O VATE, POETA INCOMPRENDIDO
Pero, aínda que fale como expresión da comunidade, o
poeta non encontra a comprensión desta, de aí os seus problemas
persoais, que afectaron a Horacio (incomprensión ante a publicación
da primeira recompilación das súas Odas) e tamén a Curros
(procesos xudiciais, xenreiras tanto en Galicia como na emigración...).
Isto é unha contradicción que sofre o poeta, pois é atacado
por aqueles ós que quere defender. Así, só hai que pensar nos
reproches ó poeta que lle dirixe a manceba do cura, no poema “O
vento”, representante do vulgo dominado pola superstición.
A idea de que o vate é un personaxe non integrado plenamente,
por enriba do resto dos humanos, aparece en III, 1, v. 1: “Odi
profanum volgus et arceo”: “Detesto o vulgo profano, e rexéitoo”.
Tamén en Horacio II, 20 (v. 3–4: “Levarame polos transparentes
aires unha ala insólita e poderosa, a min, poeta biforme, e xa
non demorarei máis a miña estadía na terra, e abandonarei as súas
cidades, porque estou por riba da envexa”).
O VATE E A INMORTALIDADE
Outro aspecto, relacionado co anterior, deste paradigma da
cultura occidental de raíz grecolatina que é o vates é a idea de que,
como inspirado polos deuses, é alguén que procura a inmortalidade.
A idea aparece en Curros, pero utilizada retoricamente no topos
da falsa modestia, por exemplo en “Ó pobo cruñés”, e aplicada a
outros, por exemplo en “Os Dióscoros”. O poder case demiúrxico
do poeta aparece nos famosos versos de “A espiña”:
Dios, a quen prougo deixar
moitas cousas incompretas,
impúxolles ós poetas
o deber de as terminar.
EXCURSUS SOBRE UN PROCEDEMENTO RETÓRICO: A
PERSONIFICACIÓN EN HORACIO E CURROS
Outro ámbito de inspiración horaciana, xa non no campo
temático, senón estilístico, é o pouco estudiado uso da personifi470
Xosé Manuel Vélez Latorre
cación en Curros. A personificación é un recurso que aparece de
distintas maneiras. En ocasións personifícase un obxecto inanimado
pero de gran transcendencia simbólica. Este recurso pode dar
lugar a curiosos efectos estilísticos, bastante típicos de Curros. Así,
cando no poema “Na chegada a Ourense da primeira locomotora”
se presenta:
Catedral, demagogo de pedra,
dun pobo fanático erguida no medio,
repinica esas chocas campanas
en sinal de alegría e contento.
Pero este poema está en realidade baseado na personificación
(así como na comparación): á máquina, á locomotora atribúenselle
aspectos animados e mesmo humanos e divinos; tamén ó
río (que dá “auga ó sedento”; dise que é “bon samaritano”). Este tipo
de personificación é unha das fontes do máis peculiar do estilo
currosiano, que unhas veces provoca un humorismo seguramente
involuntario pola súa audacia. Curros consegue efectos moi rechamantes
polo procedemento de describir un obxecto, feito ou cerimonia
(normalmente relacionado coa relixión) con detalle e riqueza
descritiva e colorista, para, despois, darlle a volta traspoñendo as
características do primeiro obxecto, feito ou cerimonia a unha persoa
ou feito ideoloxicamente oposto –ámbito do primeiro, do seu
referente. Así, Castelar é o novo San Bieito (en “Tangaraños”), a
locomotora é a Nosa Señora de Ferro (“Na chegada...”), os grandes
xenios galegos son “o verdadeiro/ Ciprianillo”...
Existen máis exemplos, e hai que recordar que este recurso
retórico e estilístico procede en último termo da técnica de composición
do epigrama, xa na Antigüidade grecolatina: trátase de
facer concibir unhas expectativas ó lector para, ó final, sorprendelo
cunha asociación chocante, o “aguillón final” do epigrama; é
tamén un recurso retórico presente no relato popular humorístico
e no chiste. Pero o que fai Curros é construír poemas enteiros,
mesmo de certa extensión, sobre esta armazón.
Outro tipo de personificación é a que dá trazos físicos a
valores morais e ideas abstractas. Este é un dos trazos máis típicos
Dous paradigmas horacianos en Curros... 471
da poesía das Odas de Horacio, como o será de certos autores da
fin da Antigüidade e dará, entre outras cousas, orixe ó alegorismo
medieval.
É un recurso tamén propio dos filósofos, para ilustraren
mellor a atribución de características ós conceptos abstractos ou
para animar os seus textos con recursos retóricos e estilísticos de
ornato. Pero en Horacio e na poesía, en xeral, serve sobre todo
para isto último. Así, por exemplo, na oda I, 35, “O diva, quae
regis Antium”, dedicada á Fortuna, aparece esta (despois de todo
xa non só personificada, senón divinizada nas sociedades antigas),
pero tamén o “cruel Destino” (saeva Necessitas), a “Esperanza”
(Spes) e a “infrecuente Fidelidade” (rara Necessitas), no cortexo ou
séquito da Fortuna, e aparecen con certos atributos simbólicos
persoais.
En Curros temos bastantes exemplos deste segundo tipo de
personificación: a Fe, a Liberdade (“Pelegrinos, a Roma”), a
Esperanza e a Liberdade no poema “Alborada”, no que se usa a
imaxe clásica da caixa de Pandora, e tiña así unha oportunidade
clara para a personificación de conceptos abstractos.
O VATE COMO FUSTRIGADOR DOS MALES MORAIS
O vate é, tanto para Horacio como para Ovidio, o vate fustrigador
(poderíase dicir) filosófico dos males morais da época. A
formulación clara en Curros:
Triadas, miñas triadas
(...)
Ladrade, mordede, ride:
onde haxa virtú, bicade;
onde haxa vicio, feride.
(O Divino Sainete v. 91, 97-99).
Tamén no seu poema “Encomenda”, do que falarei más
adiante.
Esta función da poesía aparece en numerosas odas de
Horacio, pero a diferencia é que nas odas hai sempre un trasfondo
472 Xosé Manuel Vélez Latorre
filosófico do que proceden as ideas sobre moral, e á que tenden.
Son ideas da filosofía epicúrea e estoica das que Horacio, un ecléctico,
fai unha síntese moi persoal. Fronte a isto, en Curros hai sobre
todo unha crítica social, política e de costumes, na que as abstraccións
están sempre moi pegadas á anécdota que lle serve de base e
non hai unha escola filosófica concreta detrás, senón unha amálgama
de ideas do positivismo progresista do século XIX.
Por outra parte, en Horacio hai un certo pesimismo de
fondo (especialmente nas reflexións sobre o paso do tempo e o
tema da morte) que non hai en Curros, que cre no Progreso e no
triunfo das ideas novas na Humanidade.
UNHA NOVA LECTURA DO POEMA “ENCOMENDA”
Esa mensaxe ideolóxica en favor do Progreso de ética
humanitarista está, certamente, presente, en moitos poemas, pero
pode facernos esquecer lecturas máis ricas e complexas doutros
poemas de Curros, especialmente no que se refire ás reflexións
metaliterarias. E aquí queremos dar unha nova interpretación, axudándonos
precisamente da tradición clásica, dun destes poemas.
Hai algo que sempre me sorprendeu no seu poema
“Encomenda”. É preciso recordar, ante todo, que este é un dos
máis citados para ilustrar a concepción da poesía como labor ético.
Pero o que realmente nos di o poeta é que esa é unha das cordas
da lira; hai que supor que ten outras. E o máis sorprendente é que
insiste en que é unha corda que el non toca, ou polo menos só en
“ensaios”; é unha corda que quizais non chegue a tocar:
Teño unha corda muda
na miña lira torva
(...)
Cando nos meus ensaios
sona a compás das outras
(...)
Ninguén ouíu aínda
as cántigas que entoa.
Dous paradigmas horacianos en Curros... 473
A formulación, pois, é de certo retraemento: o poeta precisamente
declara non tocar esa corda, á que se refire con termos que
recordan outras reflexións sobre o poder sobrenatural da poesía;
así a referencia relixiosa a que as xentes todas virán “como detrás
de Cristo”. Neste texto o poeta parece ter medo mesmo do poder
da súa propia palabra. Compáraa cun coitelo (unha moi posible
alusión ó mito da castración de Urano3), co trono (símbolo de
Xúpiter), coas furias que saen do sangue de Saturno... Pero aquí
hai algo máis. Aquí hai, por medio da tradición clásica moi ben
agachada e moi axustadamente explicitada no que é preciso, unha
alusión á gran rebelión da segunda xeración dos deuses olímpicos
contra o seu pai tiránico Saturno, que para un progresista do século
XIX como Curros non podía simbolizar outra cousa que a revolución
que dese a xustiza ós escravos e ós ilotas. A forza da expresión
correspóndese coa violencia do mito, prolongado nas titanomaquias
e xigantomaquias da época clásica, nas que se describe
que tales loitas sacudiron todo o Universo (di Curros no v. 8: “que
os ceus se desproman”).
Hai, pois, nestes versos a referencia ós temas, ó ton e ó
poder do poeta épico4. Esta referencia mestúrase coas alusións
bíblicas (v. 17, v. 19-20), e volve aparecer na imaxe da subida á
“cima/ sagrada e vitoriosa” dos que teñen esas “arpas”; vemos aquí
non só a subida á victoria do Progreso, senón principalmente a
subida ó Parnaso, ó monte dos poetas coroados, á imaxe da “gloria”
literaria. (Da que o poeta Curros, dorida figura romántica, se exclúe:
v. 39-40). Podemos arriscarnos a ver aquí a manifestación de Curros
da necesidade de escribir un poema épico “culto” na literatura galega;
sería esa a “Encomenda” de Curros á súa propia xeración ou á
inmediatamente seguinte. ¿Teriamos aquí, pois, a idea-guía pondaliá
avant la lettre? Deixamos a cuestión aberta, pero cremos que é de
interese: un poema que ata o de agora tivo unha interpretación univocamente
moral, ética e política amosa unha faceta como texto
3. Neste poema parece confundir Curros a Urano con Saturno, polo feito de que os
dous foron destronados polo seu descendente.
4. Sen dúbida, isto é o que no fondo notan aqueles que ven neste poema un ton pondalián.
474 Xosé Manuel Vélez Latorre
programático de alcance puramente literario, no momento de
constitución dun novo sistema literario segundo o modelo das
outras literaturas modernas e antigas onde no comezo hai un epos,
un poema épico. Pero esta reflexión programática está inserida nun
libro de lírica. Hai que recordar que o poema narrativo “A Virxe do
Cristal” non ten a altura, o tema nin o ton apropiado comparable
ós poemas épicos que dan orixe ás literaturas antigas e modernas:
por poñer só un detalle, non hai combates, loitas, mitoloxía, feitos
heroicos.
A ambición de compor un poema épico culto en galego é,
pois, un tema que entra máis cedo do que pensabamos nas reflexións
(explícitas ou latentes) sobre a constitución do propio sistema
da literatura galega e a súa canonización, o establecemento dun
canon que non pode ser só de autores, senón tamén, por herdanza
clásica, de xéneros e subxéneros.
A “Encomenda”, pois, que fai Curros ós poetas galegos
(pois ós poetas, ás outras “harpas” é a quen se dirixe o poema) é a
de algo certamente difícil –que o propio Curros pensaba que superaba
a súa capacidade e preparación (a ars horaciana) ou o seu
talante, o seu ingenium... Así, marcaba Curros ó mesmo tempo
unha distancia cos poetas da súa propia xeración e os da inmediatamente
posterior, retándoos a unha tarefa necesaria pero moi traballosa.
Visto o que custou a Pondal levala a cabo nos Eoas, ou a
Vaamonde Lores nos Calaicos, a encomenda de Curros aparece
como moito menos xenerosa do que semella. Pero é perfectamente
coherente co que lle interesa a Curros, como a calquera autor
con ambicións, para situarse el mesmo nun lugar de excelencia no
sistema literario que agora estaba nacendo.
CONCLUSIÓN
Concluiremos apuntando, como síntese deste pequeno
capítulo dun “Horacio en Galicia” aínda por facer, que, fronte a
outras influencias horacianas noutros autores e épocas, o certo é
que o horacianismo de Curros aparece principalmente na súa poesía
“civil” e nas súas reflexións metapoéticas sobre a figura do poeta
Dous paradigmas horacianos en Curros... 475
e do artista. Non é o Horacio privado e epicúreo, o Horacio do
banquete e o amor, o que inflúe en Curros, pero tampouco o da
fina percepción da Natureza e os ritmos naturais da vida no agro.
Fronte a este capítulo do horacianismo na literatura galega centrado
na figura do poeta civil, temos o seguinte capítulo, no que a
recepción do Horacio privado e epicúreo, o Horacio do banquete
e o amor si está presente; referímonos ó horacianismo dos seguidores
de Curros da escola clasicista, especialmente Vaamonde
Lores (nos seus libros Mágoas e Follas ao vento; é curioso que dedique
a súa traducción de Anacreonte a Curros, que non toca esta
corda).

V. XORNALISMO

É dabondo case todo o que se ten contado –mesmo novelado–
sobre da vida de Manuel Curros Enríquez.
Datos certos son que naceu en Celanova o 15 de setembro
de 1851 e que sendo neno marchou da casa paterna, como el
mesmo manifesta, sen precisar idade concreta, no artigo biográfico
que, sobre o seu protector Modesto Fernández y González, publicou
estando xa na Habana (Curros 1895):
El que estas líneas escribe, faltaría á un sagrado deber si no
aprovechase esta ocasión para rendir al señor Fernández y González
un testimonio público de gratitud por el generoso afecto y la decidida
protección que le ha venido dispensando desde que en edad muy
temprana, niño aún, llegó á Madrid, prófugo de la casa paterna,
indigente y desolado, hallando en él desde entonces el amor de un
hermano, el consejo de un padre y la tolerancia sin límites de un
maestro.
Mais, ¿que debemos entender por “edad muy temprana”
ou “niño aún”?
Os que se ocuparon da súa vida tampouco nos aclaran
moito a este respecto xa que, aínda que precisan idade, non achegan
documentación sólida. O seu fillo Adelardo (1909: 242), que
non se levaba con el, e tal vez por iso, contribuíu dabondo á mistificación
da vida do pai; dinos que esta marcha se produciu cando
tiña dez anos, para de seguido, e sen solución de continuidade, sen
mediar outra aclaración, situalo en Londres no tempo en que “la
niñez acaba y la juventud principia”.
Curros Enríquez, á semejanza del llaver de los tiempos viejos, de
nuestro sublime Zorrilla, vióse precisado á huir de la casa paterna
cuando apenas diez años contaba. Buscando otro ambiente de
CURROS ENRÍQUEZ: EXHUMACIÓN DUN
POEMA DESCOÑECIDO CON ALGUNHAS REFLEXIÓNS E
PUNTUALIZACIÓNS LITERARIAS E BIOGRÁFICAS
Xosé María Dobarro Paz
Universidade da Coruña
480 Xosé María Dobarro
libertad y amor –¡estos fueron sus ideales!– dejó la tierra nativa y
fuese á otras, comiendo el amargo pan de la emigración en plenas
calles de Londres, cuando la cédula de su vida marcábale ese límite,
en que la niñez acaba y la juventud principia.
¿Seguen a ser os dez anos ou pasou algo polo medio do que
non se nos informa?
Os moi temperáns dez anos transfórmanse en trece –case
catorce– na alusión que á “fuxida” de Celanova nos dá o propio
Curros con ocasión da súa presentación ao Certame de Ourense de
1877:
Esta composición, o mesmo q’o Gueiteiro e Unha boda en Einibó,
foron premeadas n’o certame poéteco que houbo en Ourense o 24 de
Febreiro de 1877, con dous mil reás, ofercidos pol-o señor D.
Modesto Fernández y González ó autor d’as tres millores poesías
dedicadas á cantar unha tradición, un tipo y-unha costume de Galicia.
[...] Diante esta acusación, de cuya inxusticia respondían doce anos
de soedades y-estrañezas, pasados lonxe d’a miña casa.
A idade increméntase ata os quince nunha outra referencia
del mesmo, de ser reais estas palabras que Luciano Cid Hermida
(1908: 12) pon na súa boca:
Ojalá pudiera yo acompañarte á Celanova, porque yo, para
mayor desgracia mía, adoro aquella tierra en que tanto sufrí,
aquel pueblo y aquella casa en que tanto lloré hasta los quince
años en que la abandoné huyendo del furor paternal para
arrojarme en un mar lleno de tempestades, donde vivo en
perpetuo naufragio!
Tamén no poema que comeza “¡Vigo, ya en tu seno estoy!”
dá unha data “dos lustros”, mais non nos orienta nada porque descoñecemos
a de elaboración e de publicación. Si menciona que
era “niño” e que marchara “prófugo/un día de la casa paternal”,
terminoloxía idéntica, “prófugo de la casa paternal” á que emprega
no poema “El olmo del Miño” (1873) e, como se viu, noutros
casos.
Curros Enríquez: exhumación dun poema... 481
Mais en ningunha ocasión fai referencia ao “furor paternal”
como causa. No poema a Vigo di “¡Soñé!” e “soñara” en “Saúdo”,
consecuencia, neste segundo caso, de estar “revolto/na louca redemuíña”
e “alumeado/por unha estrela maldita”.
Aínda que a Celanova en que Curros naceu e pasou a súa
infancia tiña máis peso no mundo galego do que hoxe ten –Madoz
(1845) censa 866 veciños e 4.330 almas– era unha vila dominada
por unha xerarquía eclesiástica ultraconservadora, montaraz, que
necesariamente afogaba a quen quixese respirar certa liberdade.
Algo similar lle acontecía á capital provincial da aínda recente división
territorial española, pois daquela non tiña unha poboación
moi superior –o propio Madoz fala de veciños e 5.490 almas– e a
catedral, “o demagogo de pedra” cos seus achegados, era a que
gobernaba todo, como o poeta tería oportunidade de comprobar
en si mesmo en 1880.
Para ansiar, desexar e procurar outros ambientes máis acordes
co seu ser inquieto non facía falta o pai reaccionario e represor
do que de cotío se nos ten falado. José Benito Reza demostrou hai
pouco que o escribán De Curros non era, cando menos politicamente,
o que se viña dicindo.
Moi diferente era o clima que se respiraba na localidade
máis poboada de Galicia –4.087 veciños e 19.415 almas, tamén
segundo Madoz–, berce de levantamentos liberais de carácter progresista
(1915, 1920), a “meiga cibdá da Cruña”, a “cibdá da torre
herculina”, onde o neno Curros descobre que Galicia non é só o
atraso que coñece, que en determinadas zonas da súa patria existe
o progreso polo que devece.
No poema “Saúdo” –do que non temos máis data de composición
que a de 1880, cando aparece en Aires–, sen dúbida autobiográfico1,
hai alusión a unha chegada á Coruña cando era “neno,
1. Para López Cid (1951: 3), que non achega xustificación documental, trátase dunha
“composición de valor biográfico tal vez decisivo”. Por outra banda, Curros escóitalle
dicir a Murguía (1905), cando o acto da coroación, ó referirse á súa visita á Coruña: “á
la cual niño casi saludaste llamándola nai cariñosa y recibiendo de ella entonces cuanto
podía darte: Consolo prás miñas bágoas/prós meus males, mediciña”, sen que se saiba
que houbese resposta do poeta en sentido contrario.
482 Xosé María Dobarro
si, moi neno”, “dun ceio en precura/máis grande que o de Galicia”
e “de camiño/pra máis aleixados crimas”. A descuberta da cidade
vaino cativar de tal xeito que “renunciei terras estranas/i amor
pedinche e caricias”. A cidade, como “nai cariñosa”, deulle “consolo
prás miñas bágoas,/prós meus males mediciña”.
E alí, á beira do tormentoso mar do Orzán, foi onde aprendeu
“a estrofa enérxica e fera/da libertá” e escoitou falar do “santo
amor da patria/que se sente e non se esprica”.
Ao noso entender –aínda que as últimas descubertas de
Patrocinio Ríos, ofrecidas neste congreso, acerca das relacións do
celanovés cos protestantes, poden reforzar a hipótese da estancia
en Londres– o poema non dá pé a supor que esta proxectada viaxe
de fuxida da casa –de habela sería outra– tivese como destino a
capital británica. Máis ben debemos pensar que optase polo camiño
da emigración americana, como faría anos andados partindo,
precisamente, da Coruña.
O poema dá a entender que a estancia na cidade herculina
o fixo, afortunadamente para el, cambiar de idea e non marchar a
onde tiña previsto e si a Madrid, localidade á que chegou, como
vimos, de neno.
De feito alí encóntrase cando está a piques de cumprir
dezaoito anos, que é cando vai escribir, segundo el mesmo referiu,
a súa célebre “Cántiga”, que sería a primeira composición súa da
que temos noticia, e polo que semella non lle daba valor. De aí que
non a dese a coñecer de maneira impresa ata a primeira edición de
Aires da miña terra (1880) e acompañada dunha nota explicativa
que consideraba necesaria:
Tal é a primeira poesía que escribíu o autor n’o dialeuto pátrio.
Non figuraría n’esta coleucion, si a circunstancia d’habela feito
popular en Galicia á linda muiñeira que pra éla compuxo o Sr. D.
Cesáreo Alonso Salgado, seu querido amigo, non-a fixese dina de ver
á lus púbrica. Fóra d’esto, puxeron néla tales variantes os que inda
oxe lle fan a honra de tarareála, que o autor xusgóu comenente dála á
estampa tal e como a escribiu sobr’o marxe da leucion X d’a Economía
política de Colmeiro, n’a tarde d’o 5 de Xunio de 1869.
Curros Enríquez: exhumación dun poema... 483
Polo que di, estes foron, sen dúbida, os seus primeiros versos
en galego, en “dialeuto pátrio”, o que parece dar a entender que
xa escribira outros en español, dos que non dá máis noticia, e, a
día de hoxe, pouco máis sabemos destes seus inicios como escritor
que as palabras de seu fillo Adelardo (1909: 242),
Careciendo, pues, de pan y de hogar, escribió sus primeros
versos; y en aquellos días que transcurrieron para la nación española,
precursores de la revolución de septiembre del 68, ya Curros
Enríquez era considerado como una futura gloria de las letras patrias.
que son a todas luces esaxeradas, pois é obvio que en calquera
tempo, ámbito xeográfico ou lingüístico foron poucos, e menos
aínda aos dezaseis ou dezasete anos, os que puideron comer da
poesía. ¿Haberíaos?
Foi na prensa madrileña, no xornal El Combate, onde apareceu
a primeira poesía da que temos noticia. Trátase da composición
“Al Dos de Mayo”, datada neste mesmo día do ano 1872. Un
mes despois, tamén noutro xornal da capital do Estado, La
Ilustración Republicana Federal (8-VI-1872), daría a coñecer
“Tributo de sangre”. Xa que logo, deuse a coñecer como poeta en
español e fóra de Galicia.
Para atoparmos un texto seu na prensa galega hai que
agardar algo máis dun ano, pois, que se saiba, o primeiro poema
aparecido entre nós foi “El itinerario. Confidencia”, dentro da
“Sección de Variedades” do ourensán El Correo de Galicia (63, 20-
VIII-1873)2, asinado en Madrid como MANUEL CURROS Y
ENRÍQUEZ3. Por estas datas, da man de Felipe Picatoste, entrara a
2. Xornal democrático aparecido en setembro de 1872 que, primeiro baixo a dirección
de Juan Manuel Paz Nóvoa –o primeiro defensor de Curros en 1880– e despois de
Manuel de la Peña Rucabado, vía a luz seis veces ao mes.
3. As páxinas deste mesmo xornal recollerían sucesivamente “El canto de la República”
(70, 25-X-1873) (MANUEL CURROS); “La guerra civil. Oda” (77, 30-X-1873)
(Madrid, 1873, MANUEL CURROS Y ENRÍQUEZ); “La primera cana” (98, 25-II-
1874) (Madrid, Febrero 10 de 1874, Manuel Curros y Enríquez); “La despedida.
Oriental” (104, 31-III-1874) (Manuel Curros y Enríquez); “En la temprana muerte del
niño J. V. B.” (120, 20-VI-1874) (M. CURROS Y ENRÍQUEZ) e “Vacilaciones. Á
Emilio” (132, 21-VIII-1874) (MANUEL CURROS Y ENRÍQUEZ).
484 Xosé María Dobarro
formar parte da redacción dun diario tan pouco poético como a
Gaceta de Madrid.
O 1º de xaneiro de 1874 vía a luz El Heraldo Gallego.
Semanario de Ciencias, Artes y Literatura, que tiña como lema:
“Galicia ante todo, Galicia sobre todo”. No editorial indicaba que o
seu obxectivo era a defensa de Galicia sen adscrición política. Na
sección “Variedades” daba noticia de que diferentes escritores galegos
manifestaran a súa adhesión ao proxecto e mais disposición a
colaborar.
Habiéndonos dirigido en carta circular fecha 10 de Diciembre á
los principales escritores y poetas gallegos, hemos tenido la suprema
satisfación de recibir atentas y afectuosas cartas que revelan un
levantado sentimiento, un profundo amor á Galicia, de los señores
siguientes: D. M. Murguía, B. Vicetto, T. Vesteiro Torres, P. Ruíz
Enríquez, R. Barros Sibelo, L. Taboada, I. Armesto, M. Curros
Enríquez, L. A. Mestre, B. Barreiro, D. Ulloa, M. González Álvarez, J.
M. Posada, R. Rua Figueroa, H. Cid, J. M. de Alcántara, A. Vicenti y
Rey, E. Álvarez Pertierra; además contamos con la colaboración de las
inspiradas poetisas gallegas Doña Rosalía de Castro y Doña Emilia
Calé y Torres de Quintero y con la de varias personas ilustradas de
esta Ciudad.
Curros figura entre eles4 e iniciou a colaboración de camiño.
Xa no n.º 2 (8-I-1874) podemos ler a composición en español
“En el aniversario de la muerte del príncipe de los ingenios españoles”,
datada en Madrid o 21 de abril de 1873 e acompañada
dunha nota da redacción que facía saber que se daba á prensa por
vez primeira.
Esta bella poesía ha sido leída en la Academia científica literaria
de Madrid con motivo de una reunión extraordinaria celebrada en
honor de Cervantes, siendo por primera vez publicada en las
columnas de nuestro Semanario.
4. Repárese en que tamén están Murguía e Rosalía, que, efectivamente, colaborarían
ata que se produciu o desafortunado enfrontamento entre o historiador e o director do
xornal.
Curros Enríquez: exhumación dun poema... 485
Poucos días despois, no n.º 5 (29-I-1874), iniciábase a
publicación de “El Maestre de Santiago/Leyenda histórica tradicional/
por/MANUEL CURROS Y ENRÍQUEZ”, obra dedicada “A mi
querido y respetable amigo Don Felipe Picatoste5, en prenda de
sincero afecto”. A longa lenda aparecería en números sucesivos,
con algunha ausencia, ata a súa conclusión no n.º 44 (5-XI-1874).
O “Fin de la leyenda” ten como último verso “Porque mi cuento
acabó”.
Pouco despois, no n.º 50 (1-XII-1874), na sección
“Bibliografía”, o anónimo redactor (¿Lamas?) comentaba o éxito
obtido no Teatro Novedades de Madrid polo poeta celanovés coa
loa dramática –feita en colaboración con Leopoldo Vázquez– “El
dos de Mayo de 1808” e aproveitaba para loar a lenda do
“Maestre”.
Los lectores de EL HERALDO han tenido ocasión de admirar la
inspirada musa del señor Curros Enríquez ilustrado colaborador
que nos favorece con sus galanas producciones. La bellísima leyenda
que venimos publicando y que con todo el colorido de la poesía,
refiere la tradición que dió origen á la orden de Santiago, germinada
en aquel sangriento drama de Milmanda, es una de las más
inspiradas concepciones del Sr. Curros Enríquez. En ella pone de
relieve sus grandes cualidade