Dış Kuvvetler‎ > ‎

Yerlatı Suları ve Oluşturduğu Şekiller

Kalker, jips ve kaya tuzu gibi suda çözünebilen kayaların bulunduğu arazilere karstik arazi adı verilir.

 

Karstik Şekiller, sıcak ve iklim bölgelerinde daha yaygındır. Karstik araziler bünyesinde CO2 içeririler suyun kalkere temas etmesiyle erime başlar. Bu olay yerin derinliklerinde meydana gelirken erime sırasında ortama verilen Karbondioksit suya karışır. Böylece su aşıt özelliği kazanmış olur. Asit özelliği kazana suyun eritme miktarı artar. 

 

Kireç taşı (Kalker), alçı taşı (jips)  ve Kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların yer üstü ve  yer altı sularının eriterek ya da içindeki erimiş maddeleri çökerterek oluşturduğu şekillere ise karstik şekiller adı verilir.

 

Karstik şekillerin oluşabilmesi için

  1. Kayaçların yapısal özellikleri : alçı taşı ve Kaya tuzu suda hızla çözündüğü için  tabakal içinde oluşan şekiller kalıcı değildir. Buna karşılık kireç taşı üzerindeki  karstik şekiller  diğerlerine göre daha kalıcıdır
  2. iklim : Sıcak ve nemli iklim bölgelerinde karstlaşma daha hızlı iken, soğu ve kurak iklim bölgelerinde bu oluşum yavaş gerçekleşir
  3. zaman : Karstlaşma süresinin uzaması karstik şartların oluşmasını sağlar
  4. eğim    : düz arazilerde karstik şekiller, daha kalıcı  ve belirgin iken eğimli arazilerde aşınım biçimindedir.
  5. tektonik hareketler ( Çukurların Oluşmasını etkiler)

 

1.  Kayaların Çözünmesiyle Oluşan Şekiller

 

a.  Lapya

Karstik şekillerin en küçüğüdür. Taşlar üzerinde çukur, oluk­lar ve deliklerden oluşur. Ancak çözünmenin şiddetli olması durumunda özellikle kalkerler üzerinde 30 - 40 cm derin­liğinde çatlak ve oluklar oluşur. Çatlaklar arasında çok kes­kin çıkıntılar bulunur. Çıkıntılar bu şekillerin olduğu yüzey­lerde hareket etmeyi oldukça güçleştirir.

 

b.  Dolin

Lapyaların büyümesiyle meydana gelen huniye benzer çu­kurlardır.

 

 

c.  Uvala

Birbirine komşu dolinlerin genişleyerek birleşmeleri sonucu oluşan çukurlardır.

 

d.  Polye

Özellikle tektonik çanaklarda karstlaşmanın devam etme­siyle, dolin ve uvalalar genişleyerek bir ova görünümü ka­zanır. Tarım faaliyetlerinin yoğun olarak yapıldığı 1 - 2 km çapındaki geniş çukurluklardır. Bazı polyelerin tabanları ya­ğışlı dönemlerde taban suyunun yükselmesiyle göl hâline gelir.

 

e.  Düden

Karstik bölgelerde, yüzey sularının yeraltına battığı ya da tekrar yer üstüne çıktığı yerlerdir. Su yutan ya da su çıkan isimleri de verilir.

 

f.   Obruk

Obruklar, dolinlerin çaplarının ve derinliklerinin artmasıyla meydana geldiği gibi, mağara tavanlarının çökmesiyle de oluşan derin çukurlardır.

 

g.  Mağara

Yer altına sızan sular burada kolay çözünebilen kayaçlar üzerinde yarık ya da çatlaklar açar. Zamanla çatlakların bü­yümesiyle mağaralar ve birbirine bağlı galeriler oluşur. Ba­zı galeriler km'lerce uzunluğa sahip olabilir.

 

h.  Kör Vadi

Çıkmaz vadi ismi de verilir. Oluk şeklinde uzanırlar. Aşınma­nın sona erdiği yerde vadinin önü kesilir. Vadi tabanı akar­su vadisinde olduğu gibi sürekli iniş göstermez ve bir süre sonra kesintiye uğrar. Çoğu zaman vadi tabanında su bu­lunmaz. Ancak tabanında su bulunan kör vadiler de vardır. Bu tür vadilerdeki sular vadi tabanındaki gideğenlerden yer altına sızarak kaybolurlar.

 

2.  Çökelme ile Oluşan Şekiller

Karbondioksit (C02) gazının yağmur sularıyla birleşmesiyle karbonik asitli sular ortaya çıkar. Karbonik asitli sular, yer al­tında kalkeri kolayca eriterek bünyesine bol miktarda kireç yükler. Ancak kireç yüklü sular, yeryüzüne veya mağaralara ulaştıklarında, karbondioksit (C02) gazının uçmasıyla yük­lendikleri kireci çökelterek karstik birikim şekillerini ortaya çıkarır.

 

a.  Traverten

Yeryüzüne çıkan suların içindeki kirecin yamaçlarda çökelmesiyle oluşan şekillerdir. Travertenler, içindeki mineralin özelliğine göre değişik renklerde olabilirler.

 

b.  Sarkıt, Dikit ve Sütun

Yer altı suyunun içindeki kirecin mağara tavanlarında çökel-mesiyle sarkıt, mağara tabanlarında çökelmesiyle dikit, sarkıt ve dikitin birleşmesiyle sütun adı verilen şekiller oluşur.

Č
ć
ď
Mehmet Okatan,
27 Mar 2009 23:57
Comments