La Menina disia novèle AF
 

 Ostal Bodou

Ostal Roqueta.M 

Ostal Mistral 

Ostal Calelhon 

Ostal Manciet 

casal nòstre

Taban

cardabela 

ostal d'occitania tolosenc

F BRUN

Calandreta mureth

POC

Jacme 

IDECO(crompar de libres)

Radio Occitania 

paratge

Trobadours 

Nord Vivarais

Jean Duvernoy et l'inquisition

quimèra o pasCantalausa 

tresor de la langue d'oc 

 La menina disia.

Quand èri jove, davegadas, la maire me butava al tren de Milhau, e lo pepin venia me cercar a la gara, que podiai viatjar coma un grand , dins una de las veituras de fusta vèrdas , de classa tresenca , ambe de siètis del meteis metal, coma se fasian encara dins las annadas cinquanta , ambe una pòrta dabant cada compartiment , e de veiral qu’òm podia baissa de son grat, e alenar aital l’ èr empudesit de tuba negra de la maquina de vapor . Mas que, solide, tot n’ èra encara milhor se la locomotiva 2D2, la gròssa que parcavan a Briva de costuma, la que bufava de vam fum e escarbilhas, tal un dragon de legenda, èra jontada per rebalar las cinq o siès veituras vèrdas, que cracinavan dins cada corba del camin de fèrre, e sautavan coma las cabras quand las ròdas passavan sus cada jonch dels ralhs.

Lo viatge començia dapassèt e se perlongava docament. Dins la còsta de la muralhassa, onte i aguèt en 1943 una lutja feruna entre los alemands e los maquisards, lo tren tapava bravament lo 40. Passat Engayrèsc , al ras del sanatorium, lo tren freinava qu’i avia una dels mai fòrts penjals d’Euròpa pels trens, pareis , e donc la maquina semblava de trantalhar per amontairar, dabant un dels mai bels païsatges que se poguèsse veire , prenià la davalada cap a la valòia de Tarn, lo païs dels cerièrs , e lo tren contunhava en permejant qu’i avia d’endrèches, ont las fondacions del camin de fèrre alisavan , que la Terra debordelava poderosament, subretot dins un ròdol sonat « Lo Rascalat » e ont se fasian de longa de trabalhs d’enrocassament.

A la fin de la rampa, just a la dintrada d’Aguassac , gaitavan los bauçes per veire los voldras… Ara an desparegut, un temps los caronhards dels Causses emplenavan lo cèl. Mas pareis queson tornats auèi los aucèls de las alas gigantas.

Un temps los creseguèron mòrts, que se’n vesiam pas pus d’aucelasses de las arpias d’aram , que netejavan los Causses de totas las carònhas , singlars nhafrats pels caçaires, oèlhas casudas dins un avenc, o per d’unes trufaires sògras, e vièlhs rics , o repapiaires asirats per lo gindre o la nòra.

D’Aguessac entrò Milhau lo tren prenia de la celeritat per far una intrada trionfanta dins la gara a 70 quilomèstres per ora . Ne’n resultava totjorn la necessitat de frenar a tota « blenda » per s’arrestar al nivèl del cai.

Dròlle o sentissiai plan lo poder de la maquina e tenia la certituda que ren podria pas arrèstar lo vam del progrès e n’èri fièr d’aquel bruch poderos 

Davalat sul cai, cercavi lo pepin . S’èra trobat de companhia m’esperava sus un banc, a l’ombra de platanas, en parlant dins nòstra lenga que s’ausissia pertot. Me fasia sinhe e se levava en mormolhant coma per el : te lo duganèl, te sias pas perdut ?

-En rota que la mameta nos espèra…

Prenian totis dos lo baloard , e acorchissia la marcha pel carrièron de la gleisa. Cada còp me mostrava de luènh la plaça del Mandaros en disent :

- te fosiquet es aqui que sias nascut per minjar la tia part de cambajon sus la Tèrra.

Me parava pas la man. Aimava pas de jogar al papin. Disia que las femnas fasian pas que de confir los dròlles, « los poirir ». Solide qu’el n’avia viscut de duras. A uèch ans foguèt logat que la sia familha podia pas noirir totes los mainatges. Me contava que partissia a Bézièrs ambe son paire, per las vendemias, que fasian lo camin a pè… Era normal a l’epòca. A ièu la distançia me pareissia impossible de far. Quna idèa estranha, que de còps li gaitavi las cambas en me demandant consi se podia far.

Tre passat la pòrta de l’ostalas a l’angle de la plaça de la Capèla , e de l’avenguda del pont Leroge, la menina me quichava contre son pitre coma se venian d’escapar a la mòrt. Aimava tròp son monde . Era ansiosa. Li auria calgut tener los pròches pas qu’a tres passes d’ela. Cò qu’èra impossible.

Coma n’avia totjorn un defòra, o même a l’estrangièr, Argeria, Maròc, se fasia un « sangd’encra » la paura menina qu’aquel lagui acabèt ambe lo vièlhum de li rosegar la santat.

D’aquel temps, un dròlle se devia de minjar. Que se minjava pas se podia dire clarament qu’èra malaut. Praquò sonavan lo mètge e lo mètge arribava, qu’es pas de creire. Me sovèni qu’un molon dels companhs mièus de classa devian engolir d’òli de fètge de merluça per se dubrir l’apetis.

I escapèri un temps... Tant que me sonèri Alan lo Tròn.

Praquò m’agradavi de venir los veire a Milhau, que fasian l’impossible per m’acontentar.

Aici a Milhau los dròlles m’avian trapat un autre escais-nom. Per totes coma lo grand èramaselièr me sonava : « la charcuta ». Mas que la « charcutalha » ièu l’aimavi pas cap. Fasiai lo malastre de la grand. Ne’n voliai pas de la salcissa, del cambadjon, del fricandèl, de la còsta de pòrc frèsca, de bòtifarra o del pè de pòrc dins la galantina enveirenta. Tot aquò me copava lo siblet de l’apetis e butava la grand de quichar sus l’òli de merluça. Que calia ben lo dubrir aquel estomac renegaire.

E totis dos de dire :

minja per la talent que vendra. minja que grandira pas.

Alara me metiai de plorar e d’asaigar la taula mentre que la grand m’aparava :

-Aimée laissa lo estar tranquile. Que sias aisse !

E tot s’acabava del melhor per ièu que la grand me preparava de pastas o d’uous sens quitar de repotegar..

E lo grand m’aconsiderava estabosit en mormolhant un sol mot :

- diable !

Per astre i avia un fum de causas agradablas dins la jornada, ambe los dròlles de mon atge,levadas lo minjar e lo dormir.

Que per dormir calia davalar cap al pont de Cureplan. Qu’estatjavan tot d’en naut d’un imòble de quatre estage sens monta-davalador. Mas aquò rai. Per dintrar calia butar un portal pesuc que dubrissia sur un porge escur, e un escalièr esclairat son que per d’ampolas vièlhas que devian pas passar los quarantas wats. D’aqui encara èri d’anar plan, content de montar los escalièrs entre los grands. Agachavi lo pas del grand, las sias espatlas largas e escotavi son buf poderos, e lo mai leugièr de la menina, en me disent que degun, que siague lo quite diable gausaria pas jamai nos agantar dins l’escuresina.

Mas qu’un còp butada la pòrta de l’apartament èra un autre parèlh de margas. Gigant l’estage,un pauc tròp estranh, per mon gost, que tenia tot l’estage. Que tot un costat servissia per secar la charcutalha frèsca avant de l’amontairar del costat de « Montjòvi », salcissas, salcissòt, cambadjon e que sabi ièu. Ne’n avia de pertot de mangiscla penjada a las fustalha. Des pergas a perda de vista. E sus de taulas grandas de causas envelopadas de pèlhas blancas imaculadas. La mia cambra se trobava al cap d’un corredor estrèch e lo malastre venia que la lor cambra èra de l’autre man. D’un costat a l’autre i avia un espandi escur, imense, perilhos. Eri segur que la mòrt me gaitava. Un còp lo lum atudat, me disiai qu’una bestia feruna mancaria pas de ma sanhar e de me plegar dins las pelhas blancas, qualques còps cubèrtas de tacas negras, per las carns ensanhosidas, que cresiai de veire frenir o mème bolegar al ventolet, e que quitavan pas de bolegar jos las toalhas. Ièu cridavi :

- Meme daissas me lo lum…

- Bon encara un pauc…

- Non totjorn…

- Se pòd pas…

- Meme atuda pas …

Lo pepe jà roncava . Mas fasia la caça al lum, e disia que gastavem d'argent. M’era enebit d’i tocar. Que sem pas de Versailles. Se’n chautava que m’engola la bèstia negra coma un can o far

d' un òs de rit.…

- Meme conta-me una istòria

- Non qu’es ora de durmir..

- Si; la de l’altre sèr que l’as pas acabada..

- 

- ane Meme pòdi pas dormir, que i a una bèstia jos lièch…

- Non i a pas cap de bèstia… levat tu.

- Meme ai paur…

- 

E aital i tornavi, ressegavi del melhor, miètja orada se calia, de cridar, de gingolar, de gular per un mal de ventre que me donada las tressusors, e la menina fenissia de plegar. Totjorn lo ventre ganhava. Que los vièlhs sabian plan que lo maquina del ventre es totjorn a mand de se desmargar. Ausissia craïnar lo somièr. Sabia que repotegava la grand. Puèi que cercava a paupas las pantoflas e prenia cap a la mèuna iscla de solitud al cap del corredor. E me butavi de l’autra costat del lièch per li far de plaça. Aital me trobavi jos la fenèstra que m’ofrissia un brave boçin de cèl.

Aital , d’una nuèch d’estiu, que me contèt una istòria, que la luna revertava un platèl d’argent.

- lo vèses ?

- que ?

- l’òme vièlh sus la Luna !

- un òme vièlh ?

- E oc, ambe son fais de gavèls sus l’esquina..

- son fais sus l’esquina ?

- gaita com’es plegat jol pes de la lenha...

- de la lènha ?

- alara lo veses ?

I vesia pas res. Sai qu’èri encara tròp espaurugat. Mas pauc a chau pauc, malgrat los uèlhs emplenats de lagremas, e en permejant, comencèri de veire d’ombras movedissas. E lo capèl. De segur d’en primièr trapèri lo capèl. Aprèp i vejèri milhor la siloèta, la bloda larja coma la dels maquinhons del mercat de Laissac. Miracle qu’en agachant prigond, en sarrant las parpèlhas vesiai plan las mostachas, la saca, la cana, los esclòps… Oc caminava l’òme vièlh sens se revirar sens que se poguèsse veire sa cara tota rufada…

- alara que lo veses ara ?

- oc mas de que fa amont ?

- l’as trapat ?

- Oc

-escota, vai te contar l’istòria del Papeta de la Luna…

-del Papeta ?

- un còp èra, aquel òme, e me mostrèt la Luna del menton, vivia sus la Tèrra. Era boscatièr. Partissia de matin de son ostal per far son mestièr tant penible. Era un brave òme trabalhador.Trabalhava del matin al sèr e s’arrestava pas que per remirar l’obra de la natura. Era maridat a la Joana de Compeyre, un vilatjòt vesin de Montjòvi que coneis pas, e li èran venguts quatre dròlles e cinq joves. Cò que fasia nòu bocas atalendas e un bresilhejadis pas possible entre las quatre parets de l’ostalon. Solide que per trapar d’argent de la noiridura calia pas caumar.

Mas aquel valent tenia sa tissa, e çò que se sona una dèca de l'esperit. Una mena d’orgulh que li venia naturalament d’una qualitat dison los uns o d’un sin dirian los autres. Crentava pas de dire qu’ aje lo temps e seria capabla de comprendre los segrèts de la nature, es a dire de Diu. Era pas missant com’ òme mas s’acaprissèt d’escotar la masca orgulhosa, sorre bessona de l’orgulhasa curiositat, que li bufèt l’idèa falorda, l’envèja de tot devinhar. Aital qu’un jorn, al bòsc, ausiguèt cantar un cocut dins una mata espèssa. Per exemple! Lo drac te lo trapèt per l’orgulh, vaiqui que se metèt dins l’idèa de lo seguir, de veire per que, aquèl aucèl trufaire, sibla pas que doas notas garrèlas, sornas e pas gaire musicalas. Per qué sibla? . Onte se vas de rescondons ? Per que construsis pas son ostal coma totes los autres? A pas lo temps? Aital milanta questions totas las mai bèstias las unas que las autras. Sens jamai trobar l'ombra de la debuta d'una mena de responsa , que paresca sensada, , entre que lo paure Joan se quilhava com'un gal per cridar son ansia...

Joan galopèt , Joan lo sèu nom vertadièr. Joanon coma li disia la sia maire, mas los autres s'espatavon de rire e l’escaisonèron lèu « Furgacèbas » que lo monde d’aquel temps sonava los òmes valents d’un biais risolièr, qualque còp crudèl.

Aquel jorn donc, lo Joan se levèt d’un còp del tronc ont s’èra sietut per dinar e cridèt coma un falord:

- e tu lo cocut finiras ben per me dire ton segrèt. E per que canta ? Paraula de Joan lo Furgon…

E escupiguèt per jurar... Mas cal pas insolentar los aubres o las flors, las bèstias tanben quand òm viu de çò que lo bòsc ofre, que la natura porje, per lo que sab remirar, niflar , alisar , paupar , e cantar subretot cantar. La natura aima d'ausir cantar un boscatièt mème se copa sens piètat, ambe la destral brancas e aubres, que sab dins la sia sapiença que l'òme dèu noirir son niu; mas la natura asira l'òme que sanha la tèrra per li panar son tresaur , e castiga lufanos que trapa com'un panaire , çò que li agrada sens jamai cantar per mercejar.

Qu'es aquela ombra que passa pels fraisses , garrics, amorièrs? Sens levar lo cap al cèl? Es lo Joan . Lo Furgairon. L'orgulhos. Mesfisém nos que va agantar l'aire , l'èrba, lo vent?

Subte sautèt dins las brugas, las falguièras, los romècs. Entrevejèt, entre las brancas bassas dels fraisses, la tofa jauna de plumas que s’èra pausada gaireben pròche, pas qu’a un centenat de mèstres. Lo seguiguèt dapasset a la debuta. L’autra fasia que de voladas de trente mèstres mas s’enauçava tre que lo Joan començava de veire milhor son uèlh en forma de bola negra. En camin perdèt son quinhon de pan. Sens i soscar se metèt de correr. Mas l’autra contunhava son biais. Pòd totjorn corre. COU COU. Dos tons. Se mesfisava de l’òme dempuèi qu’èra nascut coucou. Praquò lo coneissia plan lo Joan Furgairon. Même que l’aimava, escas un pauc, que Joan lo « Furgairon » li auria pas jamai fa de misèrias, a sa raça, que d’en prumièr avia quitat de caçar l'òme e qu’èra pas missant.Caluc. Oc . Venia fòl. Mas lo coucou qu’aimava pas sa curiositat. Los cocuts ambe los cocuts, los òmes ambe los òmes e las oèlhas e vedèls seràn plan servadas.

E puèi de que cercava apr’aici ? De tot biais lo trobaria pas jamai lo segrèt de la natura lo paure colhon.

Per aquò far, Dieu fisèt als cocuts la tòca de servar d’unes segrèts que l’òme dèu pas saupre.

Lo cocut se revirèt. Lo Joan susava coma un buou e trescolèt dins las fuèlhas. Per astre abans de l’avenc de la Mijalana, mas pas tant luènh qu’aquò. Era benastruc s' afalèt pas qu’a très mèstres d'i cabuçar. Paure diable. Bufava come un buòu. Tornèt prendre alen. E se metèt a furgar las fuèlhas per trobar lo porta moneda , que manquèt venit capbord de paupèjar mièja orada. Puèi d’un còp vejèt que lo solelh avia tornat. Se levèt com’un ressòrt e tornèt a la copa de fusta lèu, l’esperit copable, l’arma desvariada, lo còr tresvirat. En se prometènt de pus s’acapriçar aital.

Curios que l’esperit de Joan. Om auria dich qu’èra triste. Fasia bel temps per trabalhar, e l’èr èra tebès, coma lo buf d’un nen contra lo sen de la sia maire. D’aucèls se sonavan d’un boisson a l’autre. Un pluèja recenta t’avia far grèlhar de campariòls de pertot. A tres passes d’onte èra sietut i avia una padenada de cèpas. Una vertadièra capelada. Dins lo valat se vesia de pertot las flors jaunas de las giròlas. Mas i soscava pas. Non, i volia pas pensar.O podia pas. Son ansia li donèt envèja de vomir. Per qué volia sonque viure ambe son dòl? e sa question impossible? pausava de contunh coma s’un clavèl s’i ficava dins la cervèla. Se trachar dels segrets de la natura, que sentissia plan lo Joan que totis a l’entorn, òmes bestias e plantas se trufavan de son falorditge e de son orgulh sens tèrmes.

La Grand marquèt una pausa.Era bona contaire...

- mas meme al cocut, qual es lo segret ?

- es un segret se vòls, que lo ten de la Maria del Bès. Ditz que lo cocut susvèlha la color de las fuèlhas. Diu li fisèt pas qu’aquela tòca. La color de la fuèlhas subretot per tindar la davalada…

- la color de las fuèlhas ?

- e oc.

- simple es lo cocut qu’espiga lo sinhal per las sasons, subretot la davalada…

- la davalada ?

- oc, quand las fuèlhas se cubrisson de rovilh…

- e Diu…

- e Diu fiquèt dins lo cap estrèch del cocut lo ròtle de velhar a la seguida de las sasons, me diguèt la Maria. Mas solament per la color de las fuèlhas….

  • de las fuèlhas?

- alara lo cocut canta COU COU quand tot va plan ?

- benlèu... degun o sab….

Agachèri per la fenèstra. Una nivol venguda del diable envelèt l’astre blanc. Lo vièlh òme al sac de lènha desapareguèt. Me calguèt acostumar los uèlhs un momenton per lo trapar, quand la lutz tornèt…

- e lo Joan aprèp de que faguèt…

- o ben se’n tornèt a l’ostal. Qu’èra tardièr e que la Joana èra ansiosa. Era pas lo primièr còp que lo Joan s’atardivia…

Se vesia plan qu’èra cansat. Jitèt lo beret sul lièch. Se tenguèt al cap de la taula lo cap entre las mans, mud. Joana se sarrèt…Per li parar l’assieta . Joan l’agachèt pas. Los enfants dins un canton gausavan pas sonque de bolegar un dèt. Ara crentavan lor paire.

- mas de que i a Joan ?

- ren, t’en faguès pas…

- mas vèsi plan que quicòm te tafura…

- ….…

- Totjorn ça même…. lo segrèt…. Mas Joan te cala pas …

-

Joana sentiguèt un gant de fèrre li sarra lo còr. Joan se calèt , los uèlhs perduts dins lo voide. L’ausissia pas. Degun lo comprenia pas. Sa quita femna li demandia d’oblidar de cercar los segrets de la natura. Sa quita femna l’escotava pas. Qu'i avia de mai important? S’enfosquèt :

-Joana te disi que ièu vòli saupre just un tròç de segrèt …Es tot…Aprèp t’apromèti que tot anira plan.

- Mas Joan ?

- A … laissas m’estar

Joana s’acantonèt a l’aiguièra. Los enfants avian jà minjat . Jogavan sens far de bruch. Defòra se podia veire una luna esblaugissenta. L’èr èra lèugier e dolç. Lo vent amanhagava los penjals cuberts de castanhalsde fraisses, de roires. Joana colquèt los enfants, sens oblidar de lor far lo poton. Li prenguèt una mièja ora. Quand se rebirèt Joan èra totjorn apiejat a la taula la tèsta entre las mans.

Lo sonèt tres còps sens qu’ausa. Levèt lo cap enfin, despenchenat, palle los uèlhs treblats coma los d’un peisse mòrt. Li soriguèt enfin, mas del dedins, e la Joana creguèt que tot aquò feniria per li passar.

Mas lo lendeman, lo subrelendeman, tornamai, seguiguèt lo cocut, la mostèla, lo rabas. Tornamai los perdèt. Oblidèt de trabalhar. Perdèt de temps. Perdèt lo manjar e lo dormir.Perdèt d'argent e de comandas. De fach perdèt la quita la santat que quicòm se demarguèt dins son èime e l'òme se metèt de desparlar.

La setmana seguenta gaitèt la volada d’una agla sus los serres. Puèi la fugida d’un tordra. Lo camin misterios de las formigas. Lo prètzfach de l’esquiròl, de la besenga o encara la passejada trufarèla de la mandra tal un trach roge pel valat, entre las matas.

Consi ne parlar de totas las bestias qu’espiguèt sens trobar cap d’una ombra de responsa per desassedar la curiositat. Pas ren ? Gaireben levat un can ensalvagit que li mostrèt lo cais quand se sarrèt de son trauc fonsut entre las raices d’un rore e que li parlèt, d’una votz enraucida …. Qu’èra pas de creire.

-De que vòls òme?

Que Joan èra desalenat … Demorèt mud… Coma estavanit. Vivia un raisve. Era pas possible Era a mand de venir fat. Un demai de luciditat li comandèt de fugir e de pas escotar ‘quela bestia pudenta cubèrta de pesolhs, de nièras, de langastas. Un còp de mai la curiositat lo trapèt ambe sas arpias. Cò que tant esperava… e que lo tuava dapassèt. Lo grand segrèt de la natura…Enfin una bèstia li respondia…

-ièu…. Començèt…. Ièu … tussèt…

-parla…. Agantèt l’autre. Que vosautres quitarètz jamai de nos secutar ?

- Que non…. ièu vòli saber lo tèu segrèt….

-A A A A A. Paure nèci….. Lo mèu segrèt….. I ten vertadièrament. ?

Lo can mitat lop se lequèt les bregas de plaser. S’i vesia las còstas, mas parlèt del fons de sa jaça escura, coma un rei en lo descarant d’un èr fièr.

-A bon e que vòls saber ‘xactament ?

Joan virèt francament vergonhos.

- lo segrèt de la natura , e lo del cocut tanben e de la mandra….

- Pas qu’aquò ? A A A se reganhèt … Menuta parpalhòl…. Cada causa en son temps. Ièu ne’n coneissi pas qu’un…. Lo mèu e lo de ma raça…

L’autre lo mespresava dubèrtament mas lo Joan rengolèt son orguèlh d’òme e bufèt..

- Oc …. Va plan…Alara lo tèu…De ta raçà ?

- Mas es perilhos sabes …. De coneisser lo segrèt….

- perilhos ?

-E Oc ….. L’ai pas jamai dich a degun…. Se t’o disi, ariscas plan de ne crebar. Gaita çò qu’arribètal Titin de Malaval, lo truca luna de Sant Antonin que marcha de longa mitat nus, e falord, e d’unes còps en cridant coma un ase. Qu’un còp parlèt ambe una alabrèna crèsi …E veja la resulta!

- Titin ?

- Oc lo Titin…Lo falord. .Mas uèi, soi cansat, es tròp tard, qu’ai un talent que lo vèsi sautar, e nos veirem un autre còp. Parlem pauc. Quand tornas a praici ?.... Pas grèu, vèsi tot çò que cal. Escota plan, ven aqui deman de matin, ambe un boçin de mangiscla de las bonas e veiren çò que podriai plan te dire …. Que me cal consultar los patrons que se pòd pas tot dire e benlèu ges de ren.

- A la meteissa ora qu’auèi … a non de matin ….los patrons… Que tot s’emescla...

- Oc que sias oblidos paure, que senon seriai partit sus l’autre travèrs acò de Tramesaigas…

Joan se’n tornèt en mormolhant los mots de las pregarias e de reconeissança. Diu enfin li fasia sinhe. Li entredubrissia la pòrta del Segrèt. Se pòd dire que Joan tocava pas la Tèrra, non que volava lo Joan, que son cap fregava las nivols. Que los rais de solhèl li alisavan la cara li penchenavan los pelses, en mirgalhant lo cèl de belugas que rajan de rais de fuòcs esbrilhaudents. Se podia dire tanben que se sentissia coma un envejat extraordinaria, que quand se virava susprenia tota l’aucèlilha que voletejavan, pipachroge, besengua, tordre, trida, perdigalh un fum de bèstias li mostravan la rota. Tant que n’oblidèt de tornar prendre sos aplèches qu’avia daissats sus un tronc, dins la clarièra ont avia trabalhat pas sonque una oreta d’aquela matinada malastrosa ont comencèt grèuvament de perdre la cibola. Mas aquò o sabiai pas encara la Joana, la familha e que lo Joan el jamai o comprenguèt…

A l’ostal cridèt los enfants :

-calatz vos un pauc…. Qu’escoti ièu….

Al luòc d’èstre content, vaiqui que volia contunhar son raisve.

Totes de plorar. Joana reconeissia pus l’òme que la brèçava entre los auvaris o las tempèstas. A Joan li prenguèt la tissa de cridar pus fòrt que los gingolaments dels nens .

- escotatz que vos disi que lo can parla, parla …..ausissètz ?

Avia los uèlhs enlucernats, la boca entredubèrta , e bufava tal un possedat.

E de tustar del pè lo vièlh can, un epanhòl-breton , brave caçaire de son estat, ara retirat de la vida de la sauvatgina, que sol li demorava lo plaser de se recordar las perseguidas enebriantas, la cerca afoganta, puèi d’escorsar lèbres e perdigalhs, segond lo biais d’un can plan meritant, e remirat de son jove temps, e que gemegava doçament en agachant lo mèstre ambe d’uèlhs demorent, alara que tombava sus el la trica acarnassida ,qu’avia pas jamai tastada de la vida, levat un còp, qu’èra partit se minja un conilh dins lo bòsc, se pensant que lo mèstre que n’avia jà dos dins la banasta, o podia ben li’n daissar un. Un caborditge passagièr, un moment de folia que li tornèt jamai.

Subte la grand s’arrestèt de parlar e me faguèt lo poton de la nuèch…

Mas la te dirai la seguida deman que per uèi n’i a pron…


- o Meme contunha encara…

- non cal clavar las parpèlhas mon bon. Bona nuèch fanton.

Me pleguèt dins la flaçada. La Luna revertava un trauc de lutz. Vejèri la vòlta celestiala ela tanben traucada de pertot. Ambe sos millions de lunets. li fasian coma una tela mirgalhada. Lo vent del mièjorn alisava doçament la cima de las teuladas milhautencas. Coma Joan Furgairòt me demandèri, ont anavan las millions de bèstias que se vesian de jorn…

Un momenton encara sosquèri e d’un còp cabuçèri dins lo sòm.

Me despertèri tard. Sautèri del lièch qu’èra enauçat d’un bon mèstre. Que me calia prendre mon escorsa per i montar lo sèr e permejar per debalar. Me sovèni dels ressons de las veituras, los klaxons que tindavan, los vonvonèjaments sords dels moturs. Subte me sentiguèri sol al mitan de las pelhas blancas, que frenissavan dins lo ventolet. Dintrèri dins la cosina. Sus la taula la grand avia pausat lo bòl, doas trencas del cantèl. Ambe lo burre e la lach tot prèp dins la cassairòla sul gas. Amb un mot escriu d’una man un pauc tremolanta.Fais atencion. Per la fenètra gaitèt lo cèl blau. Solide que los amics èran ja davalats dusca a riva de Tarn. La Graufesenca. Que cercavam de tròçes de terralhas dels temps romans. N’aviam jà trobat un molon. Sens saupre de que ne far. Subte l’odor de ventrèsca e de saucissa me malcorèt de dejunar. Me vestiguèri lèu. La cambra e tot l’apartement m’espaurugavan.

Dins los escalièrs crosèri una femna jova que manquèri de butar ambe sa saca plena de pervisions. Me cridèt que los dròlles tenian pas cap d’educacion. Que ne’n parlariá a la grand tre que possible. L’escotèri pas. Ieu traçèri cap a la bocaria.

Lo grand que me vejèt arribar desalenat en risent del cunh de luèlh, me faguèt una grimaça trufarèla :

- aqui lo valent que ven se metre a l’ajuda del trabalh acabat. Qun coratje !

La menina se clinèt de darrièr l’aiguièra prigonda onte èra de lavar de tudèls per la saucissa per me dire :

- as minjat ? As trobat lo lach e lo pan e lo burre ?…

- omf

- as minjat de segur ?

- omf

- mas aquela puta de dròlle me fara venir cabra. Ta promèti que vai minjar même se dèu t’engolar coma una auca, ambe l’embucador. Me calèri.La grand s’acapricava. Lo grand clinava los uèlhs coma un chòt çò que li donava l’èr falord. M’escacalèri. Lo pepe romeguèt de son èr falç :

- aqui que se ris ambe son rire de trompeta….

Totjorn me diguèt aital que lo mèu rire lo preniá d’a rebors, li reversina la pèl, li fasia far de cachavièlhas tant èra ponchut, desagradable e cascalejaire, que revertava un cridal d’agassa, un còps lo d’un grapaud, d’un corbatas, d’un ases, penecos per tot dire. Tant musicaire qu’un ventre atalentat e tindaira coma l’udolament d’un voldras quand cerca lo còrse poirid d’una oèlha per s’assadolar. Li respondèri qu’el se risia coma un acordeontampat. Amb lo pepin sabiai jamai consi m’aimava, o se li pesavi de tròp. Era un òme amoros e força atencionat ambe la menina.

Quand sortiguèri al solèlh sus la plaça de la Capèla rescontrèri pas degus. Fasia bèl temps que los amics furgavan los còdols pèls trapar de cluquets e las tarralhas de dornas fabricadas a La Graufasenca.

Lo pepin trabalhava una traça de vinha sus un penjal de la Punta d’Agach. I aviá doas terrassas, e un maset pron grand per recapta lo truèlh, la tina, las barricas, los semals, descas, faudals, davantals, sulfatosas blavas de sulfat de coire, bigòs, palas, forcas, rotlèus de fial d’aram, tenalhas, fin finala totes los aplèches del vinhairon. L’ostalon teniá dos nivèls, ambe una granda parabanda e, un escalièr de peiras sècas que menava jos una trèlha, a la dintrada de la cava, que servava la frèscor, même entre lo temps de la calorassa. Sus aquela tèrra aspra e pelada, grèlhavan sens que se pòsca asaigar, tres ectaras de vinha que donavan pas gaire mai que dètz ectos, de que juntar d’una annada sus l’autra, e encara d’un vin pissatos que subrepassava quite pas los uèch grads, mas que fasiá lo plaser del grand e, que lo menèt dapasset dusca l’abroa de quatre vingt ans. Qu’èra sa consomacion personala e degun li volguèt pas jamai panar. El lo trobava sens egal. Per astre, sus aquèsta tèrra malaisida, rocassuda venian plan los amètlièrs, los cerièrs, los perseguièrs, los pomièrs, los perièrs, sens comptar groselhièrs, cassièrs e amorièrs. D’unas annadas capitaviam fòrça pels fruches. Me sovèni de la vendemia, e d’un molon d’amètlas sus ponde. De ventradas de « rire », de persègas tant gostosas, coma lo gost n’en tornèt pas de la vida. Lo pepin tenia de vièlhas oires e barricas que donavan al vin un reire gost de mosit.

Aquesta vesprada me prenguèt amb el, que me servava un trabalh d’especialiste de curaire. Qu’èri pron pichon per passar pel trauc de la tina per la netejar. O fasia ambe l’ajuda d’una palha de fer, d’aiga e d’òli de coide. Me velhava entre que tressusavi, en agachant lo calhèl tremolant que temonhava la preséncia d’oxigène. Disiá :

- Mesfisa te, colhonèt, que se la flamba s’atuda, qu’o voldra dire la mòrt.

Ièu me’n sentissia la pèl de galina. Risia de boca defòra e d’un còp tapava lo bosc de la tina en disent :

- alara duganèl, sias encara viu ? E la flamba, la vei ? Bon oblides pas que la grand t’espèra per minjar la sopa. Que me molinara se t’escagassa quicòm ?

E ièu que me laguiava lo ser escotar la seguida del vièlh òme, sus la Luna…

Alara fasiái fissa. Al cap d’una orada, ne’n sortissiai desalenat e completament pintat per las vapors d’alcòl. Que caliá permejar de plan netejar tot lo dedins mas subretot dusc’ a la marca de l’an passat, qu’i aja pas lo pus mendre boçin de moisit.

Mas per ieu èra tot vistable que la tina aviá fa son temps

- as plan netejat…. dusca la marca fanton ?

- Oc…

Ièu èri crevat de jogar la talpa dins la tina, a mai d’arrencar de tranuga, me dolia l’esquina milhor qu’aprèp una bastonada. Lo grand contrarotlava lo trabalh, se clinava lo cap pel trauc en lo dedins ambe la lampa mormolhjent :omf omf va plan. Tira va plan. Ane aquò fara.

Torvavem prendre los velòs e davalavèm la còsta perilhosa. Me contèt qu’un jorn al pepin, los frens li petèron a mièja còsta e, qu’aital passèt a mai de nonante dètz al nivèl del caireforc, ambe la rota de la Dorbia, e que pel vam de la celeritat, afòrtissiá qu’arrivèt quitament a traversar lo pont de Curepla , de montar lo baloard de la bocaria dusca la plaça de la Capela, sens donar un còp de pedala. Conflava mas d’i pensar me dona encara la galinada.

La grand nos esperava que se laguiá d’aquela davalada. Tombèri coma una peira sus son cadieral. La grand m’aconsiderèt soscadissa que dormirà lèu aquèste ser. Qu’ajèri pas la fòrça de renegar. Lo grand m’aconselhèt de m’estirar los braçes e las cambas, per me descansar. « Aital faguèri tota ma vida e me servèt la santat » diguèt en braçèjant.

Ne’n podiai mai. La grand s’espantèt :

- Aimé qu’i a pas fach curar la tina au mens ?

- que non. Magina.. respondèt.

Sa teoria èra simple. A n’aquel atge lo dròlle se reconstituis a flor e a mesura que despensa sas fòrças. M’aconsiderava coma un potz inagotabla d’energia renovelabla. Ausèri pas de cridar que subte lo pepin me cluquèt de l’uèlh, en mostrant lo blanc, coma s’aviam fach mantunas guèrras amassa. Me donèt cinq sòus per ma pena. Me crompèri mon silenci. Me calèri.

La menina m’emplenèt l’escudèla. Una sopa vertadièra coma l’aimava lo pepin, es a dire que lo culhièr s’i podia plantar drèch, o demorar coma un paissèl, sens oblidar lo calòç de lard espés que li agradava mai rance e, un pauc jaune. Disiá qu’ambe la mesolha dels òsses, èra çò de melhor sus Tèrra. Ièu li daissavi lo grais. Èri un dabansièr, un pichòt occitan americanisat qu’estimava mai de bèure de lach, ambe de tartinas, nebladas d’un vèl de cacaò. Entre nos, i aviá l’opausicion fondamentala de la question de gost. La menina quitèt jamai de voler m’atalentat de carnsalada, en s’ajudant de l’òli de merluça. E jamai m’i faguèri, levat aprèp l’armada, mas qu’èra tròp tard per gostar, tot çò que tant de monde venia crompar de luènh, a la bocaria del mèu grand…

Aquel jorn, tot juste se podiá me rabalar per m’anar jaire. Mas sarrèri las dents com’un òme que voliái la seguida de l’istòria. La menina cansada bufèt que, lo dròlle èra caput com’un muòlmas tardèt pas per dire la fin. Lo pepin roncava. Ela me mostrèt l’astre d’argent. Lo mirèri un temps. E tornamai, lo devinhèri lo vièlh. Nen portava un fais de gavels ! Lo vesiái de galis. Teniá un nas ponchut, de mostachas e d’ussas tarriblas. Me velhava. Revertava un pauc lo grand quand se trufava de ièu.

Alara lo Joan s’acapriçèt de trobar lo Segret del can. Tornèt de matin al pregond de la bauma al ras de l’avenc de la Mijalana. L’autre lo daissèt dintrar sens jaupar ni agantar, ni caissèjar, ni udolar, ni gafar. Mas sens li ofrir l’espitalitat, un quite sièti, un pauc d’aiga, un sinhe amistos. Joan portava un sacon ambe de mangiscla, de saucissa, de carn grassa. Plegat dins una toalha blanca, un demai de pascada oblidada d’un temps dins la solharda. D’òsses tanben, mai que mai d’òsses. Lo can l’espiguèt desplegar la pèlha en rafinhant las pòts, en reversinant las bregas. Fasiá lo morre. e ben te fas pas cagar, de noiriduras gastadas… Joan repoteguèt que non, qu’èra de mangiscla de rei pels cans, que lo sèu Dicon n’avia pas tant, qu’avia pas trobar quicòm mai que, se ne voliá pas l’engolir, la tornariái prendre… que sa Joana èra pas fòla, e que los sèus enfants o manjarian. L’autre lo copèt còp sèc. « O cala-te, bramaire. Cala-te que n’i a pron de vosautres los òmes, vergonha de la natura!Tant que Joan gausèt pas sonque d’artèlhar. Escota prepara-tePren de vestits per te cambiar, mas pas tròp, e ton drèlh subretot, cal pas tròp se cargar, que sabi pas l’astre de las rescontrasSe vòls minjar aquò, ara vai-iQue de tot biais, en mostrant los òsses pèl sòl, ton minjar val pas resLa rota es longa. Mas dabant de se n’anar, te cal saber una causa, que benlèu deuràs renonciar a ton falorditge. Mas m’estonariáiescota-plan, que sem pas segur de tornar. En segond te cal jurar sus la tèsta dels enfants que jamai, non jamai ne’n parlaràs a degun. Comprès. Se per astre tornem un jorn. Alara d’abans de partir a la ventura, sus aquel camin que me’n sobeni pas gaire, al mitan de tant de perilhs, t’aconsèlhi, te daissi lo temps de pensar. Non cala-te e escota dusca’l cap. Respond pas encara. Te daissi doas oras per tornar abraçar la familha que sai que tornaràs pas veire. Que se vei al tos uèlhs alandats de folia, que sias pas sensat e que seguis que ton idèa de capbord. Joan sortiguèt de recuolon, a regret. Pòsca, auria donat la responsa sul pic.





Tornèt al casal, qu’èra a l’abroa del vilatjon. Crosava d’amics que lo conflava : e ben Joan l’as trobat lo Segret ? ten gaite lo Furgairon que sab pas onte penjar lo lum. Butèt la pòrta. Joana s’estonèt de lo veire tornar tan lèu del trabalh.De que fas Joan ? Joan diguèt : me cal anar a Malavila portar d’ aplèches al remolaire. Joana tornèt : mas i sias pas anat diluns passat ?E Joan bufèt : Oc mas las afustèt pas totes.

Abraçèt los nens aimats. Joana lo gaitèt laguiosa. Joan l’abraçèt tendrament en li alisant la cabeladura. Joana plorèt ? Devinhava que se passava quicòm? Èra pas de son biais Joanon. Messorgas de Messorgas. Podiá pas quitar de mentir.

Tornèt lèu al trauc del canhàs. L’autre li faguèt sinhe sens dire un mot e davalèron dins lo trauc al pus fons. Quand de temps ? O sabiá pas. Caminavan muds. Una ratapenada giganta s’acranquèt a sos pèlses, un rat, tal un singlar, lo mordiguèt als pompils, un mena de leon de cavèrna, als dents de sabra, los agachèt trescambar dins lo gravàs en se lecant las bregas. Se vesiá a pron pena. Una lusor neblosa tombava, que donava als ròcs l’aire d’unas mascas rescondudas, à l’espera dins l’escuresina, de chucar per los uèlhs, la rason dels òmes. Joan tremolava. Lo canlop alongava los passes, òm auria dich que voliá lo pèrdre dins lo labirint de tunèls. Esperatz -me un pauc bufèt Joan. L’autre : Mancariá pas qu’aquò. A l’endrèch mai perilhos, aranhas, leujas, escorpions, sèrps, luserps, rainetas verinosas, aici aquò’s pas que poison e mòrt lenta. Coratge i a pas qu’un quilomèstre d’abans lo grand cabuç.

Joan n’en podiá mai. Trentalhava, se trucava als ròcs, lisava sus la tèrra fangosa, se talhèt lo cap a una estalactita, e la sang rajèt fòrt. L’autre jaupèt: despacha-te senon… S’entendiá lo galòp d’unas bèstias que los escorsavan d’ara. Lors passes tindavan contra las parèts regolejantas d’aiga negra. Una canhada de tot que s’aviudava de carn, se sarrava d’elses e lo canlop sautava totjorn mai luenh.Udolaments de la mòrt e fèsta del sang.

Levèt lo cap e vejèt luènh una taca mai clara. Lo canlop se tenia a cent mèstres. Joan tombèt, se recaptèt com’un ressòrt. La sang li tampava los uèlhs. Se revirèt sens coneisser los monstres, de mena de iènas que renavan, en escupissant de borrilhs de bava blanca. Joan compreguèt qu’arrivariá pas de rejunher lo can lop. Per astre, d’un còp lo corredor venguèt estrèch coma un còl d’embucador. A mai lo vial zigazaguèt. Joan soscava pas pus. Butava contra’ls ròcs. Rebombissia en s’apialant de las mans. Tombèt encara. Los aussisia mai prèp. Alara jetèt la toalha blanca ambe los bocins de carn. Ausiguèt un mescladis de japals, de cridals enjertables. Mas la galopada infernenca reprenguèt lèu coma s’al revèrs l’aconsideravan pas que coma d’apetissadisses.

Joan vesiá plan lo canlop arrestat que l’esperava. Li faguèt sinhe de correr mai lèu. Joan trimava per levar los genolhs. Pensava a Joana, als enfants. Folia, capuditge, avuglament.Tre la debuta. Consi aviá pogut daissat femna e nens polids. Jamai non los tornariai veire. Plorèt en trescolant dins la grava. Se revirèt e fisèt son èime a Diu. Ausiguèt l’alenada de la ièna la mai pròcha sul copet. Ausiguèt lo claquament sec dels crocs. Sentiguèt una odor de poirid lo plegar. Al coide de la galaria d’un darrièr vam, se jitèt dins lo penjal pel sòl cubèrt de mofa roja. Alisèt encara sus l’esquina en cridant son esglai. S’espèrava l’agantal crudèl pel còl entre qu’una autra li furgariá lo ventre, a el lo Furgairon, per li debanar los tudèls. Sabia que la mòrt seriá lenta, qu’aquelas bèstias lutjan mantuns còps per los milhors tròçes, e se jogan de sa preda.

Mas que ren venguèt. Se revirèt. Totes se tenian arengadas sus una ròca blanca e plata. Gemegavan de rabia sens poder l’atenjer, que podian pas passar lo terme invistable del darrièr coide. Joan se rebalèt. Retrobèt lo canlop sietut a l’abroa del tobogan gigant, que se’n vesiá pas la fin. Alara lo canlop li diguèt lo vòls coneisser lo Segret ? Joan capejèt òc ben.

Lo can lo butèt. Joan cabuçèt en cridant sa paur.

E dempuèi camina sus la Luna ambe son fais sus l’esquina.

retorn