Tjaps Textiel Twente Nederlands Indie en het Bedrijfsfotoboek
...het bedrijfsfotoboek: krachtenspel tussen tekst, fotografie en grafische vormgeving...

 

 

 

 

 De tjap is een stempel gemaakt van koperen plaatjes.


 
Van vele tjaps bestaat ook het spiegelbeeld vermits ze aan beide kanten van de stof worden aangebracht. In tegenstelling tot wat velen denken vereist dit ook een hoge vaardigheid.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

Nico Jesse Mensen van Menko

 

Nico Jesse Mensen van Menko

 

 

 

 

Blazer Carel Finishing touch

 

 

Ger Dekkers Van bombazijn tot fluweel: honderd jaar Schuttersveld

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ger Dekkers Tjap Obelisk

 

 

  

 

Cas Oorthuys Draad van het verhaal

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

Home

Tjaps - Twents textiel met een tropisch tintje

Vanaf het midden van de negentiende eeuw zette de Twentse katoenindustrie haar producten in toenemende mate af op de Aziatische markten, met name in Nederlands-Indië.

Concurrentie was er van collega’s uit Twente, maar ook vanuit Engeland en later Japan. Om zich van de concurrent te onderscheiden werden er merken gebruikt. Deze merken zorgden voor herkenbaarheid, exclusiviteit en bescherming tegen namaak. Het was duidelijk uit welke fabriek het doek kwam en via welk handelshuis het was verscheept. Goede merken boden garantie voor constante kwaliteit.

Tjap Tjap Tjap Tjap Tjap
Toppers van toen: Tjaps

De Twentse textielmerken werden tjaps genoemd. Het woord is afkomstig uit het Maleis en betekent: merkteken, merk, maar ook stempel en afdruk. In de Indische batikkerijen werden tjaps (metalen stempels) gebruikt om figuren en patronen op het doek te drukken.

Tjaps (fabrieksmerken) werden in Twente vanaf 1850 - 1860 aangebracht op cambrics, onbedrukte witkatoenen doeken die naar de Indische batikkerijen werden verscheept om daar batikken of te bedrukken. De batikkers konden door de tjaps onmiddellijk de herkomst en de kwaliteit van het doek vaststellen.

Tjap

Fabrieks- en handelsmerk

Al vrij snel werden tjaps ook op de bonte geweven, geverfde en gedrukte soorten doek aangebracht. Het begrip tjap werd zo snel synoniem voor fabrieks- of handelsmerk.
Handels- en fabrieksmerken werden vanaf 1880 nauwkeurig geregistreerd door de Nederlandse overheid. Ook internationaal was de bescherming van merken goed geregeld.

Tjaps werden als stempel of etiket in de pakzalen aangebracht op de verpakking en op de buitenste slag van de rollen doek. Het doek werd op een speciale wijze gevouwen. De buitenste slag – “face-plait” genoemd – was vaak ook voorzien van een ingeweven of gestempelde gekleurde band, de 'heading'.

Deze 'heading' gaf het begin of het einde van het doek aan. De gedrukte kleuren stonden voor de verschillende kwaliteiten. De meeste Twentse tjaps dateren uit het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Een eenmaal gedeponeerd en succesvol merk bleef natuurlijk lang in gebruik.

Zwoele tjap

Tjap, een vorm van reclame

De tjaps moesten door hun formaat, kleur en afbeelding onmiddellijk aandacht trekken. Al snel ontstonden er kleurrijke en uitbundige tjaps. Veel tjaps voorzien van afbeeldingen uit de cultuur van het afzetgebied, voornamelijk Nederlands-Indië. Omgekeerd werden ook Nederlandse symbolen gebruikt zoals molens, tulpen, schepen en bekende gebouwen.

Daarnaast zien we ook vaak dieren; zowel realistische afbeeldingen als dieren uit de Europese en Aziatische mythologie of uit sprookjes en kinderliedjes. Van Heek & Co. te Enschede deponeerde naar verhouding veel namen en afbeeldingen van vrouwen. Soms waren het godinnen uit de oudheid, of de zoetsappige vrouwenfiguren die ook bij veel andere bedrijven voorkomen. De textielproducten zelf zijn nauwelijks afgebeeld.

Twentse tjaps zijn een vorm van reclame. Over de ontwerpers en tekenaars is niet veel bekend. Vermoedelijk leverden de verkooporganisaties zelf de ideeën voor de exotische beeldmerken, omdat ze wisten wat de overzeese consumenten aan zou spreken. Daarnaast is ook de invloed van de officiële kunst te zien. Waarschijnlijk bezaten drukkerijen boeken met voorbeelden waaruit fabrikanten en handelaren een keuze konden maken.

Bron voor grafische geschiedenis

Tjaps geven niet alleen een beeld van de Twentse textielindustrie en de international textielhandel. Ze vormen ook een bron voor de geschiedenis van de grafische vormgeving en de reclame. Het aantal bewaarde tjaps loopt in de honderden. Het Historisch Centrum Overijssel bewaart een omvangrijke collectie tjaps als onderdeel van de bedrijfsarchieven, zoals van de Koninklijke Textielfabrieken Nijverdal – ten Cate N.V. en van Van Heek & Co. te Enschede. Het is de grootste collectie tjaps in Nederland.

Mensen van Menko: 1800 mensen fabriceren stoffen. [Text Martie Verdenius (essay). Photography, layout Nico Jesse].
Enschede / 1956 / 87 p. / hb. / 29x21cm / 144 b&w photographs / bedrijfsreportage en geënsceneerde foto's / productieproces parallel aan een beeldverhaal 'van-de-wieg-tot-het-graf' en variété. / NN / Firmenschrift, Festschrift / Photographie - Monographie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Bosch, Utrecht; Nederlandsche Rotogravure Mij., Leiden (boekdruk en koperdiepdruk). - Opdrachtgever: N.J. Menko NV (100-jarig bestaan). - Beeldverhaal. De lay-out is vergelijkbaar met die van VTF 25 (1957) en Oranje Nassau Mijnen (1953). Werklust, aanpassingsvermogen en concentratie zijn in beeld gebracht in deze drietalige uitgave (Nederlands, Frans, Engels). Bij geënsceneerde foto's van probleemsituaties op de werkvloer zijn gefingeerde dialogen geplaatst. Lit.: Flip Bool, 'Vrijheid in gebondenheid', T. Anema e.a., 50 Jaar fotografie GKf 1945-1995, Amsterdam 1995, p. 9-14.

The finishing touch: 100 jaar Twentsche Stoombleekerij NV door Max Dendermonde en Carel Blazer. [Text Max Dendermonde (firm's history). Photography Carel Blazer. Layout Gerard Wernars].
Goor / 1957 / 96 p. / hb. / 27x20cm / 94 b&w photographs, 2 color / bedrijfsreportage en foto's van landschap en folklore). - Ill. 7 b&w photographs / pentekeningen van tjaps). / NN / Firmenschrift, Festschrift / Wirtschaft, Firmengeschichte - Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Drukkerij Meijer NV, Wormerveer (boekdruk). - Opdrachtgever: NV Twentsche Stoomblekerij (100-jarig bestaan). - Kenmerken van filmisch scenario. In de tekstkolommen, gezet uit de Baskerville, wordt direct gereageerd op de fotografie.

Van bombazijn tot fluweel: honderd jaar Schuttersveld. [Text Harriët Freezer (essay); H.M. Stegeman. Photography, layout Ger Dekkers; Kees van Barneveld. Illustrations N.H. van Heek].
Enschede / 1959 / 103 p. / hb. / 25x22cm / 58 b&w photographs, 22 color, in opdracht, uit bedrijfsarchief en uit niet-particuliere archieven / bedrijfsreportage / productieproces, creatieve beroepen en zorg voor mens en machine. - Ill. 19 b&w photographs, 22 color, in opdracht en uit bedrijfsarchief / komische tekeningen, stamboom van stoffen). / NN / Firmenschrift, Festschrift / Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by NV Drukkerij v/h FA. M. J. van der Loeff, Enschedé (boekdruk). - Opdrachtgever: Gebroeders van Heek op het Schuttersveld (100-jarig bestaan). - Foto-typo-taal. Rijk geïllustreerde uitgave. De verscheidenheid in lettertypen is groot. Naast opnamen van het productieproces wordt aandacht besteed aan vrije tijd na het werk. Lit.: Thijsen, M.: De geschiedenis van het Nederlandse bedrijfsfotoboek. Tijdsbeeld van avant-garde en industriële opdrachtgevers', NEHA-bulletin tijdschrift voor de economische geschiedenis in Nederland, 11 (1997) 2, p. 45-54

H.P. Gelderman & Zonen N.V. [Photography C.J. Waszmann. Layout A.M. Rehorst].
Oldenzaal / 1959 / 112 p. / hb. / 27x23cm / 87 b&w photographs / bedrijfsreportage / landschapsfoto, exterieur fabriekscomplex, muziekvereniging en productieproces 'van-grondstof-tot-eindproduct'. - Illustrations: (schilderij, documenten, portret van oprichter, aandeel, brief, maquette). / NN / Firmenschrift / Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Mouton & Co, Den Haag (boekdruk). - Opdrachtgever: (voorlichting). - Beeldverhaal. Op de schutbladen zijn overzichtsfoto's van het fabrieksterrein afgedrukt. De nadruk ligt op de formeel-esthetische aspecten van de textielproductie. Naast het productieproces is er aandacht voor de sociale voorzieningen. De uitgave bevat een instructieve tekst.

Tjap Obelisk: Een stukje Twentse textielhistorie ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan der NV Katoenmaatschappij voorheen Gebroeders Scholten en Compagnie. [Text J. Mulder (firm's history); G. Vixseboxse, (foreword). Photography G.H. van Lugt. Layout Kees van Barneveld en Ger Dekkers].
Enschedé Stichting De Tex / 1959 / 48 p. / hb. / 16x24cm / 18 b&w photographs, 4 color / bedrijfsreportage / aandacht voor de positie van de vrouw binnen de textielindustrie. - Ill. 16 color, in opdracht en uit bedrijfsarchief / technische tekeningen, tjap, beeldmerk, perspectivische weergave van een Sülzer weefmachine, reclame voor zakdoeken). / NN / Firmenschrift / Wirtschaft, Firmengeschichte - Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by NV v/h fa. M.J. van der Loeff, Enschedé (boekdruk). - Opdrachtgever: NV Katoenmaatschappij voorheen Gebroeders Scholten en Compagnie (100-jarig bestaan). - Foto-typo-taal. De foto is toegepast als grafisch beeldelement en als achtergrond van de tekst.

De draad van het verhaal. Text Bert Schierbeek (essay). Photography Cas Oorthuys. Illustrations Melle. Layout Jurriaan Schrofer].
Almelo / 1960 / 76 p. / hb., celluloid cover / 31x25cm / 92 b&w photographs, 2 color, in opdracht en uit niet-particuliere archieven / bedrijfsreportage en documentaire foto's / productieproces en alledaagse leven). - 2 b&w photographs, 3 color, in opdracht en uit niet-particulier archief / prent / stadsgezicht en modern tijdsbeeld). / NN / Firmenschrift, Festschrift / Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Drukkerij Meijer NV, Wormerveer (boekdruk en offset). - Opdrachtgever: Koninklijke Textielfabrieken Nijverdal-Ten Cate NV (200-jarig bestaan). - Filmisch scenario. De tekst is gezet uit de Baskerville. Het productieproces wordt in fotoseries getoond. Een tweede beeldverhaal over de toepassing van textiel in het dagelijkse leven staat op zich, zonder tekst of bijschriften. Achterin het fotoboek is een samenvatting opgenomen in het Engels, Duits en Frans. Lit.: M. Thijsen, Drukkerij Meijer nv Wormerveer. Het bedrijfsfotoboek: krachtenspel tussen tekst, fotografie en grafische vormgeving, Utrecht (PHD thesis, Rijksuniversiteit Utrecht) 1986; Flip Bool, 'Vrijheid in gebondenheid', T. Anema e.a., 50 Jaar fotografie GKf 1945-1995, Amsterdam 1995, p. 9-14.

Doek bij boekelo. [Fotograaf: Ata Kando. Illustrations: H. Scheltens. Layout Tom de Heus].
Boekelo / 1960 / 32 p. / pb. (sewn) / 25x12cm / 28 b&w photographs / bedrijfsreportage / aanzicht van de fabriek, aan-en afvoer van grondstoffen, productieproces en modellen tonen stoffen op de werkvloer, laboratorium). - Ill. 1 b&w photographs / schematische tekening / continu-bleekinstallatie). / NN / Firmenschrift / Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Drukkerij Meijer NV, Wormerveer (boekdruk). - Opdrachtgever: NV Boekelosche Stoomblekerij (voorlichting). - Kenmerken van beeldverhaal. Het boekje is opgezet als een denkbeeldige rondleiding door het bedrijf. Achterin zijn twee pagina's opgenomen met bedrijfsgegevens. Vaktermen en anglicanismen zijn toegepast in de tekst. Een begeleidend schrijven is als insteek in de achterflap bijgevoegd.

125 jaar ter Horst 1855-1960: 125 jaar. Text Hans Andreus (essay). Photography Cas Oorthuys. Layout Ko Kwinkelenberg.
Rijssen / 1960 / 68 p. / hb. / 27x23cm / 65 b&w and 4 color photographs, / bedrijfsreportage / landschap, productieproces, sport en recreatie). - Ill. 2 b&w photographs / wapen, tekening van een ruwe jute plant. / NN / Firmenschrift, Festschrift / Wirtschaft, Firmengeschichte - Photographie - Anthologie - Auftragsphotographie, commissioned photography - Nederland, Niederlande - 20. Jahrh. / Printed by Drukkerij Meijer NV, Wormerveer (boekdruk). - Opdrachtgever: Koninklijke Jutespinnerij en -Weverij ter Horst & Co NV (125-jarig bestaan). - Grensgeval tussen beeldverhaal en filmisch scenario. De uitgave opent als een fotoboek over landschap en stedenschoon, dan volgt een direct en toegankelijk beeldverhaal over de jute-verwerking 'van-grondstof-tot-eindproduct', waarin de relatie mens-machine centraal staat.