Latin Yéziqining Orxun Yéziqidin Kelgenlik Éhtimalliqi we Bashqilar


1. Ilham Nizam, Shinjang Uniwérsitéti Hayatliq Inistitutidin

2. Abdilim Abduréhim, Shinjang Uniwérsitéti Teshwiqat Bölümidin

1. Jedwel: Maqalida Ishlitilidighan Orxun Herp Shekilliri Tizmisi

 

1. Kirish Söz

Latin yéziqi qandaq peyda bolghan?

Gerche bu soalgha xelqarada jawap bardek qilsimu, lékin bizning bu yéziq bilen Orxun yéziqi (yene bir ismi “Türk Runik yéziqi”) otturisida melum munasibetning bar-yoqluqigha toghrisidiki qiziqishimiz barghanche küchiyip bardi.

Biz Latin yéziqidiki bir qisim herplerni, mesilen, “K” herpini Orxun yéziqi (yeni Türk qedimki yéziqi)din kelgen bolushi mumkin dep oylayttuq. Chünki, birinchidin bu herp eslide yawropa tillirida yoq, bolupmu Én’gliz tilida bu herp sirttin kirgen sözlerni yézishqa ishlitilidu: kalpak, karaburan, kayak, … ikkinchidin biz Orxun yéziqida “K”ning “1-herp” qilip yézilidighanliqini bilimiz, hemde “1-herp” sheklining “K”gha özgirishini qiyas qilish nahayiti asan:

 

Yene birsi Latinche herp “r”ning Orxun yéziqidiki orundash herp “3-herp” bilen shekil jehettinmu, oqulush (herp nami) jehettinmu oxshash ikenlikimu gumanimizni kücheytetti.

Men (1- aptor) 2003-yili etiyazda Béyjinggha komandropkigha bérish pursitide, u yerdiki kitapxanilarni arilidim. Shidendiki bir tar kochidiki kichik kitapxanida, bahasi chüshürülüp sétiliwatqan kitaplar arisidin <<维吾尔文古文字与古文献导论>>[1] déydighan bir kitapni uchrattim. Kitapta Uyghurlarning tarixta bolghan yéziqliri, dinliri sözlengen bolup, axirida aptor özining chet’ellik Türkologlarning “Orxun yéziqi Runik yéziqidin kelgen”, digen yekünige koshulmaydighanliqi éytip, Orxun yéziqining Türkiy milletler özi ijat qilghan herplik yéziq ikenlikini otturigha qoyghan we bizni bu herplik yéziqning shekillik (obrazliq) yéziqtin özgirip kélish jeryani toghriliq bezi qiyaslar bilen teminligen[2]:

“3-herp”ning oqulushi “er” bolup, qolini kötürüp turghan adem (er)ning sheklidin kelgen (ademning béshi qisqartiwétilgen);

“2-herp”ning oqulushi “et” bolup, öchkini körsitidu;

Yuquriqi qiyaslar biz ni téximu köp qiyaslarni qilishqa ündeytti. Bizning qarishimizche “3-herp” heqiqeten ademni, inchikilep éytqanda er kishini ipadileydu. Bizche u del er kishining erlik ezasi we ikki yotisining addiylashturulghan belgüsi. Bundaq éytishimizdiki yene bir pakt, Orxun yéziqi herpliri arisida ayallarning jinsiy ezasini sizishtin kelgen herptinmu birsi bar (“12-herp”, oqulishi “em”; Turpan-Qumul shiwiside ayallarning jinsiy ezasi hazirmu “em” diyilidu). “2-herp”ning eng deslepki (hich bolmighanda bizning qiyasimizdiki Türkler Latinlargha herp ögetken mezgillerdiki) oqulushi “ech” bolup, kéyin [ech], [et] dep ikkige parchilan’ghan. Mexmut Qeshqerining <<Türkiy Tillar Divani>>da “ech” heqiqeten hazirqi tilimizdiki “öchke”ni bildüridu (1-tomda “erkech” sözi “bir yashliq téke” digen menini bergen[3].); Uyghur tilining bir qisim shiwiliride “öchke” hazirmu “echkü” diyilidu[4]. (Latin yéziqidiki “h” herpining namining nime üchün “ech” bolup qalghanliqini burun peqet chüshinip yétkili bolmaytti, emdilikte Yawropaliqlarning heqiqeten en’enige sadiq irq ikenlikige qol qoymay turalmaymiz: özi qobul qilghan herplerning nami qandaq bolsa, ta hazirghiche shu pétiche ishlitip kelgen.) Orxun yéziqi herpliridiki “2-herp”ning shekli heqiqeten öchkige oxshaydu, yene bir shekli bolsa quyruqini dinggaytip turghan öchkining özi.

 

2. Latin Yéziqidiki Bir Qisim Herplerning Orxun Yéziqidiki Herpler Bilen Munasiwiti

 

Eger biz Latin yéziqidiki herplerni élipbe tertibi boyiche tizip chiqip, ularning namlirini Türk yéziqidiki orundash herplerning oqulishi (nami) bilen sélishturup körüdighan bolsaq, töwendikidek bir qiziqarliq netijige érishimiz: 

2. Jedwel: Orxun-Latin Yéziqliridiki Oxshash Herpler

 

Bizche bu peqet bir qiziqarliq udul kép qélishla bolmastin, belki Orxun yéziqi bilen Latin yéziqi arisida bir xil muqerrer baghlinishning mewjutliqidin bisharet béridu. Shunche köp Latinche herplerning namlirining Orxun yéziqidiki orundash herplerning oqulishi bilen oxshash bolushi, bizge bu ikki yéziqning éqim-menbelik munasibitini (yeni ularning birining éqim, yene birining menbe ikenlikini) körsitip berse, shu herplerning shekilliri, namliri (oqulishi) bilen hazirqi zaman Uyghur tilidiki menisi otturisidiki udulmu-udul kélish ehwali, bu yerde diyiliwatqan menbe (yéziqning igisi)ning Türkiy milletler ikenlikini delillep turidu.

Bu yerde yene bir qétim alahide tilgha élishqa erziydighini shuki, Latin yéziqi ichidiki “h” herpining nime üchün “ech” dep oqulidighanliqini bashqiche usul arqiliq chüshendürüsh nahayiti tes. (Bu yerde “nahayiti tes” dep, “mumkin emes” dimeslikimizdiki sewep, bezi herplerni, mesilen “M” herpini, bezi tilshunaslar “at” digen menini béridighan “eoh” sözidin kelgen[5], dise, yene beziler Grikchidiki “su” menisini bildüridighan belgidin kelgen, deydu. Orxun yéziqidimu “M” sheklidiki herp bar, buni sel turup tilgha alimiz.) Emma “h” herpining namini Türkiy til bilen chüshendürüsh nahayiti asan (1-bolekke qarang).

Emdi ikki tal reqemdin hékaye anglayli: Orxun yéziqida bir tal tik siziqning üsti teripige bir qiyiq siziqche sizip, reqem “bir”ni “5-herp” qilip ipadiligen. Bizning qarishimizche reqem “1”ni bildüridighan “5-herp” shekli awwal barliqqa kelgen, andin kéyin “bir” sözidiki sozuq tawush “i”nimu “5-herp” bilen ipadileydighan bolghan. Bu del hazirqi “Erep reqimi” “1” bilen Latin yéziqidiki “i” herpining shekil jehettin oxshiship kétidighanliqining sewebi (yene bir qisim matériyallarda körsitilishiche, Orxun yazmilirida herplerning oxshimighan shekilliri, bolupmu eynek shola shekli daim uchraydu --- mesilen,  “1-herp”, “5-herp” “6-herp”, “7-herp” qatarliqlar). Shekil jehettin oxshiship qalidighan reqem “2” bilen Latinche herp “a”lar Orxun yéziqidiki “6-herp”tin kelgen bolup, “ikki” eslide Türk tilida “äki” diyiletti[6], eng deslepte “6-herp”ning menisimu peqet reqem “2”la bolushi kérek (bir tal tik siziqning üsti-asti ikki jayigha birdin qiyiq siziqche sizip, reqem “2” ipadilen’gen). Kéyin “äki”de alahide urghuluq bolghan sozuq tawush “ä”mu “6-herp” bilen ipadilen’gen, hemde shu dewrlerde “a” bilen “ä” bir xil tawush bolup, téxi bölünüp chiqmighan.

“G” herpi Orxun yéziqidiki “4-herp”tin kelgen bolup, eslide “eg” digen menini bildüridu, “4-herp”ning shekli xuddi tal chiwiqning bir uchini beden’ge tirep, yene bir uchini sol qol bilen tutup, ong qol bilen uning otturisidin ittirip, tal chiwiqni égiwatqan halet. Kéyin oqulishi “G”gha yéqin bolghan yene bir herpqa éhtiyajliq bolghanda, Latinlar “G”gha teqlit qilip “C” herpini keshp qilghan.

“Z” herpi Orxun yéziqidiki “7-herp”din kelgen bolup, kéyinche özgirip hazirqi halitige kelgen: 

“7-herp”ning esli menisi “üzmek” bolup, ikki adem derexni here bilen késiwatqan haletning belgüsi.

“r” (“3-herp”)ning chüshendürilishini aldinqi bölümdin körüng.

Orxun yéziqidiki X herpi “dö, dä, äd, d” dep oqulidu. Estayidil közetset, bu herp sheklining öyning tamlirida uchraydighan ömchük türidiki “dö” dep atilidighan janiwarning addiylashturulghan sheklidin kelgenlikini bilimiz.

L l (2- jedweldiki 5- herp, oqulushi “il, al” --- nersilerni ilip élishqa ishlitilidighan ilmek), “Nn” = “8-herp” (än, yeni haywanlarning quliqigha sélin’ghan en), “S” = “13-herp” (is --- bu yerde sizilghini ottin kötürülüp chiqqan isning resimi) qatarliqlarning chüshendürilishi kitap[1]tikisige oxshash.

 

3. Orxun Yéziqiki Bashqa Ehwallar

 

2-bölümde “1, 2” reqemler bilen “i, a/ä” ayrim-ayrim munasiwetlik ikenlikini körduq. Men kitap[1]ning 57-, 58-betliridiki herpler jedwilini dawamliq küzetkinimde, reqem “6”ni ipadileydighan herp “9-herp”ni uchrattim, hemde uning “alt, lt” digen oqulushlirini kördüm, uningdinmu muhimi “9-herp”tin ashu uzaq zamanlardiki qatnash qorali bolgha atning resimini kördüm (Eger siz bu herpning sol üsti teripige atning béshini qoyup perez qilsingiz, shu qeder oxshitip sizilghan bir atni körisiz.). Dimek, shu zamanlarda “at”ning teleppuzi “alt” bolushi kérek (hazirqi tilimizdimu “at-ulaq”tiki “at” bilen “oq atmaq” dégendiki “at”ning perqliq ikenlikini, yeni aldinqisining sel uzun teleppuz qilinidighanliqini bayqaymizª). “9-herp” eng deslepte “at-ulaq”tiki “at”ni bildüridighan belge bolup, kéyin “alt” tawushigha yéqin bolghan tawushta éytilidighan reqem “alti”nimu ipadileydighan bolghan. Yene kélip, Orxun tashyazmilirida “9-herp” shekli eng deslepte (Orxun yéziqi keshp qilin'ghan chaghda) ipadiligen haywan ismi “at” dep élin’ghan[6]. Buningdin yenimu ilgiriligen halda shuni perez qilishqa boliduki, Orxun yéziqining keshp qilin’ghan waqti tarixshunaslar éytqan waqttin köp burun bolishi kérek, sewep, “alt”ning “at”qa özgirishi choqum bir uzaq zamanni béshidin ötküzidu. 牛汝极[1] öz kitapidimu Orxun yéziqining tarixshunaslar eytqan waqt (7-esr)din az digende 2-3 esir burun bolushi kéreklikini mölcherligen.

Orxun yéziqida Latin yéziqidiki “D” herpige oxshaydighan bir herp bar (“14-herp”) bolup, u “ay, ya, y” dep oqulidu; bu herp ikki menbedin kelgen bolushi mumkin: biri, 牛汝极 ependi éytqandek, “oqya”diki “ya”ning sheklidin kelgen, yene biri, “ay”ning sheklidin kelgen.

Latin yéziqidiki “D” herpige udul kélidighan herp “11-herp” bolup, u “ad, da” dep oqulidu. Bu herpning sheklidin biz “derya (darya)”ni köreleymiz. Ejdatlirimiz deryaning sheklini sizip, uning bilen “d, da, ad” tawushlirini ipadiligen.

牛汝极ependining kitabidiki <<Türk élipbe jedwili>> (57-, 58-betler)diki “bash, besh” menisini bildüridighan herp “10-herp”ni közetkinimizde, uning Xenzu JYAGU yéziqi (甲骨文)diki reqem “” (besh)ke oxshaydighanliqini bilimiz. Emiliyette “10-herp”ning Erep reqimi “5”ke özgirishinimu qiyas qilishqa bolidu. Bir “Xet Chüshendürüsh Torbeti”[7]de chüshendürülüshiche, JYAGU yéziqida ademning béshini tetür üchbulung (“10-herp”ning üsti yérimi) bilen ipadiligen, mesilen töwendiki xetke qarang:

Esli Resim Bu Yerde       

Bilishimiz kérekki, “bash” we “besh” ikki sözning shekildashliqi peqet Uyghur (Türk)chidila bar, Xenzuchida bolushi mumkin emes. Bu oxshashliqlarmu bizni bu sahede téximu chongqurlap tetqiqat élip bérishqa righbetlendüridu.

 

4. Xulase

 

Orxun yéziqining qachan ijat qilin’ghanliqi, kim ijat qilghanliqi digendek mesililerge xelqarada téxiche éniq jawap yoq. Xelqara ilm ehli gerche Orxun yéziqi Soghdian yéziqidin yaki Runik yéziqidin kelgen bolushi mumkin, digendek asassiz perezlerni qilishsimu, lékin delil-ispati bilen bille köz aldimizda turghan yuquriqilargha oxshash nurghun amillar, bizning kömülüp kétishke az qalghan qedimiy parlaq medeniyitimizning iznalirini körüwélishimizgha imkaniyet béridu. Bu maqalidin bildingizki, Orxun yéziqi (atalmish Türk Runik yéziqi) Türkler özliri musteqil ijat qilghan obrazliq yéziq bolup, melum shey’ini ipadileydighan obraz-shekiller tedriji addiyliship herplerge aylinip, herplik yéziq sistémisini hasil qilghan; hazir dunyada keng kölemde ishlitiliwatqan, “eng ilghar yéziq” dep teriplinidighan Latin yéziqi belkim bizning ejdatlirimiz keshp qilghan Orxun yéziqidin kelgen bolushi mumkin. 


ª Tilimizda “at-ulaq”tiki “at”qa oxshash teleppuz qilinidighan, “isim” dégen menini bildüridighan yene bir shekildash söz bar. Eslini sürüshtürgende, bu sözning yiltizimu yenila “at-ulaq”tiki “at” bolushi kérek: Kündilik turmushta attin ayrilalmaydighan ejdatlirimiz, baliliri “at mingüdek” bolghanda belkim melum bir xil murasim arqiliq balilirigha “at” ata qilishi mumkin --- chonglar balilargha “sen emdi atliq boldung (at min’güdek boldung = adem bolup yétilding)”, dep qutluqlishi mumkin. Shuning bilen “atliq bolush” dégen söz adem bolush, el arisida musteqil kishi bolush, öz aldigha nam-shöhretning igisi bolush, dégendek meniler bilen birge, “nam-ataq, isim” dégen menigimu érishken bolushi mumkin.

 

 
Paydilanmilar:

[1] 牛汝极.维吾尔文古文字与古文献导论,新疆人民出版社,1997

[2] Yuquriqi kitapning 297- ~ 312-betliri

[3] Türkiy Tillar Divani, 1-tom 128-bet

[4] Toxsun Hüseyin Elqut. Kilyang shéwisi heqqide deslepki izdinish, Til we Terjime, 2006/2, 22-bet

[5] “Anglo-Saxon Futhorc”: http://www.runewebvitki.com/Origins.htm

[6] Talat Tekin. A Gramma of Orkhon Turkish: Orkhon Runic Inscriptions Glossary. Indiana University Press (Copyright 1958)

[7] 说文解字话甲骨:http://www.chinapage.com/oracle/explanation.html

 

 

****************************

 Uyghur Erep Yeziqi Nusxisi

*********************************************************************

 Latin yéziqi qandaq peyda bolghan? Gerche bu soalgha gerche xelqarada jawap bardek qilsimu, lékin bizning bu yéziq bilen Orxun yéziqi (yene bir ismi “Türk Runik yéziqi”) otturisida melum munasibetning bar-yoqluqi toghrisidiki qiziqishimiz barghanche küchiyip bardi. Orxun yéziqining qachan ijat qilin’ghanliqi, kim ijat qilghanliqi digendek mesililerge xelqarada téxiche éniq jawap yoq. Xelqara ilm ehli gerche Orxun yéziqi Soghdian yéziqidin yaki Runik yéziqidin kelgen bolushi mumkin, digendek asassiz perezlerni qilishsimu, lékin delil-ispati bilen bille köz aldimizda turghan yuquriqilargha oxshash nurghun amillar, bizning kömülüp kétishke az qalghan qedimiy parlaq medeniyitimizning iznalirini körüwélishimizgha imkaniyet béridu. Bu maqalidin bildingizki, hazir dunyada keng kölemde ishlitiliwatqan, “eng ilghar yéziq” dep teriplinidighan Latin yéziqining ijatchisi belkim bizning ejdatlirimiz bolushi mumkin. لاتىن يېزىقى قانداق پەيدا بولغان؟ گەرچە بۇ سوئالغا گەرچە خەلقارادا جاۋاب باردەك قىلسىمۇ، لېكىن بىزنىڭ بۇ يېزىق بىلەن ئورخۇن يېزىقى (يەنە بىر ئىسمى “تۈرك رۇنىك يېزىقى”) ئوتتۇرىسىدا مەلۇم مۇناسىبەتنىڭ بار-يوقلۇقى توغرىسىدىكى قىزىقىشىمىز بارغانچە كۈچىيىپ باردى. ئورخۇن يېزىقىنىڭ قاچان ئىجات قىلىنغانلىقى، كىم ئىجات قىلغانلىقى دېگەندەك مەسىلىلەرگە خەلقارادا تېخىچە ئېنىق جاۋاب يوق. خەلقئارا ئىلىم ئەھلى گەرچە ئورخۇن يېزىقى سوغدىئان يېزىقىدىن ياكى رۇنىك يېزىقىدىن كەلگەن بولۇشى مۇمكىن، دېگەندەك ئاساسسىز پەرەزلەرنى قىلىشسىمۇ، لېكىن دەلىل-ئىسپاتى بىلەن بىللە كۆز ئالدىمىزدا تۇرغان يۇقۇرىقىلارغا ئوخشاش نۇرغۇن ئامىللار، بىزنىڭ كۆمۈلۈپ كېتىشكە ئاز قالغان قەدىمىي پارلاق مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئىزنالىرىنى كۆرۈۋېلىشىمىزغا ئىمكانىيەت بېرىدۇ. بۇ ماقالىدىن بىلدىڭىزكى، ئورخۇن يېزىقى (ئاتالمىش تۈرك رۇنىك يېزىقى) تۈركلەر ئۆزلىرى مۇستەقىل ئىجات قىلغان ئوبرازلىق يېزىق بولۇپ، مەلۇم شەيئىنى ئىپادىلەيدىغان ئوبراز-شەكىللەر تەدرىجىي ئاددىيلىشىپ ھەرپلەرگە ئايلىنىپ، ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىنى ھاسىل قىلغان؛ ھازىر دۇنيادا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىۋاتقان، “ئەڭ ئىلغار يېزىق” دەپ تەرىپلىنىدىغان لاتىن يېزىقى بەلكىم بىزنىڭ ئەجداتلىرىمىز كەشىپ قىلغان ئورخۇن يېزىقىدىن كەلگەن بولۇشى مۇمكىن.

Bu maqale <<Shinjang Uniwérsitéti>> gezitining 2007-yilliq 3-sani (omumiy 269-sani)da elan qilin'ghan.