Latin Yéziqidiki Herplerning Orxun Yéziqidin Kelgenlik Éhtimaliqi Toghrisida we Bashqilar

1. Ilham Nizam, Shinjang Uniwérsitéti Hayatliq Inistitutidin

2. Abdilim Abduréhim, Shinjang Uniwérsitéti Teshwiqat Bölümidin

Bu maqale <<Shinjang University>> Gezitining 2007-yilliq 3-sani (omumiy 269-sani)da  elan qilin'ghan.

 

Yéziq Nusxisi           Uyghur Erep Yeziqi Nusxisi

 

 

Qoshumche: Orxun Elipbesi 

 

Bu jedwel 牛汝极 ependining kitabidin élindi.

Latin yéziqi qandaq peyda bolghan? Gerche bu soalgha gerche xelqarada jawap bardek qilsimu, lékin bizning bu yéziq bilen Orxun yéziqi (yene bir ismi “Türk Runik yéziqi”) otturisida melum munasibetning bar-yoqluqi toghrisidiki qiziqishimiz barghanche küchiyip bardi. Orxun yéziqining qachan ijat qilin’ghanliqi, kim ijat qilghanliqi digendek mesililerge xelqarada téxiche éniq jawap yoq. Xelqara ilm ehli gerche Orxun yéziqi Soghdian yéziqidin yaki Runik yéziqidin kelgen bolushi mumkin, digendek asassiz perezlerni qilishsimu, lékin delil-ispati bilen bille köz aldimizda turghan yuquriqilargha oxshash nurghun amillar, bizning kömülüp kétishke az qalghan qedimiy parlaq medeniyitimizning iznalirini körüwélishimizgha imkaniyet béridu. Bu maqalidin bildingizki, hazir dunyada keng kölemde ishlitiliwatqan, “eng ilghar yéziq” dep teriplinidighan Latin yéziqining ijatchisi belkim bizning ejdatlirimiz bolushi mumkin. لاتىن يېزىقى قانداق پەيدا بولغان؟ گەرچە بۇ سوئالغا گەرچە خەلقارادا جاۋاب باردەك قىلسىمۇ، لېكىن بىزنىڭ بۇ يېزىق بىلەن ئورخۇن يېزىقى (يەنە بىر ئىسمى “تۈرك رۇنىك يېزىقى”) ئوتتۇرىسىدا مەلۇم مۇناسىبەتنىڭ بار-يوقلۇقى توغرىسىدىكى قىزىقىشىمىز بارغانچە كۈچىيىپ باردى. ئورخۇن يېزىقىنىڭ قاچان ئىجات قىلىنغانلىقى، كىم ئىجات قىلغانلىقى دېگەندەك مەسىلىلەرگە خەلقارادا تېخىچە ئېنىق جاۋاب يوق. خەلقئارا ئىلىم ئەھلى گەرچە ئورخۇن يېزىقى سوغدىئان يېزىقىدىن ياكى رۇنىك يېزىقىدىن كەلگەن بولۇشى مۇمكىن، دېگەندەك ئاساسسىز پەرەزلەرنى قىلىشسىمۇ، لېكىن دەلىل-ئىسپاتى بىلەن بىللە كۆز ئالدىمىزدا تۇرغان يۇقۇرىقىلارغا ئوخشاش نۇرغۇن ئامىللار، بىزنىڭ كۆمۈلۈپ كېتىشكە ئاز قالغان قەدىمىي پارلاق مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئىزنالىرىنى كۆرۈۋېلىشىمىزغا ئىمكانىيەت بېرىدۇ. بۇ ماقالىدىن بىلدىڭىزكى، ئورخۇن يېزىقى (ئاتالمىش تۈرك رۇنىك يېزىقى) تۈركلەر ئۆزلىرى مۇستەقىل ئىجات قىلغان ئوبرازلىق يېزىق بولۇپ، مەلۇم شەيئىنى ئىپادىلەيدىغان ئوبراز-شەكىللەر تەدرىجىي ئاددىيلىشىپ ھەرپلەرگە ئايلىنىپ، ھەرپلىك يېزىق سىستېمىسىنى ھاسىل قىلغان؛ ھازىر دۇنيادا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىۋاتقان، “ئەڭ ئىلغار يېزىق” دەپ تەرىپلىنىدىغان لاتىن يېزىقى بەلكىم بىزنىڭ ئەجداتلىرىمىز كەشىپ قىلغان ئورخۇن يېزىقىدىن كەلگەن بولۇشى مۇمكىن.