اپ تورتۇراسىئوتتۇرا ئاسىيا ئېلىپبەلىرى: قازاق، ئۆزبېك، ئازەربايجان، تاتار، تۈرك، تۈركمەن --- بۇ ئىككى ھەرپ "ئى" ھەرپىنىڭ ئىككى خىل شەكلى بولۇپ، تۈركىي تىللارغا خاس ھەرپلەردۇر. بىرىنچىسى لەۋلەشمىگەن "ئى"، ئىككىنچىسى لەۋلەشكەن "ئى" بولۇپ، سۆزلەردە باشقا سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن ماسلىشىپ كېلىدۇ __ تۈركىي تىللاردا ئادەت بويىچە سۆزلەردە لەۋلەشكەن-لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇشلار ئارىلاش كەلمەيدۇ. بىراق ھازىر ئۇيغۇر تىلىمىز ئەرەپ-پارس تىللىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، بۇ قائىدىلەر زور دەرىجىدە بۇزۇلغان.

*

Ottura Asiya Élipbeliri*

*

Qazaq Latin Élipbesi

Özbék Latin Élipbesi

*

Sozuq Tawushlar (10)

Aa [a]

Ää [e]

Ee [é]

Iı [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}

İi [i:] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}

Ïï [iy]

Oo [o]

Öö [ö]

Uu [u]

Üü [ü]

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

Cc [ts]

Çç [ch]

Ğğ [gh]

Şş [sh]

Ññ [ng]

Vv [w]

Ww [uw]

*

*

Sozuq Tawushlar (6):

Oo [a]

Aa [e]

Ee [é]

Ii [i]

O' o' [o, ö]

Uu [u, ü]

*

 

 

 

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

G' g' [gh]

Vv [w]

Azerbayjan Latin Élipbesi

Tatar Latin Élipbesi

*

Sozuq Tawushlar (9):

Aa [a]

ə [e]

Ee [é]

Iı [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}

İi [i:] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}

Oo [o]

Öö [ö]

Uu [u]

Üü [ü]

*

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

*

Cc [j]

Çç [ch]

Ğğ [gh]

Nn [n, ng]

Şş [sh]

Vv [w]

*

*

Sozuq Tawushlar (8):

Aa [a]

Ee [e, é]

Iı [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}

İi [i:] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}

Oo [o]

Öö [ö]

Uu [u]

Üü [ü]*

 

 

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

Cc [j]

Çç [ch]

Ğğ [gh]

Hh [h, x]

Şş [sh]

Ññ [ng]

Vv [w]

Türk Latin Élipbesi

Türkmen

*

Sozuq Tawushlar (8):

Aa [a]

Ee [e]

Iı [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}

İi [i:] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}

Oo [o]

Öö [ö]

Uu [u]

Üü [ü]

 

 

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

Cc [j]

Çç [ch]

Ğğ [gh]

Hh [h, x]

Kk [k, q]

Nn [n, ng]

Şş [sh]

Vv [w]

*

*

Sozuq Tawushlar (9):

Aa [a]
Ää [e]
Ee [é]
Yy [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}
Ii [i] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}
Oo [o]
Öö [ö]
Uu [u]
Üü [ü]
*

ULYdikige Oxshimaydighan Üzük Tawushlar:

Çç [ch]
Gg [g, gh]
Hh [h, x]
Kk [k, q]
Ňň [ng]
Şş [sh]
Ýý [y]
Žž [jh]

*

*

                Iı [i] {Uyghurche "bir"diki "i" herpi}      

                İi [i:] {Uyghurche "ikki"diki "i" herpi}    

*

               Bu ikki herp "i" herpining ikki xil shekli bolup, Türkiy tillargha xas herplerdur.

     Birinchisi lewleshmigen "i", ikkinchisi lewleshken "i" bolup, sözlerde bashqa      

     sozuq tawushlar bilen masliship kélidu __ Türkiy tillarda adet boyiche sözlerde

       lewleshken-lewleshmigen sozuq tawushlar arilash kelmeydu. Biraq hazir Uyghur

   tilimiz Erep-Pars tillirining tesirige uchrap, bu qaidiler zor derijide buzulghan.   

*

*Tüzgüchi: I. N. Aptap

*