INDEX - HOME‎ > ‎

Sigarettenfabriek "Belga", Vander Elst

Sigarettenfabriek "Belga", Vander Elst aan het Kempisch kanaal later Albertkanaal te Merksem
     
     
Boerenzoon Henri Vander Elst kreeg in een Brusselse fabriek (het latere Ajja) de tabakssmaak te pakken. In 1874 startte hij in de Leuvense Pereboomstraat zijn eigen spinnerij voor roltabak. Drie jaar later hield Henri het in Leuven voor bekeken en laat het bedrijf over aan zijn 2 jongere broers, François en Alphonse die de vennootschap ‘Vander Elst Gebroeders’ oprichtten. Henri Vander Elst, die zich in Antwerpen was gaan toeleggen op de rechtstreekse invoer van Amerikaanse tabak, schoot zijn broers financieel te hulp na de grote overstroming in Leuven van 1891. Ze kochten een pand op de Tiensevest en in de Nobelstraat, de kern van de fabriek die pas in 2010 werd gesloten.

Door doorgedreven moderniseringen brengen de gebroeders het in 1913 tot marktleider: 25.000 kg tabak per week, geen sigaren maar kauw- en rooktabak en kleine hoeveelheden snuif. 
     
In 1911 namen François en Alphonse de handel in Amerikaanse tabak van hun oudere broer Henri in Antwerpen over en verzekeren zo de aanvoer van grondstoffen voor hun Leuvense bedrijf.

De internationalisering zet zich door met de oprichting van een kantoor in Amsterdam met bijhuis op Java.
     
Als in januari 1914 de twee Leuvense broers de zaak overlaten aan hun zonen en neven wordt de vennootschap ‘Vander Elst Gebroeders’ omgedoopt tot ‘Vander Elst Frères’, met zetel in Borgerhout.
Een sigarenbandje van Vander Elst, Frères, Anvers. Ook uitgevoerd in de Belgische driekleur.
 

   
In augustus 1914 wordt Leuven door Duitse soldaten in de as gelegd. Ook het bedrijf Vander Elst deelt in de klappen. Zowel het tabaksmagazijn als de bedrijfsgebouwen gaan in de vlammen op.

Na de oorlog kan Vander Elst, dankzij zijn grote tabaksvoorraden in de VS en Nederland, als eerste weer kwaliteitsproducten op de markt brengen.
     
Op 22 juni 1928 verenigen zich onder impuls van Vander Elst een aantal Belgische tabaksproducenten in de financiële holding Tabacofina.

Tot die groep behoren ondermeer, naast Vander Elst, de sigarenfabrikanten Jubilé uit Luik, Cogétama-Neron uit Gent en Alto uit Turnhout.
Union Financière Belge des Tabacs "Tabacofina", siège social Anvers, action de capitl de mille francs au porteur, 1928
 
     
In mei 1940 vernielt een Duits luchtbombardement opnieuw een groot deel van de installaties te Leuven. Gezien de omvang van de schade wordt beslist om ter plekke een volledig nieuw complex uit te bouwen met drie onderscheiden afdelingen: voor rooktabak, voor sigaretten en voor sigaren.
De Vander Elst vestiging aan de Vaartkaai te Merksem nam de productie van sigaretten over.
     
     
Foto van de pas gebouwde fabriek in 1925.De twee schouwen op de achtergrond waren van wasserij "Mon Plaisir".

Ddebetnota van de "Britisch American Tobacco Co.", eveneens uit 1925.

Een toegevoerde opdrukt toont de adressen van de magazijnen in Brussel, Luik, Gent, Charleroi en Ieper.  
"Tabacofina-Vander Elst N.V.", kreeg toelating tot uitbating van een tabaksfabriek voor "N.V. Britisch American Tobacco" in 1921, (1) te Merksem aan het toenmalig "Kempisch kanaal" (later Albertkanaal).

De fabriek, die in 1923 opende, had één verdieping en de hoofdingang was niet aan de Vaartkaai maar in de Bramtacostraat. Had de fabriek ook dan al een ingang aan de Bredabaan 121-123.
(1) Op de debetnota uit 1925 wordt niets verrmeld over Tabakofina of Vander Elst, Tabacofina werd pas in 1928 opgericht?
     
     
     
In 1923 werd door Vander Elst de merknaam "Belga" op de markt gebracht, met verpakking in de nationale driekleur. Pas in 1925 werd het "Belga meisje" op het sigarettenpakje afgebeeld.
Een pakje sigaretten van Vander Elst, zonder het logo van het "Belga meisje".
 
     
Het was een ontwerp van Leo Marfurt, die o.m. ook voor Minerva auto's ontwerpen maakte. De 19 jarige Paula Colfs-Bollaert stond model voor deze afbeelding.

Paula, die zelf niet rookte, werkte begin jaren 1920 op de administratie in de "Schweppes-fabriek" toen een van de broers Vander Elst haar daar ontdekte als het gezicht van hunn sigarettenmerk.

In de loop der jaren zouden er nog verschillende afbeeldingen gebruikt worden waaronder ook een rokende vrouw..
Het originele ontwerp van Leo Manfurt werd begin 2017 voor 5200 euro verkocht in veilinghuis The Romantic Agony in Sint-Gillis.
 
     
In 1930 was de eveneens nog tot dan nog onbekende maar welstellende Annette Duchâteau geboren te Namen, die in texas vertoefde, tot miss Belgie gekroond. Juryleden van deze miss verkiezing waren ondermeer schrijver Stijn Streuvels (Frank Lateur indeed) en schilder Albert Saverys. Een jaar later, 1931, werd Annette Duchâteau ook nog miss Universe. Bovendien kreeg ze ook nog een carrière als actrice. Ze overleed in 1994 te Monaco.

Lawrence Sterne Stevens werd erdoor geinspireerd om evenens logo met een "Belga meisje" te ontwerpen. Het werd een meer sensuele afbeelding waarin Annette afgebeeld werd als "flapper" met "make up" en sigaret.
Annette (Netta) Duchâteau, ontwerp van Lawrence Sterne Stevens.
 
     
Werd deze afbeelding gemaakt op vraag van Vander Elst, werd ze ooit op een sigarettenpakje afgebeeld?
     
     
In dezeflde periode, 1931, was de hoofdzetel van Vander Elst overgebracht naar de Lange Gasthuisstraaat 32 te Antwerpen. In 1980 zou deze verhuizen naar de nieuwbouw aan de Prins Boudewijnlaan 43 te Edegem.
     
     

Wegens rendabiliteitsmoeilijkheden werd de fabriek van de "British American Tobacco Association" (BAT) aan de Vaartkaai te Merksem in mei 1933 stilgelegd.

De productie van sigaretten en tabak werd vanaf dat moment uitbesteed aan een Brussels bedrijf.

Toen de oorlog uitbrak plaatste de Brüsseler Treuhandgesellschaft een Duitse Verwalter aan het hoofd van de BAT en dit op grond van de Verordnung zur Durchführung und Ergänzung der Feindvermögens.

In december 1940 bereikten "Erich Reitz uniformwerke" en de Duitse Treuhänder een akkoord over de huur van de magazijnen.

 
 
De "E.Reitz uniformwerke" was een van de grote uniform fabrieken buiten Duitsland. Er werden uniformen voor de Wehrmacht, Luftwaffe , Waffen-SS en Kriegsmarine gemaakt. Alle arbeidsters (werknemers) kregen een werkpas of “Arbeitsausweis”, en droegen een rood-gele armband met hun "kontroll" nummer. Eer ook nog een fabriek in Gent opgericht. 
     
     
  De sigarettenfabriek Vander Elst aan de Vaartkaai te Merkmsem omstreeks 1947.

In de rechterbovenhoek het kruispunt van de Bredabaan, Carrettestraat en de Gasthuishoevestraat, waar zich de afspanningen "Houd vast" en "Laat los" bevonden.
     
  De sigarettenfabriek Belga circa 1970.

Er is t.o.v. de foto uit de jaren 1940 is er ondermeer een watertoren bijgebouwd en het kantorencomplex, op de hoek met de Bramtacostraat, 1966, ontwerp Paul Tombeur. Op deze foto is ook de witte achtergevel van de ingang aan de Bredabaan 121-123 goed te zien.
     
  De ingangspoort in de Bramtocostraat 2, van de tabakfabriek "Vander Elst" te Merksem, op de achtergrond de neonreclame met "Belga meisje", foto 2004.

In juli 2005 verliet Vanderelst de fabriek, in 2007 werd ze volledig afgebroken voor de verbreding van het Albertkanaal.
     
     
     
     
     
     
     
Nota's uit het Felixarchief omtrent de oudste fabriek in Gijselsstraat te Borgerhout : In 1896 was er een aanvraag van de "N.V. De Nationale Cigarenfabriek" om twee verdiepingen bij te bouwen Gijselsstraat 51 (1399#2237). In 1897 een aanvraag van de "N.V. Nationale fabriek van cigaren" om de gebouwen op de hoek van de Gijselsstraat en de Exaamstraat (Examenstraat) te vergroten (1399 # 2377). Een tiental jaar eerder, in 1883 was er een aanvraag van Frederick Belpaire om in de Gijselsstraat op de hoek van een nieuwe straat (vermoedelijk de Examenstraat een klaslokaal te bouwen (1399#972).

In 1904 aanvraag door H. & A. Van der Elst om aan de Gijselsstraat 49- 51 een huis-herberg te bouwen (1399#3137) . In 1913 aanvraag door Van der Elst voor het bouwen van een keuken en veranda, Gijselsstraat 51-53 (1399#5828). In 1925 aanvraag van Van der Elst Frs. Firma voor binnen- en buitenveranderingswerken, Gijselsstraat 51-53 (1399# 8804). In 1933 aanvraag door Van der Elst voor het bouwen van afsluitingsmuren, Gijselsstraat 53 hoek Examenstraat 1 (1399#14045). In 1941 aannraag door S.A. Van der Elst Frères, Gijselsstraat 53, voor het uitvoeren van veranderingswerken binnen de fabriek en het maken van deuropening langs de straat (1229#566-567). 
     
     
bronnen: onroerend erfgoed, Integratie van twee arbeidsreglementen, musical stories
     
     
Comments