nusin la baraymawa

ئه‌و نووسین و بابه‌تانه‌ی ناومی تێداهاتووه‌

 
تۆ بڵێی مارکس به‌ ته‌مای گه‌ڕانه‌وه‌ بێت‌؟
2008 11 10

avatar
نووسینی
تاپیۆ بێرگهۆڵم


دیارییه‌ بۆ رێزدار عه‌باس شوان

کارڵ مارکس پێشبینیی سه‌رکه‌وتنی سۆسیالیسمی کرد. به‌ گوێره‌ی لێکدانه‌وه‌که‌ی مارکس، گوڵکردنی کاپیتالیسم سه‌ره‌تا ده‌سه‌ڵاتی ئابوری ده‌خاته‌ ژێر رکێفی خاوه‌نانی ده‌سمایه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌. پاش ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ خاوه‌نانی بانکه‌کان ده‌بن که‌ بڕیار له‌ سه‌ر ره‌وتی ژیانی ئابوری ده‌ده‌ن.

به‌ گوێره‌ی پێشبینییه‌که‌ی مارکس، له‌ سێهه‌مین قۆناغدا ده‌سمایه‌ی دارای و ده‌سمایه‌ی به‌رهه‌مهێنان یه‌کانگیر ده‌بن و له‌وێشه‌وه‌ ئیدی دینامیزمی ناوخۆیی کاپیتالیزم ده‌کێشێته‌ سه‌ر هه‌ڵبه‌زودابه‌زێکی هه‌وسارپسێنی ده‌سمایه‌ که‌ ئه‌مه‌ش به‌ نۆره‌ی خۆی دواجار داڕمانی ئابوری به‌دوادا دێت. له‌ روانگه‌ی مارکسه‌وه‌ ئه‌و ره‌وته‌ سۆسیالیسمی لێ شین ده‌بێ که‌ خۆی له‌ گه‌ڵ خۆیدا سه‌قامگرتوویی، دادپه‌روه‌ری و گه‌شه‌سه‌ندنێکی سه‌رله‌نوێی سامانی لێده‌که‌وێته‌وه‌.

هه‌ڵبه‌ت پێشبینییه‌که‌ی مارکس نه‌ ئه‌وروپایی رۆژاواییه‌کان و نه‌ باکووری ئه‌مه‌ریکاییه‌کانی به‌ قه‌ناعه‌ت نه‌گه‌یاند. خۆ گۆڕانی رووسیه‌ش له‌ ژێر سه‌ره‌ناوی کۆمۆنیسمدا‌، له‌ ده‌وڵه‌تێکی کشتوکاڵیی دواکه‌وتووه‌وه‌ بۆ به‌ندیخانه‌یه‌کی گه‌لان، بڕوا به‌ سۆسیالیسمی له‌ نێو وڵاتانی پیشه‌سازیی پێشکه‌وتوودا نه‌برده‌ سه‌ر.

کاپیتالیسم سه‌ره‌ڕای چاخه‌ گورچکبڕه‌کانی داوێستاویی (رکود) خۆی، له‌ میانه‌ی داڕوخانی یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت له‌ ساڵه‌کانی سه‌ره‌تای 1990 دا، توانی پشتی کۆمۆنیسم له‌ زه‌وی بدا. ئه‌وه‌ش رووداوێک بوو که‌‌ وه‌ک‌ سه‌رکه‌وتنی دێموکراسی و ئابوری بازاڕ نرخێندرا.

کرانه‌وه‌ی چین به‌ ڕووی بازاڕه‌ رۆژاواییه‌کاندا ئه‌وه‌نده‌ی تریش بانده‌ستیی کاپیتالیسمی سه‌لماند. لێره‌وه‌، ته‌نیا شتێک که‌ مایه‌ی خه‌می حکومه‌تی وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کان و زلهێزه‌کانی دیکه‌ی ئابوری بازاڕ بوو، ‌بریتی بوو له‌ ده‌سمایه‌نانه‌وه‌ی وڵاتانی چین و سه‌نگاپور و وڵاتانی ده‌وڵه‌مه‌ندی خاوه‌ن نه‌وت له‌ ئاستی حکومه‌تیدا، شتێک که‌ بۆنێکی ناخۆشی وه‌ک بۆنی سۆسیالیسمی لێده‌هات.

به‌وه‌شه‌وه‌، ئه‌وه‌تا ئه‌مڕۆ پێشبینییه‌که‌ی مارکس به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌رسوڕهێنه‌ر وه‌ک باسی رۆژ دێته‌ به‌رچاو، هه‌رچه‌ند که‌ له‌‌و نیگاره‌دا که‌ مارکس کێشابوویه‌وه‌ بانکه‌کانی ده‌سمایه‌نانه‌وه‌، ده‌سمایه‌ی مه‌بادا(hedge funds) و قه‌رزه‌کانی ساب پریمsubprime، جێگایان به‌تاڵ بوو. گه‌لۆ، ئاخۆ ده‌کرێ بڵێین که‌ وڵاتی ناوه‌ندیی کاپیتالیسم که‌وتۆته‌ بنبه‌سته‌وه‌؟

له‌ ئێستادا له‌ وڵاته‌یه‌کگرتووه‌کان به‌ له‌زوبه‌ز خه‌ریکی به‌سۆسیالیستیکردنی بانکه‌کان و شیرکه‌ته‌کانی بیمه‌ن... ئه‌بێ زۆر له‌ چه‌په‌کانی دنیا حه‌یران بن به‌وه‌ی سه‌ره‌کیترینی ئه‌و شتانه‌ی ئه‌وان ساڵانێکی زۆر به‌دوایه‌وه‌ بوون ئێستا له‌ سه‌ر ده‌ستی کۆماریخوازه‌کانی ئه‌مه‌ریکا دێته‌ جێبه‌جێ بوون.

ئه‌وه‌تا ئه‌و قامچییه‌ی بازاڕی متمانه‌ رای ده‌وه‌شێنێ هیچ نه‌ بێ بۆ تاوێک قروقپی به‌ ده‌می ئه‌و شاره‌زا و پسپۆڕانه‌ کردووه‌ که‌ ته‌واو له‌و بڕوایه‌یان دڵنیا بوون که‌‌ بازاڕی ئازادی پاره‌ و دراو و دارایی و شمه‌ک و کار، سیستمی هاوسه‌نگیپارێزییه‌کی ئاوتۆماتیکی له‌ خۆیدا جێ کردۆته‌وه‌.

پێغه‌مبه‌رانی ده‌م به‌ ودمی ئابوریی بازاڕ ئه‌وه‌تا له‌ رۆژانی رابردوودا مته‌قیان لێوه‌ نه‌هاتووه، ئه‌وه‌ش له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ خۆیان به‌ ده‌ست ترس و بێباوه‌ڕی خۆیانه‌وه‌ گیرۆده‌ن.

ئه‌وێستا ئیتر پاره‌ و ده‌سه‌ڵات له‌ نێو وڵاتان و له‌ نێوانی وڵاتاندا به‌ ئادره‌سێکی نوێ به‌ڕێ ده‌کرێ. له‌ و ڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستی ده‌ڵاڵانی بازاڕی ئازاده‌وه‌ بۆ ناو ده‌ستی وه‌زاره‌تی دارایی و بانکی ناوه‌ندی راگوێزراوه‌. هه‌ڵبه‌ت وه‌نه‌بێ وه‌زاره‌تی دارایی یان بانکی ناوه‌ندی به‌و ده‌ست و دیارییه‌ دڵخۆش بن، نا، به‌ڵام سێوه‌ گه‌نییوه‌کان داوه‌ریونه‌‌ نێو کۆشی ئه‌وان و ئه‌وه‌ش هیچی له‌ گه‌ڵ ناکرێت. ئاوایه‌ حه‌کایه‌تی سۆسیالیسمی کۆماریخوازه‌کان.

له‌ دۆخی قه‌یرانی متمانه‌ دا، ئه‌وه‌ی پێویستیی به‌ متمانه‌یه‌ له‌ دۆخی لاوازی دایه‌ و ئه‌وه‌ش که‌ سه‌ری کیسه‌ی پاره‌ی له‌ ده‌ست دایه‌، هێز لای وی‌یه‌. ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا ده‌رکه‌ی ده‌رفه‌تی نوێ له‌ به‌رده‌م سندووقی نه‌ختینه‌ی سه‌رمایه‌نانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی دا ده‌کاته‌وه‌.‌

رابێرت ریستۆن که‌ هه‌واڵدێری بواری ئابوریی که‌ناڵی بی بی سی یه له‌ وێبلاگه‌که‌ی خۆیدا رووناکایی خستۆته‌ سه‌ر دیمه‌نێک که‌ خۆی ناوی لێ ناوه‌ کۆمۆنیسمی گڵۆباڵ(18. 9.). سیستمیی جیهانیی ئابوریی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌شێ به‌ خێرایی گۆڕانی به‌ سه‌ردا بێت. ریستۆن له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ که‌ حکومه‌تی چین ئه‌گه‌ر مه‌یلی لێ بێت له‌ توانای دایه‌ که‌ به‌ هۆی چڕکردنه‌وه‌ی ئه‌و پاره‌ قه‌بانه‌ی به‌ ده‌ست بنیاته‌ جیاجیاکانیه‌وه‌یه‌تی، نزیک به‌ تێکڕای پانتایی سه‌رمایه‌ی خسووسی له‌ وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کان و به‌ریتانیا بۆ خۆی بماشێته‌وه‌.

ده‌بێ چاوه‌ڕوان بین و ببینین ئایا باس باسی گرفتێکی کاتی له‌ بازاڕ دایه‌ یان باس باسی دیارده‌ی چین له‌ کاپیتالیسم دایه‌ که‌ تێیدا کاردانه‌وه‌ زنجیره‌ییه‌ یه‌ک له‌ دوای یه‌که‌ گورچکبڕه‌کان له‌ به‌ره‌وه‌ ئاداری ئابوری به‌ سه‌ر پادارییه‌و ه ‌ناهێڵێ و بۆشاییه‌کی گه‌وره‌ ده‌کاته‌ هه‌ناویی بازاڕی جیهانیه‌وه‌.

له‌ گوێن پێشبینییه‌که‌ی مارکس، پێشکه‌وتووترین وڵاته‌کانی سه‌رمایه‌داری لاوازترین ئاڵقه‌کانی سیستمه‌که‌ پێک ده‌هێنن. ئا خۆ بڵێی له‌ کاتی سه‌رهه‌ڵبڕین و وه‌ده‌رکه‌وتنی پێوه‌ندییه‌ نوێیه‌کانی هێز له‌ سیستمی ئابوریی جیهانی‌دا، ناوه‌نده‌ سه‌ره‌کییه‌کانی جیهانی ئابوری واته‌ ڤاڵ ستریتی نیۆیۆرک و له‌نده‌ن سیتی، وه‌ک ناوی گه‌وره‌ و شاری وێران، ئه‌بڵه‌ق بمێننه‌وه؟

ئه‌ی باشه گه‌لۆ ده‌بێ‌ چار چی بیت کاتێک ئه‌مه‌ریکاییه‌کان و بریتانیاییه‌کان ناچار ده‌بن له‌ نێوان سۆسیالیسمێکی خۆماڵی و سه‌رمایه‌دارییه‌کی هه‌وسارپسێنی گڵۆباڵی چینی دا، یه‌کێکیان هه‌ڵبژێرن؟!

وه‌رگێڕ:رێبوار


روونکردنه‌وه‌:

نووسه‌ر توێژه‌وانی مێژوو له‌ رێکخراوی ناوه‌ندیی یه‌کیه‌تی پیشه‌یی فینلاند واته‌ SAK یه‌.

سه‌رچاوه‌ی بابه‌ت:
Helsingin sanomat, 23.9.2008

http://www.demokratekan.org/index.php?id=555
 

مێژووی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌یه‌کی نوێ،

یاداوه‌ریه‌کانم له‌ یه‌کێتی بێکاراندا-2-

ئه‌کره‌م محه‌مه‌د

ئه‌کره‌م محه‌مه‌د


دەستمانکرد بە ئاگادارکردنەوە بۆ کۆبوونەوەى گشتى
له‌ لیژنەى ئامادەکاریى بریارمان دا هەوڵبدەین بۆ ئاگاداربوون له‌ یەکتر ڕۆژانە یەکتر ببینین ئەو کات دوو شوێن هەبوو کە له‌وێ زۆرتر چاومان بەیەکتر ئەکەوت :
یەکەم شوێن چایخانەکەى پشتى مەحکەمەى کۆن. چەند برادەرێکى چەپ بە ئیجار گرتبویان پێیان دەوت (چاخانەکەى حەمە قەدۆو عەزە ڕیشە)و له‌ ناوجەرگەى مەیدانى کرێکارانى بیناسازى بوو، سەرەتا‌ دەفتەرى ناونوسى بێکارانمان لەوێ دانابوو خۆشیان زۆر دڵسۆزانە هاوکارییان ئەکردین.
دووەم شوێن دوکانى کتێبفرۆشى (عەباس شوان) بوو لە قەیسەریەکدا بوو لەسەر جادەى سابونکەران خوار مەکتەبەى ئەوقاف ئەو شوێنەش تا ماوەیەک وەک نوسینگە بەکارمان هێناو لە بەرامبەریشدا بڕێک لە کرێکەیمان دەدا تاکو نەختێک لە ئەرکمان لەسەر (عەباس شوان)و شوێنى بژێوى ژیانى کەمبکەینەوەو ئەم دوکانە وەک نوسینگەى (کانونى ئەدەب‌و هونەرى کرێکاریى) بەکاردەهێنرا.
ئەم دوو شوێنە زۆر جێگایەکى باشبوون بۆ بڵاوکردنەوەى ئاگادارى‌و هەواڵەکانى ڕۆژانەمان
----------
ئه‌و چه‌ند دێڕه‌ له‌ بڵاوکراوه‌ی هاوپشتی ژماره‌ 4 ڕۆژی 2ی نۆڤه‌مبه‌ری 2008 لاپه‌ڕه‌ 8 دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌

 http://www.hawpshti.com/pdf/11/Hawpshti_Krekari-4.pdf

 

AbAsShiWaN

عه‌باس شوان