ประวัติจังหวัดสกลนคร

จังหวัดสกลนคร

ตราสัญญาลักษณ์ ประจำจังหวัด

รูปเจดีย์ หมายถึงพระธาตุเชิงชุม เป็นปูชนียสถานคู่บ้านคู่เมืองมาแต่โบราณ เพราะเชื่อกันว่า เจดีย์นี้ก่อขึ้นสวยรอบพระบาทของ พรุพุทธเจ้าทุกพรองค์ในภัทรากัปนี้

คำขวัญ
พระธาตุเชิงชุมคู่บ้าน พระตำหนักภูพานคู่เมือง งามลือเลื่องหนองหาร แลตระการปราสาทผึ้ง สวยสุดซึ้งสาวภูไท ถิ่นมั่นในพุทธธรรม

ต้นไม้ประจำจังหวัด
อินทนิล

ดอกไม้ประจำจังหวัด
ดอกอินทนิลน้ำ



ประวัติจังหวัดสกลนคร

ณ ดินแดนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวมทั้งบริเวณฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว เดิมเรียกว่า อาณาจักรศรีโคตรบูรณ์ ซึ่งเป็นเมืองสำคัญในฐานะเมืองศูนย์กลางทางการปกครองของอาณาจักรขอมในสมัยพุทธศตวรรษที่ 16 ที่แผ่ขยายอิทธิพลออกไปกว้างไกล
บริเวณหนองหารซึ่งเป็นบึงน้ำขนาดใหญ่ในอาณาจักรศรีโคตรบูรณ์ มีเมืองน้อยใหญ่ตั้งอยู่รายรอบ เมืองหนองหารหลวง ก็ตั้งเมืองอยู่ริมหนองหารเช่นเดียวกัน ขณะที่เมืองหนองหารหลวงเป็นจุดศูนย์กลางทางการปกครองแบบขอม อิทธิพลของขอมก็แผ่ขยายออกไปทั่วดินแดนอีสาน ศาสนาฮินดูและพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานก็แพร่หลายตามลำน้ำโขงขึ้นไปจนถึงเมืองสกลนครและเมืองอุดรธานี ดังหลักฐานศิลาจารึกที่มีผู้ค้นพบและนำมาเก็บรักษาไว้ในวัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานี ที่กล่าวถึงพระนามของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ซึ่งนักประวัติศาสตร์และนักโบราณคดีถือว่าเป็นกษัตริย์ขอมที่มีเดชานุภาพทางด้านศาสนาเป็นอย่างมาก
ต่อมาสมัยกรุงศรีอยุธยาและกรุงธนบุรีเป็นราชธานีกลับไม่ปรากฏบันทึกเกี่ยวกับเมืองหนองหารหลวง ซึ่งเป็นเมืองทางการปกครองของอาณาจักรศรีโคตรบูรณ์ไว้แต่อย่างใด จึงเข้าใจว่าเมืองหนองหารหลวงคงจะลดความสำคัญลงเป็นเพียงชุมชนเล็กๆ ที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของอาณาจักรล้านช้างทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงซึ่งเจริญรุ่งเรืองแทนที่อาณาจักรศรีโคตรบูรณ์ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลายต่อมาถึงต้นสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มากกว่าจะเป็นเมืองประเทศราชของราชอาณาจักรไทย

โบราณสถานที่สำคัญ
พระธาตุเชิงชุม

ตั้งอยู่ในวัดพระธาตุเชิงชุมวรวิหาร เป็นเจดีย์ก่ออิฐถือปูน ฐานรูปสี่เหลี่ยม ยอดฉัตรทองคำเหนือองค์พระธาตุเชิงชุมทำด้วยทองคำบริสุทธิ์มีน้ำหนัก 247 บาท มีซุ้มประตู 4 ด้าน ข้างในทึบ สร้างครอบรอยพระพุทธบาทของพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ สร้างขึ้นเมื่อใดไม่ปรากฏหลักฐานชัด แต่นับเป็นปูชนียสถานสำคัญคู่บ้านคู่เมืองสกลนครมาแต่โบราณ ภายในวิหารใกล้พระธาตุเชิงชุม เป็นที่ประดิษฐานหลวงพ่อองค์แสนอันศักดิ์สิทธิ์เป็นที่เคารพนับถือ และเป็นศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนในจังหวัดสกลนคร
หนองหาน

เป็นทะเลสาบน้ำจืด ที่มีชื่อเสียง และกว้างใหญ่มากแห่งหนึ่งของประเทศไทย เป็นแหล่งรับน้ำตกของลำห้วยต่าง ๆ หลายสาย และยังเป็นต้นน้ำของลำน้ำก่ำซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงที่อำเภอธาตุพนม ประโยชน์ในด้านการเพาะปลูก การเลี้ยงสัตว์ การประมง ซึ่งเป็นอาชีพหลักของชาวบ้านในชุมชนรอบหนองหาน
พระธาตุดุม
อยู่ที่วัดพระธาตุดุม มีปรางค์องค์เดียวสร้างด้วยศิลาแลงสมัยเดียวกับพระธาตุนารายณ์เจงเวง แต่องค์ปราสาทเล็กกว่ามีเพียงยอดเดียวไม่มีฐานรองรับ พบทับหลังทั้ง 4 ด้าน ด้านทิศเหนือเป็นภาพนารายณ์บรรทมสินธุ์ นอกจากนี้ยังมีภาพเทวดาทรงพาหนะเหนือหน้ากาลประกอบด้วยสัตว์ต่างๆ
พิพิธภัณฑ์อาจารย์มั่น ภูริทัตโต
ตั้งอยู่ในวัดป่าสุทธาวาส ตัวพิพิธภัณฑ์มีลักษณะการก่อสร้างแบบสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ประยุกต์ สร้างด้วยกระเบื้องดินเผา ภายในพิพิธภัณฑ์มีรูปหล่อเหมือนองค์ของพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ในท่านั่งสมาธิ และมีตู้กระจกบรรจุอัฐิของท่านที่แปรสภาพเป็นแก้วผลึกใสสีขาว ยกฐานสูงพื้นปูด้วยหินอ่อน พร้อมทั้งตู้แสดงเครื่องอัฐบริขาร รวมทั้งประวัติความเป็นมาของท่านตั้งแต่เกิดจนมรณภาพ
สะพานขอม หรือสะพานหิน
อยู่ก่อนเข้าตัวเมือง เป็นโบราณสถานเล็ก ๆ เป็นสะพานโบราณที่สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นเส้นทางสัญจรจากตัวเมืองสกลนครไปยังนอกเมือง เนื่องจากบริเวณนี้เดิมเป็นที่ลุ่มน้ำท่วมขัง สะพานที่เห็นในปัจจุบันก่อด้วยศิลาแลง ซึ่งสร้างขึ้นใหม่หลังจากของเดิมได้ถูกรื้อทิ้งเพื่อก่อสร้างถนน
ปราสาทพระธาตุนารายณ์เจงเวง
ตั้งอยู่ภายในบริเวณวัดพระธาตุนารายณ์เจงเวง เป็นพระธาตุประกอบด้วยปรางค์องค์เดียว สร้างด้วยหินทรายบนฐานศิลาแลงขนาดใหญ่ สลักลวดลายลงบนเนื้อหิน มีทับหลังจำหลักภาพ พระกฤษณะฆ่าสิงห์ ในรูปแบบศิลปะเขมร สมัยบาปวน ลักษณะคล้ายกับปราสาทหินของขอมที่ปรากฏหลายแห่งภาคอีสาน ลวดลายสลักหินบนซุ้มประตู หน้าต่างยังมีลักษณะสมบูรณ์ปรากฏชัด ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นฝีมือของผู้หญิงสร้างทั้งหมด เพื่อแข่งขันกับผู้ชายที่สร้างพระธาตุภูเพ็ก รูปแบบและศิลปะกำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 16-17
พระตำหนักภูพานราชนิเวศน์
ตั้งอยู่กลางเทือกเขาภูพาน เป็นสถานที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ตลอดจนพระราชวงศ์ ในคราวเสด็จแปรพระราชฐานเยี่ยมพสกนิกรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ บริเวณสถานที่ตั้งเป็นป่าไม้ร่มรื่น มีไม้ดอกไม้ประดับตกแต่งไว้อย่างสวยงาม
อุทยานแห่งชาติภูพาน
มีพื้นที่ครอบคลุมอยู่ในเขตของอำเภอเมือง อำเภอพรรณานิคม อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร และอำเภอสมเด็จ อำเภอห้วยผึ้ง อำเภอกุดบาก จังหวัดกาฬสินธุ์ สภาพภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นภูเขาหินปูน เป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำลำธาร และห้วยต่าง ๆ สภาพป่าเป็นป่าเต็งรัง ป่าดงดิบ และป่าเบญจพรรณ
พระธาตุภูเพ็ก
ตั้งอยู่ที่ตำบลนาหัวบ่อ ผู้ที่จะไปนมัสการพระธาตุต้องเดินขึ้นบันไดประมาณ 491 ขั้น จะถึงองค์พระธาตุซึ่งสร้างอยู่บนยอดเขาภูพาน องค์พระธาตุสร้างด้วยหินทราย อยู่บนฐานศิลาแลง มีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสย่อมุม ด้านหน้าเชื่อมต่อกับมณฑป รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า สร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 16 เพื่อเป็นศาสนสถานในศาสนาฮินดู ภายหลังดัดแปลงเป็นพุทธศาสนสถานและมีการยกเรื่องประวัติศาสตร์ การก่อสร้างไว้ในตำนานพระอุรังคธาตุ หรือตำนานพระธาตุพนม ซึ่งกล่าวไว้ว่า พระธาตุภูเพ็กสร้างโดยกลุ่มผู้ชาย เพื่อแข่งขันกับกลุ่มผู้หญิงซึ่งสร้างพระธาตุนารายณ์เจงเวง เพื่อรอบรรจุพระอุรังคธาตุของพระพุทธเจ้า แต่กลุ่มผู้ชายได้ยุติการสร้างเมื่อเห็นดาวเพ็กบนท้องฟ้า ซึ่งเป็นกลลวงของกลุ่มผู้หญิงผู้สร้างพระธาตุนารายณ์เจงเวง ปราสาทหลังนี้จึงได้ชื่อว่า ปราสาทพระธาตุภูเพ็ก ตามชื่อดาวเพ็ก
วัดถ้ำขาม หรือ ภูขาม
ชาวบ้านมักเรียกว่า ภูคำขาม อยู่ในเขตบ้านคำป่า เป็นเขาลูกหนึ่งบนเทือกเขาภูพาน วัดถ้ำขามนี้เดิมเป็นที่ปฏิบัติธรรมของ พระอาจารย์ฝั้นอาจาโร ท่านได้จำพรรษาอยู่ที่วัดนี้จนถึงประมาณ พ.ศ. 2507 ท่านอาพาธจึงได้ไปจำพรรษาที่วัดป่าอุดมสมพร นอกจากนี้ยังเป็นวัดหนึ่งที่เก็บอัฐิของพระอาจารย์เทศก์ เทศรังสี
พิพิธภัณฑ์อาจารย์ฝั้น อาจาโร
ตั้งอยู่ที่วัดป่าอุดมสมพร ลักษณะตัวพิพิธภัณฑ์เป็นรูปเจดีย์ฐานกลมกลีบบัวสามชั้น ภายในมีรูปปั้นพระอาจารย์ฝั้นมีขนาดเท่ารูปจริง ในท่านั่งห้อยเท้า และถือไม้เท้าไว้ในมือ มีตู้กระจกบรรจุอัฐิ และแสดงเครื่องอัฐบริขารที่ท่านใช้เมื่อยามมีชีวิต รวมทั้งประวัติความเป็นมาตั้งแต่เกิดจนมรณภาพ
วัดคำประมง
ตั้งอยู่ที่บ้านคำประมง สร้างตามแบบสถาปัตยกรรมสมัยใหม่ วัดนี้เป็นที่วิปัสสนาของพระครูสันติวรญาณ (หลวงปู่สิม พุทธาโร) พระเกจิอาจารย์ชื่อดังรูปหนึ่งของไทย
เขื่อนน้ำอูน
เป็นเขื่อนดิน สร้างกั้นลำน้ำอูนซึ่งเป็นสายหนึ่งของแม่น้ำสงคราม ซึ่งมีต้นน้ำมาจากเทือกเขาภูพาน เพื่อเก็บกักน้ำไว้ใช้ในการชลประทาน บรรยากาศเหมาะสำหรับการพักผ่อนหย่อนใจ สภาพโดยทั่วไปเป็นอ่างเก็บน้ำกว้างใหญ่ รายล้อมด้วยเทือกเขาภูพาน และป่าไม้ที่สวยงาม
ปราสาทบ้านพันนา
ตั้งอยู่ที่บ้านพันนา ลักษณะของปราสาทมียอดเดียว ฐานสี่เหลี่ยมผืนผ้า สร้างด้วยศิลาแลง บริเวณใกล้กับตัวปราสาทมีสระน้ำรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ก่อด้วยศิลาแลงเป็นชั้น ๆ มีน้ำขังตลอดปี สร้างสมัยเดียวกับปราสาทพระธาตุภูเพ็ก ปราสาทบางส่วนยังคงสภาพสมบูรณ์
พระธาตุศรีมงคล
ตั้งอยู่ที่วัดพระธาตุศรีมงคล ลักษณะเป็นเจดีย์ฐานสี่เหลี่ยม ยอดแหลม ตกแต่งด้วยศิลปกรรมยุคใหม่ ก่ออิฐถือปูนประดับด้วยลายปั้นดินเผา บริเวณฐานเป็นพุทธประวัติของพระพุทธเจ้าสร้างด้วยดินเผาที่สร้างขึ้นครอบพระธาตุองค์เดิม ซึ่งเป็นศิลาแลงที่ชำรุด นับเป็นพระธาตุคู่บ้านคู่เมืองของชาวอำเภอวาริชภูมิ
ถ้ำพระพุทธไสยาสน์
ถ้ำพระทอง หรือภูผาทอง ตั้งอยู่ที่ตำบลค้อเขียว บริเวณถ้ำมีลักษณะนำเพิงหินมาดัดแปลงก่อสร้างเพิ่มเติมเป็นศาลาการเปรียญ บริเวณใกล้ถ้ำมีหินธรรมชาติรูปร่างแปลก ๆ
วัดถ้ำอภัยดำรงธรรม หรือวัดถ้ำพวง
และพิพิธภัณฑ์อาจารย์วัน อุตตโม สร้างเป็นรูปทรงจตุรมุข 2 ชั้น ประดับด้วยหินอ่อนทั้งหลัง ชั้นล่าง ตกแต่งเป็นห้องแสดงภาพวาดเกี่ยวกับประวัติของพระอาจารย์ตั้งแต่เกิด ส่วน ชั้นบน มีรูปปั้นของท่านในท่านั่งขัดสมาธิ พร้อมเครื่องสักการะบูชาที่ตกแต่งสวยงาม และตู้กระจกแสดงเครื่องอัฐบริขารของท่าน
อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก
ครอบคลุมพื้นที่ในส่วนของอำเภอส่องดาว อำเภอวาริชภูมิ อำเภอนิคมน้ำอูน อำเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร อำเภอสามหมอ จังหวัดอุดรธานี และอำเภอสมเด็จ อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ลักษณะภูมิประเทศเป็นส่วนหนึ่งของเทือกเขาภูพาน ภูเขาที่สูงที่สุดคือ ภูอ่างสอ สภาพป่าเป็นป่าเต็งรัง ป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง ไผ่หลายชนิด และสมุนไพรชนิดต่าง ๆ สัตว์ป่าที่พบเห็นได้แก่ หมูป่า เก้ง กระจง นกชนิดต่าง ๆ
เขื่อนน้ำพุง
อยู่เลยพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ไปประมาณ 30 กิโลเมตร ลักษณะเขื่อนเป็นเขื่อนแบบหินทิ้ง แห่งแรกในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ผลิตกระแสไฟฟ้าแจกจ่ายให้ประชาชนในเขตจังหวัดสกลนคร และนครพนม
พิพิธภัณฑ์ไทยโส้
ตั้งอยู่บริเวณที่ว่าการอำเภอกุสุมาลย์ เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่สักการะบูชาของชาวไทยโส้ ซึ่งเชื่อว่าเป็นที่สถิตของเทพซึ่งช่วยคุ้มครองชาวไทยโส้ ในพิพิธภัณฑ์เป็นที่เก็บสิ่งของเครื่องใช้ของชาวไทยโส้ซึ่งอพยพมาจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง มีแผ่นป้ายเขียนข้อความภาษาของชาวไทยโส้เปรียบเทียบกับภาษาไทย
อุทยานแห่งชาติภูผายล
ตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพาน เป็นอุทยานฯ เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สภาพป่าทั่วไปเป็นที่ราบสูงสลับกับเทือกเขาหินทราย สภาพป่าประกอบด้วยป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าดิบแล้ง ป่าดิบเขา



ประวัติศาสตร์ และโบราณคดีจังหวัดสกลนคร

เมืองสกลนคร เป็นเมืองเก่าที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน ดังปรากฏชื่อเมืองที่เปลี่ยนแปลงถึง 3 ครั้งด้วยกัน คือ เมืองหนองหารหลวง เมืองสกลทวาปี และเมืองสกลนคร จึงมาเป็นจังหวัดสกลนครในยุคปัจจุบัน เมื่อพิจารณาจากหลักฐานโบราณคดี และประวัติศาสตร์ กล่าวได้ว่าเป็นเมืองที่มีผู้คนเข้ามาอาศัยตั้งหลักแหล่งทำมาหากินมิได้ขาดสาย นับตั้งแต่ยุควัฒนธรรมบ้านเชียง สมัยสำริด - เหล็ก สมัยทวารวดี สมัยลพบุรี สมัยล้านช้าง และสมัยรัตนโกสินทร์ การปรับตัวของกลุ่มชนต่าง ๆ ให้เข้ากับสภาพแวดล้อม ทำให้เกิดวัฒนธรรม สวมทั้งประเพณีความเชื่อมากมาย สืบทอดมาจนถึงทุกวันนี้ ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ เส้นทางคมนาคมที่สะดวกทั้งภายในและภายนอก อีกทั้งในบริเวณนี้ยังมีที่สามารถหลบซ่อนได้อย่างปลอดภัย ตามเทือกเขาภูพานที่ทอดแนวยาวจากจังหวัดมุกดาหาร สกลนคร กาฬสินธุ์ และอุดรธานี จึงก่อให้เกิดชุมชนที่อาศัยอยู่ในบริเวณเทือกเขาภูพาน ดังหลักฐานทางโบราณคดี แสดงถึงการมีชุมชน เกิดขึ้นมานานนับพันปีแล้ว และต่อเนื่องมาถึงปัจจุบัน เทือกเขาภูพานมีความสำคัญอีกประการหนึ่ง คือ เป็นแหล่งต้นน้ำหลายสาย ดังนี้ ลำน้ำอูน มีต้นน้ำจากหุบเขาในเทือกเขาภูพาน อำเภอกุดบาก อำเภอนิคมน้ำอูน อำเภอวาริชภูม ไหลออกทางอำเภอพรรณานิคม ไปยังเขตอำเภอนาหว้า ออกไปบรรจบกับแม่น้ำสงคราม ที่อำเภอศรีสงคราม จังหวัดนครพนม ลำน้ำอูนเป็นแหล่งชุมชนที่สำคัญ ทั้งสมัยก่อนประวัติศาสตร์ และยุคล้านช้างในพุทธศตวรรษที่ 21-23 ลำน้ำพุง มีต้นกำเนิดจากเทือกเขาภูพาน จากทางด้านตะวันออกเฉียงใต้ ที่อำเภอภูพาน และ บริเวณหุบเขาต้นลำน้ำพุง ที่บ้านนาผาง ตำบลกกปลาซิว เป็นแหล่งชุมชนสำคัญก่อนประวัติศาสตร์ และยุคเหล็ก ลำน้ำก่ำ มีต้นกำเนิดจากนองหาร ซึ่งรองรับน้ำจากเทือกเขาภูพาน และลำน้ำสาขาในลุ่มน้ำพุง เป็นแหล่งชุมชนโบราณที่สำคัญ ในสมัยลพบุรี พุทธศตวรรษที่ 16-18

สกลนครยุคก่อนประวัติศาสตร์ 

ลักฐานทางโบราณคดียุคหินใหม่ เข้าสู่ยุคสำริด-เหล็ก ในแอ่งสกลนคร นักโบราณคดีได้ขุดค้นระหว่าง พ.ศ. 2523-2524 ที่บ้านนาดี อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี และขุดค้นในปี พ.ศ.2540 ที่บ้านดอนธงชัย ตำบลสว่างแดนดิน อำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร โครงกระดูกของคนยุคก่อนประวัติศาสตร์เหล่านี้ มีอายุระหว่าง 3,200-1,000 ปี ก่อนพุทธศักราช เป็นชุมชนที่เก่าแก่ที่สุดในยุคก่อนประวัติศาสตร์ พบเครื่องปั้นดินเผาเนื้อหยาบ เนื้อเรียบ ลายขูดขีด ลายเชือกทาบ หรือลายเขียนสี และยังพบเครื่องมือที่ใช้เปลี่ยนมาจากหินมาใช้เครื่องมือโลหะผสมแบบสำริด ความเจริญของวัฒนธรรมบ้านเชียงนั้น เกิดขึ้นกับชุมชนระดับหมู่บ้าน ซึ่งมีเครือข่ายสัมพันธ์กันหลายแห่งในดินแดนภาคอีสาน ในเขต ยูนานตอนใต้ และเวียดนาม จึงได้มีการถ่ายทอดความรู้เรื่องโลหะวิทยา และผลิตเครื่องมือ เครื่องใช้สำริด-เหล็กร่วมสมัยกัน แต่บ้านเชียงเป็นชุมชนเล็ก ไม่สามารถพัฒนาให้เป็นอุสาหกรรมได้ จึงผลิตใช้ในชุมชนเท่านั้น ในเวลาต่อมาอีกประมาณ 500 ปี คือ ราว 2,500 ปี ก่อนพุทธศักราช ศูนย์กลางการผลิตเหล็ก และเกลือ อยู่ที่แอ่งโคราช และลุ่มแม่น้ำสงครามแถบสกลนคร ทำให้มีการเคลื่อนย้ายของชุมชนบ้านเชียง ซึ่งส่วนหนึ่งกระจายสู่พื้นที่รอบ ๆ หนองหารหลวง สกลนคร และมีหลักฐานเครื่องปั้นดินเผารูปแบบวัฒนธรรมบ้านเชียงตอนปลายปรากฏอยู่ทั่วไป

ยุคเหล็กในสกลนคร

จากการศึกษาของนักประวัติศาสตร์และโบราณคดี อุตสาหกรรมเหล็กนั้นเกิดขึ้นในราว 2,400 ปี ส่วนการผลิตเกลือเกิดขึ้นเมื่อ 2,000 ปี ก่อนพุทธศักราช ในช่วงเวลา 3,200-2,500 ปี ก่อนพุทธศักราช ผู้คนได้อพยพลงมาจากประเทศจีนตอนใต้ และเวียดนาม ซึ่งมีความรู้ด้านโลหะวิทยาเข้าสู่ภาคอีสาน และสกลนคร รวมทั้งการโยกย้ายของชุมชนกันภายในพื้นที่ เพื่อแสวงหาทรัพยากร ในการดำรงชีพ จึงเกิดการพัฒนาทางด้านอุตสาหกรรมเหล็กเจริญรุ่งเรืองกว่าสำริด ซึ่งพบหลักฐานตามลุ่มแม่น้ำสงครามตอนบน ที่บ้านใหม่พัฒนา ตำบลสร้างค้อ อำเภอภูพาน และในเขตบ้านหนองสะไน ตำบลนาม่อง อำเภอกุดบาก และแหล่งที่สำคัญบนที่ดอนสูง บ้านพาน ตำบลขมิ้น อำเภอเมืองสกลนคร ใกล้กับถนนสาย อุดร-สกลนคร ตัดผ่าน พบทั้งเครื่องมือเครื่องใช้เหล็ก โครงกระดูกมนุษย์ เครื่องประดับสำริด และเครื่องปั้นดินเผาอารยธรรมบ้านเชียงถือได้ว่าเป็นยุคเหล็กตอนปลาย การที่ผู้คนมาอาศัยรวมกัน มาก ๆ ทำให้เกิดการปรับตัวในการอยู่อาศัย โดยมีโครงสร้างคูและคันดินล้อมรอบ เป็นทั้งการป้องกันการบุกรุกจากศัตรู และเป็นที่เก็บน้ำไว้ดื่มไว้ใช้อีกด้วย ในยุคเหล็กนี้ นอกจากการอาศัยอยู่ในที่ราบลุ่มน้ำแล้ว ยังมีบางชุมชนขึ้นไปอาศัยอยู่ตามเทือกเขาภูพาน เกิดศิลปะถ้ำที่มีทั้งการขีดเขียน การจารเซาะร่องลงในแผ่นหินทราย และภาพเขียนสีตามเพิงผา เช่นที่ถ้ำผาลายภูผายนต์ ถ้ำพระด่านแร้ง ถ้ำม่วงภูถ่อ และถ้ำผักหวาน

การผลิตเกลือสมัยก่อนประวัติศาสตร์ 

ทรัพยากรอีกสิ่งหนึ่งที่ดึงดูดใจผู้คนให้เข้ามาอยู่ในแถบสกลนคร และเขตใกล้เคียง คือ เกลือ จากการสำรวจของนักโบราณคดี ในปี พ.ศ.2538-2539 พบว่าในบริเวณระหว่างพื้นที่ในเขตลำน้ำยามไหลลงลำน้ำสงคราม และน้ำอูน ในเขต อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม และในเขตอำเภออากาศอำนวย จังหวัดสกลนคร มีโพนเกลือที่เป็นแหล่งร่องรอยของการทำเกลือเก่า 9 แห่ง คือ สำนักสงฆ์โพนช้างขาวสันติธรรม โพนแต้ โพนกอง โพนตุ่น โนนจุลมณี วัดโพธิ์เครือ และสำนักสงฆ์ร้าง โนนหัวเข้สันติธรรม ในเขตอำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม จากหลักฐานเครื่องปั้นดินเผาที่พบ อนุมานได้ว่าบริเวณนี้น่าจะเป็นชุมชนยุคก่อนประวัติศาสตร์ ที่มีการผลิตเกลือและส่งออกไปจำหน่ายยังอาณาจักรเจนละบก เช่นเดียวกับแอ่งโคราชที่ผลิตเกลือขายเรื่อยมา จนถึงสมัยทวารวดี และสมัยลพบุรี

สกลนครสมัยทวารวดี 

ทวารวดี เป็นอิทธิพลวัฒนธรรมจากประเทศอินเดีย ทีผสมผสานกับวัฒนธรรมกลุ่มชนดั้งเดิม ที่อยู่ในพื้นที่ประเทศไทยแล้ว จากหลักฐานทางโบราณคดียืนยันได้ว่า ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 12-16 บ้านเมืองในอีสานได้เจริญเติบโตเต็มที่แล้ว โดยได้รับอารยธรรม ทางด้านศาสนา การปกครอง ตลอดจนประเพณีบางอยางจากอินเดีย ในด้านประวัติศาสตร์ตามความเห็นจากหลักฐานที่ขุดพบแบ่งทวารวดีเป็น 3 แบบ คือ ราวพุทธศตวรรษที่ 11-13 ศิลปะทวารวดีได้รับอิทธิพลจากศิลปะแบบคุปตะและหลังคุปตะ แบบที่ 2 ราวพุทธศตวรรษที่ 13-16 ศิลปะทวารวดีคติหินยาน และราวพุทธศตวรรษที่ 15-18 ศิลปะทวารวดีที่ได้รับอิทธิพล จากเขมรโบราณแบบบาปวน หลักฐานทางโบราณคดี สมัยทวารวดีในสกลนคร มีพระพุทธไสยาสน์ศิลปะทวารวดีแกะสลักที่หน้าผาหินทราย และพระพุทธรูปดินดิบในบริเวณวัดเชิงดอยเทพรัตน์ และในเขตรอบ ๆ หนองหารพบพระพุทธรูปทวารวดีปางสมาธิมารวิชัย ที่วัดกลางศรีเชียงใหม่ และเสมาหินทั้ง 8 ทิศ ปักที่เนินดินเขตพิธีกรรม นักโบราณคดีผู้ศึกษาเรื่องเสมาหินมีความเห็นว่า เสมาสมัยทวารวดีในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ทำหน้าที่ 3 ประการ คือ เป็นการกำหนดเขตศักดิ์สิทธิ์ในการทำพิธีกรรม สร้างขึ้นเพื่อเป็นพุทธบูชา และทำหน้าที่แทนพระสถูปเจดีย์
สกลนครสมัยลพบุรี 

ดินแดนภาคอีสานมีความสัมพันธ์กับอาณาจักรขอมมาก ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16-18 ทำให้รับอิทธิพลของขอมทั้งในด้านการปกครอง เศรษฐกิจ สังคม และศาสนา โดยเฉพาะพุทธศตวรรษที่ 16 เมืองลพบุรีเป็นศูนย์กลางอำนาจที่สำคัญ มีผลทำให้ภาคอีสานมีรูปแบบ ศิลปะขอม ตามอย่างในลพบุรี จึงเรียกศิลปะที่เกิดมนยุคสมัยนั้นว่า ศิลปะลพบุรี ในการขยายอิทธิพลของขอมในพุทธศตวรรษที่ 16 ได้ขยายเป็นวงกว้างในภาคอีสาน และขอมได้นำวิทยาการในการชลประทาน เช่น ขุดอ่างเก็บน้ำเพื่อรับน้ำจากที่สูงเก็บไว้ใช้ และปล่อยลงมาหล่อเลี้ยงพื้นที่การเกษตร และสร้างโรงพยาบาลที่เรียกว่า อโรคยศาล อยู่ตามริมทางเป็นระยะ ในรูปแบบปราสาท หรือ กู่ เพื่อรักษาให้กับผู้ที่เดินทางผ่านไปผ่านมาเมือเกิดเจ็บป่วยขึ้นมาในระหว่างเดินทาง และอิทธิพลของขอมได้เจริญสูงสุดในอีสาน เมื่อพุทธศตวรรษที่ 17 โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัย พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เมืองหนองหารหลวงในแอ่งสกลนคร ได้รับอิทธิพลจากขอมอย่างเต็มที่ โดยมีหลักฐานทางโบราณคดี และจารึกอักษรขอมหลายแห่ง อีกทั้งสภาพคูเมือง รูปสี่เหลียมผืนผ้า 2 ชั้น และโบราณสถานอีกหลายแห่ง เช่น ปราสาท พระธาตุ และหลักศิลาจารึกที่แสดงว่า ขอมเข้ามามีอิทธิพลอยางมากในสมัยนั้น ซึ่งมีสถานที่สำคัญดังนี้ ภูถ้ำพระ บนเถือกเขาภูพาน ประสาทพระธาตุภูเพ็ก บ้านนาหัวบ่อ พระธาตุเชิงชุม อำเภอเมืองสกลนคร พระธาตุดุม อำเภอเมืองสกลนคร ประสาทพระธาตุนารายณ์เจงเวง อำเภอเมืองสกลนคร ปราสาทบ้านพันนา อำเภอสว่างแดนดิน วัดแดนโมกษาวดี บ้านพานพัฒนา และวัดพุทธไสยาสน์ บ้านค้อเขียว อำเภอวาริชภูมิ

สกลนครสมัยล้านช้าง

เมื่อสิ้นสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 อิทธิพลของขอมก็ค่อย ๆ เสื่อมลง อาณาจักรล้านช้างเริ่มเข้มแข็งในลุ่มแม่น้ำโขง ได้ขยายออกจากทางการเมือง และเผยแพร่พระพุทธศาสนาเถรวาทแทนที่อิทธิพลศาสนาฮินดู และพุทธศาสนามหายาน เมื่อเจ้าฟ้ากุ้งมีอำนาจ ในอาณาจักรล้านช้าง (พ.ศ.1893-1916) พระองค์แผ่อำนาจรวบรวมหัวเมืองลุ่มแม่น้ำโขงทั้งสองฝั่ง ถึงดงพญาเย็นและเทือกเขาเพชรบูรณ์ ตามพงศาวดารลาวได้ระบุถึงการตีเมืองต่าง ๆ ซึ่งมีชื่อเมืองหนองหารหลวงรวมอยู่ในนั้นด้วย ในสมัยต่อมา กษัตริย์แห่งล้านช้างอีก 3 พระองค์ ได้แผ่อำนาจบารมีทางพระพุทธศาสนาเข้ามาทางภาคอีสาน พระเจ้าโพธิสารราช (พ.ศ.2063-2093) ได้ทรงสร้างวัดในเขตหนองหาร ดังปรากฏข้อความในศิลาจารึกบ้านโพนงามบก ในสมัยพระเจ้าชัยเชษฐาธิราช (พ.ศ.2093-2114) ได้มีการเปลี่ยนราชธานีจากหลวงพระบางมาเป็นเมืองเวียงจันทน์ พระองค์เสด็จมาบูรณะพระธาตุพระนม และยังเชื่อว่าได้มาบูรณะพระธาตุเชิงชุมด้วย เป็นการบูรณะแบบผสมผสานรูปแบบ สถาปัตยกรรมอยุธยากับล้านช้างได้อย่างลงตัว ในสมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมมิกราช (พ.ศ.2180-2237) ได้ส่งพระราชวงศ์ มาปกครองเมืองนครพนม และในขณะเดียวกันได้ส่งพระสมณะฑูตเข้ามาสร้างวัดในเขตเมืองหนองหาร ดังปรากฏในศิลาจารึก วัดกลางศรีเชียงใหม่ บ้านท่าวัด ริมหนองหาร เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงภายในราชสำนักเวียงจันทน์ ในสมัยสมเด็จพระเจ้าสุริยวงศาธรรมมิกราช (พ.ศ.2180-2237) ทำให้คนหลายกลุ่มไม่พอใจ กลุ่มพระวอ พระตา เป็นเสนาบดีในเมืองเวียงจันทน์เกิดความขัดแย้งกับพระเจ้าสิริบุญสาร จึงนำไพร่พลญาติพี่น้องหนีเข้ามาอยู่ฝั่งขาว ที่บ้านหินโงม ในจำนวนผู้ที่พากันมานี้ หลวงราชโภชไนยได้มาตั้งบ้านอยู่ที่บ้านปะขาวพันนา ซึ่งอยู่ในอำเภอพังโคน จังหวัดสกลนครในปัจจุบันกลุ่มเจ้าผ้าขวา-โสมพะนิต เจ้าผ้าขาวเป็นข้าราชการในราชสำนักกรุงเวียงจันทน์ ได้ผิดใจกับโอรสเจ้าสิริบุญสารที่ผิดประเพณี หลานสาวเจ้าผ้าขาว จึงได้พาไพร่พลอพยพมาอยู่ที่บ้านพรรณนา อำเภอพรรณานิคมในปัจจุบัน จนหลานสาวคลอดได้บุตรชาย ได้ชื่อว่าเจ้าโสมพะนิต ซึ่งต่อมาได้เป็นผู้ที่ไพรพลต่อจากเจ้าผ้าขาว ไพร่พลของเจ้าโสมพะนิตบางส่วนได้แยกย้ายไปอยู่บ้านธาตุเชิงชุม เพื่อปรนนิบัติพระธาตุ จึงถือได้ว่าเป็นกลุ่มที่อยู่กับพระธาตุเชิงชุมมาช้านาน ส่วนเจ้าโสมพะนิตได้หลบหนีการติดตาม ของทหารเจ้าสิริบุญสาร ไปตั้งหลักมั่นที่บ้านดงสมเปือยติดกับลำน้ำปาว เรียกว่า แก่งส้มโฮงตั้งเป็น เมืองกาฬสินธุ์ และขอความคุ้มครองจากราชสำนักกรุงเทพ ฯ
การขยายอิทธิพลของกรุงเทพ ฯ เข้าสู่อีสาน และสกลนคร

ในสมัยกรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีทรงขยายอำนาจออกไปให้กว้างไพศาล ครอบคลุมตั้งแต่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนเหนือ จนถึงลุ่มน้ำโขงตอนเหนือ พระองค์ได้ส่งกองทัพไปปราบเวียงจันทน์ เมื่อนครเวียงจันทน์ยกทัพมาตีพระวอ พระตา ในราชอาณาเขต เจ้าพระยาจักรีและพระยาสุรสีห์ได้ตีเวียงจันทน์แตก ใน พ.ศ.231 ท้าวหมาแพงบุตร เจ้าอุปชา ได้ว่าราชการแทนเจ้าเมือง แต่ถูกจับและข่มขู่ให้อ่อนน้อมต่อเวียงจันทน์ เจ้าโสมพะนิตที่เมืองกาฬสินธุ์ได้รายงานไปยังกรุงเทพให้ช่วยเหลือ ท้าวหมาแพงได้รับการปล่อยในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชและทรงแต่งตั้งให้ท้าวแพงหมาเป็นเจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ทำให้บุตรเจ้าโสมพะนิตไม่พอใจ คบคิดกับพระยาบ้าเว่อพาไพร่พลออกจากกาฬสินธุ์ กลับมาตั้งบ้านเรือนที่หน้าวัดพระธาตุเชิงชุม ในเวลาต่อมาได้โปรดเกล้า ฯ ให้พระยาบ้านเว่อเป็นเจ้าเมืองสกลทวาปี เมืองสกลทวาปี มีศูนย์กลางอยู่ที่บ้านธาตุเชิงชุม ในปี พ.ศ.2369 เกิดศึกเจ้าอนุวงศ์เป็นกบฏต่อราชสำนักกรุงเทพ ฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรด ฯ ให้กรมพระราชวังบวร ฯ เป็นแม่ทัพหน้ายกไปตีเวียงจันทน์สำเร็จ ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2370 พระเจ้าอนุวงค์หนีไปอาศัยเมืองมหาชัยกองแก้ว และเมืองแง่อานของญวนกองทัพไทยได้กวาดต้อน ผู้คนมาเป็นจำนวนมมากเมื่อกองทัพเดินทางกลับกรุงเทพ ฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพิจารณาว่าไม่ควรปล่อยให้เมืองเวียงจันทน์เข้มแข็ง อาจให้การสนับสนุนกำลังคน แก่ญวนซึ่งกำลังทำสงครามแย่งชิงเขมร และอาจแข็งข้อกับราชสำนักกรุงเทพ ฯ อีก จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยาราชสุภาวดี ยกกองทัพหลวงไปปราบปราม เมื่อ พ.ศ.2371 ไปรวบรวมไพร่พลที่หัวเมืองยกไปโจมตีเวียงจันทน์ แต่ปรากฏว่า กองทัพไทย ถูกกลลวงข้าศึกพ่ายแพ้หลบหนีเสียไพร่พลจำนวนมาก พระยาราชสุภาวดีรวบรวมไพร่พลขึ้นใหม่ที่ยโสธร โดยใช้เวลา 2 เดือน ยกไปตีเวียงจันทน์อีกครั้ง จนกองทัพเวียงจันทน์แตกพ่ายย่อยยับ วันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ.2371 เมื่อยกทัพกลับกรุงเทพ ฯ พระยาราชสุภาวดีได้รับพระราชทานยศเป็นเจ้าพระยาบดินทร์เดชา ในศึกพระเจ้าอนุวงศ์ครั้งนี้ เมืองสกลทวาปีมิได้ขัดขวางกองทัพจากเวียงจันทน์ที่เข้าตีเมืองกาฬสินธุ์ และยังให้แวะพัก ที่เมืองสกลทวาปี แต่พอพระธานีเจ้าเมืองทราบว่า กรมพระราชวังบวร ฯ ยกกองทัพตีเมืองเวียงจันทน์แตกแล้ว จึงยกทัพไปสวามิภักดิ์ที่บ้านพานพร้าว ในเวลานั้นกองทัพพระยาราชสุภาวดีเป็นแม่ทัพฝ่าตะวันออก ตีเมือง ยโสธร อุบล และจำปาศักดิ์ แล้วเลยไปถึงมุกดาหาร และไปจัดทัพที่เมืองนครพนม พระธานีไม่ได้เตรียมกำลังไพร่พลและกระสุนดินดำ ตลอดจนเสบียงอาหาร ให้กองทัพ จึงมีความผิดฐานกบฏ ถูกประหารชีวิติที่บ้านหนองทรายขาว แล้วกวาดต้อนผู้คนไปไว้ที่เมืองกบิลประจันตคาม เมืองสกลทวาปีจึงร้างชั่วคราว เหลือเพียงผู้คนที่พอจะรักษาพระธาตุเชิงชุม
ในสมัยรัชกาลที่ 3 และรัชกาลที่ 4

ในปี พ.ศ.2376-2388 ไทยและญวนได้เริ่มทำการแผ่อิทธิพลเหนือแผ่นดินเขมร และเพื่อเป็นการตัดกำลังญวน ไทยจึงเริ่มทำสงคราม เพื่อการกวาดต้อนผู้คนจากเมืองต่าง ๆ จากฝั่งซ้ายให้ไกลออกไปจนสุดแดนญวน หรือเกลี้ยกล่อมให้ เจ้าเมือง ยอมรับถวายสวามิภักดิ์ต่อกษัตริย์ ใน พ.ศ. 2385 ราชวงศ์อิน ชาวเมืองมหาชัยกองแก้ว น้องชายพระยาประเทศธานี (ดำ) เจ้าเมืองสกลนครคนแรก ที่อพยพมาสวามิภักดิ์ต่อไทยให้กลับไปเกลี้ยกล่อม ราชวงศ์อินเป็นผู้ที่คุ้นเคยกับชนเผ่าต่าง ๆ ทางฝั่งซ้าย เป็นอย่างดี เมื่อไปพูดชี้แจง จึงมีการอพยพผู้คนจากเมืองต่างๆ มาสู่สกลนครเป็นอันมากกลุ่มคนเหล่านี้
เป็นชนเผ่าที่แตกต่างกันออกไป มีภาษาพูดเป็นของตนเอง เช่น -กลุ่มคนผู้ไทยเมืองพรรณานิคม อพยพมาจากเมืองวัง
- กลุ่มผู้ไทยเมืองวาริชภูมิ และกลุ่มผู้ไทยเมืองจำปา ชนบท อพยพมาจากเมืองกะปอง เขตเมืองเซโปน
- กลุ่มกะโซ่ เมืองกุสุมาลย์ เป็นกลุ่มที่อพยพมาจากเมืองมกาชัยกองแก้ว
- กลุ่มโย้ย เมืองอากาศอำนวย อพยพมาจากเมืองหอมท้าว
- กลุ่มโย้ย เมืองวานรนิวาส
- กลุ่มโย้ย เมืองสว่างแดนดิน อพยพมาจากเมืองภูวา ใกล้เมืองมกาชัยกองแก้ว
- กลุ่มญ้อ อพยพมาจากเมืองคำเกิดคำม่วน
นอกจากนี้ยังมีพวกกะเลิงจากเมืองภูวา แต่กระจายปะปนกับกลุ่มอื่น ไม่ได้ตั้งเมืองอยู่กันเป็นกลุ่มก้อนแต่ประการใด

ลักษณะการปกครอง

กลุ่มอุปฮาด ราชวงศ์ ที่เข้าสวามิภักดิ์ ซึ่งภายหลังได้โปรดเกล้า ฯ แต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองสกลนคร ในปี พ.ศ.2381 เป็นกลุ่มที่มีความสำคัญและมีบทบาททางการเมือง ต่างก็มีความรู้ความสามารถ ในแบบแผนขนบธรรมเนียมการปกครองแบบลาวตะวันออก ทางกรุงเทพฯ จึงไม่ได้เข้าไปยุ่งเกี่ยว ปล่อยให้ปกครองกันเองตามแบบธรรมเนียมเดิม รวมทั้งการตัดสินคดีความด้วย

การปกครองแบบลาวแบ่งออกเป็นอาญา 4 ตำแหน่ง คือ

- เจ้าเมือง มีอำนาจสิทธิขาดในการสั่งราชการบ้านเมืองทั้งปวง ตลอดจนต้อนรับผู้ที่มาจากเมืองอื่น และสรรพสิ่งทั้งปวงที่เกิดขึ้นในเมืองนั้น
- อุปฮาด หรืออุปราช เป็นผู้ที่ทำงานแทนเจ้าเมืองเมื่อป่วยหรือมีกิจธุระ ถ้าเจ้าเมืองถึงแก่กรรม หรือมีเหตุต้องโทษทัณฑ์ หรือชรา ขณะที่ทางกรุงเทพฯ ยังไม่มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าเมือง ให้อุปฮาดปฏิบัติงานแทน
- ราชวงศ์ ทำหน้าที่พิจารณาอรรถคดีความร่วมกันตัดสินกับเจ้าเมือง ปฏิบัติตามคำสั่งของงอุปฮาด ในกรณีที่อุปฮาด รักษาการแทนเจ้าเมือง และราชวงศ์รักษาการแทนอุปฮาด
- ราชบุตร หมายถึงบุตรเจ้าเมือง แต่ถ้าผู้ใดที่มีความดีความชอบในราชการมาก เจ้าเมืองอาจเสนอชื่อขอพระราชทานโปรดเกล้าฯ แต่งตั่งให้เป็นราชบุตร ราชวงศ์ได้ การสักเลก และเก็บส่วย เป็นสิ่งที่สัมพันธ์กัน ทางกรุงเทพฯ ที่เป็นส่วนกลางต้องสักเลกจำนวนชายฉกรรจ์ของแต่ละเมือง เพื่อให้ทราบว่าในแต่ละหัวเมืองมีกำลังไพร่พลเท่าไร ที่จะเป็นกำลังที่สำคัญในการป้องกันประเทศ และทางด้านเศรษฐกิจ วีธีการคือสักหมึกลงที่ท้องแขนขวาเป็นตัวอักษรที่บอกชื่อเมือง ชื่อมูลนายเป็นต้นสังกัด เมื่อส่วนกลางรู้จำนวนกำลังพลของแต่ละเมืองแล้ว จะกำหนดการเก็บส่วย หรือภาษี ให้มีสัดส่วนสัมพันธ์กันกับจำนวนไพร่พล โดยเก็บจากทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่น เช่น ทองคำ เงิน ขี้ผึ้ง ผลเร่ว ป่าน และน้ำรัก เป็นต้น ในสกลนครมีบันทึกว่า พ.ศ.2402 ได้ส่งควายไปแทนผลเร่ว 150 ตัว
การปกครองระบบมณฑลเทศาภิบาล

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทางราชสำนักได้จัดส่งข้าราชการระดับสูงเข้าบริหารหัวเมืองอีสาน พ.ศ.2435 ทรงจัดรูปแบบการปกครองใหม่โดยเอาเมืองเอก โท ตรี จัตวา จัดเป็นกลุ่มรวมกันเป็น 4 กองใหญ่ โปรดให้ข้าหลวงกำกับ 1 คน และได้มีการจัดการปกครองใหม่ โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องชายเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม เสด็จฯมาเป็นข้าหลวงมณฑลฝ่ายเหนือ ในปี พ.ศ. 2434 ศูนย์กลางการปกครองอยู่ที่หนองคาย และเมืองอุดร ในปี พ.ศ. 2437 ได้มีการจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาล ให้เรียกกลุ่มเมืองเป็นมณฑลสกลนครอยู่ในมณฑลลาวพวน ภายใต้การบังคับบัญชาสูงสุด ของพระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม มีกองบัญชาการที่อุดรธานี ใน พ.ศ.2437 (ร.ศ.112) สกลนครได้จัดรูปแบบการปกครองแบบจตุสดมภ์ คือแบ่งเป็น กรมเมือง กรมวัง กรมคลัง และกรมนา และกำหนดให้มีเมืองแสนเมืองจัน มาเป็นมหาดไทยเมือง รับคำสั่งเจ้าเมืองทางฝ่ายธุรการ โต้ตอบไปมาในการบังคับบัญชาหัวเมือง ซึ่งขึ้นอยู่กับการปกครองของหัวเมืองสกล อุปฮาด ราชวงศ์ ราชบุตร ผู้ช่วย รวมเป็นกองยุติธรรมคอยชำระความอุทธรณ์ที่ราษฎรกล่าว หากรมต่างๆ เจ้าเมืองคอยชำระความอุทธรณ์ที่ราษฎรกล่าวโทษยุติธรรม ข้าหลวงเป็นผู้แนะนำข้าราชการทั่วไปทุกกรมกอง

การเปลี่ยนแปลงการปกครองครั้งสำคัญ

ในปี พ.ศ.2445 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนแปลง คือ ให้งานราชการตลอดจน การบังคับบัญชาในหน้าที่เจ้าเมืองสกลรวมทั้งแขวง ตกเป็นหน้าที่ของข้าหลวงบริเวณทั้งหมด ส่วนเมืองบริวารของเมืองสกลตั้งเป็นอำเภอ ให้เจ้าเมืองเป็นนายอำเภอ อุปฮาดเป็นปลัดอำเภอ ราชวงศ์เป็นสมุหอำเภอ ราชบุตรเป็นเสมียนอำเภอ สำหรับพระยาประจันตประเทศธานีเจ้าเมือง ให้เป็นที่ปรึกษาราชการของข้าหลวงเมืองบริเวณ หลังจากนั้นมา สกลนครได้มีข้าหลวงมาจากส่วนกลางเข้ามาบริหารราชการหลายคนจนถึง พ.ศ.2459 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้เปลี่ยนนามเมืองเป็นจังหวัดทั่วราชอาณาเขตสยาม เมืองสกลนครตั้งขึ้นเป็น จังหวัดสกลนคร ตั้งแต่นั้นมา
************************
Comments