Bedrijfsprofiel Stichting Fokus Exploitatie

In het begin van de jaren ’70 ontstond in Zweden een concept, bedacht door Prof. Brattgård, met als doel de emancipatie van mensen met een (zware) fysieke beperking in de maatschappij. Door gebruik te maken van 24-uurs assistentie op afroep, kon deze doelgroep in een reguliere, doch aangepaste, woning wonen en op deze manier meedoen met de maatschappij.
Assistentie werd geleverd wanneer nodig en op aanwijzing van de cliënt. Hierbij wordt de nadruk geplaatst op assistentie, en niet zorgverlening. Een zorgopleiding was hierdoor dus ook niet noodzakelijk, waardoor letterlijk iedereen deze werkzaamheden zou kunnen uitvoeren. 

In die periode was het gebruikelijk dat mensen met een (zware) fysieke beperking bij hun familie woonden of (uiteindelijk) in een zorginstelling zouden belanden. Participatie voor mensen met een beperking bestond nagenoeg niet, men was aangewezen op assistentie en zorg van anderen waarbij er geen ruimte was voor eigen regie, je was tenslotte blij dat iemand je uit bed kwam halen. Mensen met een (zware) fysieke beperking kwamen dus ook niet vaak verder dan hun directe omgeving, waardoor er ook geen aanpassingen voor deze doelgroep te vinden waren in het straatbeeld. Er was dus duidelijk sprake van een tweedeling in de maatschappij, en dat was precies het probleem wat dit concept moest aanpakken. Mogelijk maken dat ook deze groep zo onafhankelijk mogelijk kon participeren in de samenleving.

Dit concept werd destijds in Zweden gepresenteerd in een actualiteitenprogramma over maatschappelijke kwesties, dat Fokus werd genoemd. Het duurde niet lang voordat dit concept ook in Nederland werd opgemerkt. 

Op basis van dit concept werd in Nederland het concept ‘Fokuswonen’ geïntroduceerd door de Stichting Fokus Exploitatie, wat is opgericht door Evert van der Horst en een groep mensen met een fysieke beperking. Het doel van dit concept was het aanbieden van aangepaste woningen met 24-uurs assistentie op afroep voor mensen met een (zware) fysieke beperking. 

In 1979 werd het eerste Fokusproject gerealiseerd in Almere Haven. Daarna volgden Nijmegen, Doetinchem, Groningen en Utrecht. Door middel van een ingediende motie in de Tweede Kamer met hulp van kamerlid Erica Terpstra werd een subsidieregeling opgestart voor het bouwen van meerdere projecten en het aanbieden van de ADL assistentie door medewerkers van Fokus.

In 2016 werd de subsidieregeling ondergebracht onder een aparte regeling binnen de Wet Langdurige Zorg (WLZ) vanuit het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Na discussies over de financiering voor decennia, werd dit de definitieve regeling waarop de financiering vastgelegd zou worden.

Op dit moment bestaat Fokus landelijk uit 98 projecten, ongeveer 1400 cliënten en 2200 medewerkers.

Meer informatie over de geschiedenis van Fokus: https://fokus.nl/media/1/Fokus_35_jaar.pdf?v=1733493229

Fokus werd de plek waarbij mensen 24 uur per dag assistentie konden oproepen voor diverse handelingen, bijvoorbeeld verzorgingstaken zoals aan- en uitkleden, toiletgang, wassen en douchen. En ook hand- en spandiensten, zoals iets oprapen, een boterham maken of koffiezetten. Deze handelingen zijn in feite uit te voeren door iedereen, er was geen zorgopleiding voor nodig, omdat het slechts handelingen zijn die op aanwijzing van de cliënt worden uitgevoerd. Uiteraard dient iedere ADL-medewerker wel een beknopte ADL-training te volgen op het regiokantoor in Utrecht, waaronder bijvoorbeeld het uitvoeren van transfers met een tillift en het werken binnen de kaders van de Arbowetgeving.

Bij mensen met een (zware) fysieke beperking komt echter vaak een medisch aspect ten tonele, zoals bijvoorbeeld decubituswonden of zelfs een invasief aspect. Voorbeelden hiervan zijn een stoma, PEG sonde, tracheastoma met invasieve beademing of non-invasieve beademing. Ook kunnen blaas- en/of darmspoelingen noodzakelijk zijn, vaak in combinatie met katheterisatie. De handelingen die hiervoor noodzakelijk zijn, kan men niet volledig op aanwijzing volgen en dan zeker niet zonder opleiding of training. Hierbij is er dus sprake van zorgverlening, wat gepaard gaat met bepaalde kennisvereisten en wettelijke kaders waar organisaties en zorgverleners zich aan moeten houden.

Fokus besloot op een bepaald moment om een groot aantal van deze zorg handelingen uit te voeren bij cliënten. Het is namelijk mogelijk om gebruik te maken van handelingsschema’s. Dit zijn instructies opgesteld door een arts, medisch specialist of bevoegd verpleegkundige waarop zorgverleners worden getraind om die stappen vervolgens uit te voeren. Dit wordt Eenvoudige Verpleegtechnische Assistentie (EVA) genoemd. Dit stelt assistentieverleners in staat om deze handelingen alsnog uit te voeren zonder vooropleiding.

Hierdoor ontstaat een discussiepunt, is er nu sprake van zorgverlening (met wettelijke kaders zoals een zorgplicht als gevolg) of is het nog steeds puur assistentieverlening? In dit laatste geval kan Fokus zorghandelingen uitvoeren zonder officieel een zorginstelling te zijn. 

Doordat Fokus diverse zorghandelingen uitvoert voor cliënten, is het ook belangrijk dat er ADL-assistenten beschikbaar zijn om deze zorg te kunnen uitvoeren. Zoals reeds beschreven in het vorige hoofdstuk, kan een EVA-handeling uitsluitend worden uitgevoerd door medewerkers die zijn getraind en getoetst op het desbetreffende handelingsschema. Wanneer op een bepaald moment niemand beschikbaar is om die handelingen uit te voeren, krijgt die cliënt geen zorg voor dit onderdeel. Bij diverse medische zorgvragen, zoals het leegzuigen van een tracheacanule is het van levensbelang dat dit altijd per direct uitgevoerd kan worden.

Doordat Fokus expliciet deze rol op zich neemt, gaan de cliënt en zorgaanbieders ervan uit dat de benodigde zorg daarmee door hen is afgedekt. Dit neemt een enorme verantwoordelijkheid met zich mee, en moet goed worden ingeregeld. Het gebeurt echter regelmatig dat niet genoeg mensen worden ingewerkt op deze zorghandelingen en dat er zelfs dagdelen of hele dagen zijn dat de desbetreffende zorghandelingen niet uitgevoerd kunnen worden vanwege onderbezetting. Dit resulteert in ongemak, onrust en kan zelfs de dood tot gevolg hebben. 

Wanneer dit punt ter sprake komt, beroept Fokus zich tot het gegeven dat het geen zorginstelling is en niet gebonden is aan die wettelijke kaders. In feite biedt het iets aan, wat het niet kan leveren, en vervolgens de risico’s bij de cliënt neerlegt. Dit is erg spijtig, omdat de cliënt vooraf moet worden geïnformeerd over wat wel en niet mogelijk is. Als het geen zorg kan leveren dan moet het die ook niet aanbieden, en cliënten daar niet mee lokken om gebruik te maken van de dienstverlening van Fokus. Wanneer de cliënt eenmaal in een Fokuswoning woont, dan is die volledig overgeleverd aan hun dienstverlening.

Tijdens de intake geeft Fokus bijvoorbeeld aan dat zij beademingszorg aanbieden en sondevoeding kunnen toedienen, ook bij projecten waar men kampt met personeelsproblemen of wanneer de Fokusunit te ver van de woning is verwijderd. Dit geeft valse hoop en de misconceptie dat het een duurzame optie zal zijn, terwijl de cliënt waarschijnlijk weer zal moeten verhuizen wanneer Fokus de beloftes niet nakomt.

In het Fokusconcept staat eigen regie centraal, waarbij het de cliënt in staat stelt om zelfstandig te leven met assistentie waar nodig. Zo bepaalt een cliënt wanneer die uit bed wilt, wanneer die wilt douchen en welke kleren aangetrokken gaan worden. Wil je salami op je brood, of wellicht liever een kommetje met yoghurt en wat fruit? Op deze manier is het mogelijk om je eigen leven te leiden op de manier wat je zelf zou willen.

Eigen regie is echter een filosofisch concept waar men al eeuwen over discussieert, net zoals autonomie en het bestaan van vrije wil. Fokus gebruikt dit principe als hun bestaansrecht, waarbij het cliënten de mogelijkheid biedt om zelfstandig te leven en assistentie te vragen waarbij dat ook nodig is. Maar doordat die definitie in de laatste 50 jaar flink is veranderd, kan men natuurlijk afvragen welke definitie Fokus hierbij hanteert. 

Men kan natuurlijk suggereren dat je letterlijk alles zou mogen vragen aan assistentie, maar wanneer je zou vragen om je badkamer opnieuw te betegelen, een stopcontact aan te leggen of zelfs intieme verzoeken zou hebben, dan zijn er wel degelijk limieten aan die eigen regie. Voor ieder van deze moet je iemand anders inschakelen, een klusser, een huishoudelijke hulp of een andere aanbieder voor die hulpvraag. Alhoewel dit begrijpelijk is, bepaalt Fokus wel het speelveld waarin deze eigen regie gaat plaatsvinden.

Ieder project bepaalt bijvoorbeeld zijn eigen speelveld, zo zal de een graag je was even ophangen of je bed verschonen na een ongelukje. De ander zal dat waarschijnlijk niet doen, zij bepalen dat de cliënt hiervoor iets anders moet verzinnen. Wanneer een cliënt de grenzen van dit speelveld regelmatig opzoekt of eroverheen gaat, wordt de eigen regie van de cliënt in twijfel getrokken, in plaats van het desbetreffende speelveld.

Wanneer deze eigen regie in twijfel wordt getrokken, eventueel met een arts die door Fokus wordt uitgekozen in plaats van de deskundigen die de cliënt al jaren kennen, wordt een ADL plan geactiveerd met vaste afspraken die eenzijdig door Fokus worden opgesteld, en eventueel met een huisuitzetting tot gevolg. Van die eigen regie is vervolgens niets meer te zien.

De dienstverlening van Fokus is gekoppeld aan de Fokuswoning, met assistentie “in en rondom de woning”. Deze woningen zijn aangepast en uitsluitend beschikbaar voor Fokuscliënten. Daarnaast biedt Fokus ook een ABC contract aan, waardoor het ook dienstverlening kan aanbieden buiten de Fokuswoningen. Bij alle vormen van dienstverlening buiten een Fokuswoning kan er echter geen aanspraak worden gemaakt op de ADL-subsidieregeling en zal dit gefinancierd moeten worden vanuit een Persoonsgebonden Budget (PGB). 

De Fokuswoningen worden aangeboden door diverse wooncorporaties in het land, waarbij de huurovereenkomst gekoppeld wordt aan de dienstverleningsovereenkomst met Fokus. Wanneer de dienstverleningsovereenkomst wordt beëindigd, wat gebeurt bij eenzijdig of wederzijds opzeggen, of bij het ingaan van een WLZ-indicatie die verzilverd wordt met een Persoonsgebonden Budget (PGB), wordt de cliënt geacht om de woning te verlaten. Fokus geeft hierbij aan dat de cliënt geen aanspraak kan doen op huurdersbescherming, al is deze bewering onjuist. De wooncorporatie moet in dit geval een nieuwe vergelijkbare woning aanbieden. Vanwege het algehele woningtekort in Nederland en daar bovenop het vereiste voor een aangepaste woonruimte maakt dit een zeer lastige, al dan niet onmogelijke, opdracht.

De opzegging van de dienstverleningsovereenkomst kan bijvoorbeeld tot stand komen wanneer de ADL indicatie afloopt of dit wederzijds wordt afgesproken indien iemand wil verhuizen. Het probleem is echter dat die overeenkomst ook eenzijdig door Fokus kan worden beëindigd, bijvoorbeeld wanneer de cliënt naar mening van Fokus te weinig assistentie afneemt, of wanneer er een onveilige situatie ontstaat omdat Fokus de beloftes omtrent de zorg niet kan nakomen. In dat laatste scenario is een cliënt genoodzaakt om de zorg op een andere manier in te regelen, bijvoorbeeld door middel van een Persoonsgebonden Budget (PGB) uit de Wet Langdurige Zorg (WLZ), wat een beëindiging van de ADL indicatie en een beëindiging van de dienstverleningsovereenkomst tot gevolg heeft. 

Hierdoor wordt de cliënt naast de zorgproblematiek ook nog eens geconfronteerd met een potentiële huisuitzetting wanneer de wooncorporatie hieraan meewerkt. Vanuit de exploitatie is het logisch dat alle woningen beschikbaar zijn voor Fokus, maar om cliënten waarbij de zorg vanuit Fokus zomaar uit hun woning te zetten is onmenselijk. De organisatie is in dit geval namelijk in gebreke, niet de cliënt.

Deze koppeling zorgt er tevens ook voor dat een grootschalig aantal aangepaste woningen langdurig leegstaan omdat deze niet zijn bewoond maar wel gereserveerd zijn voor Fokus. Vanwege het tekort aan aangepaste woonruimten in Nederland is dit systeem niet meer van deze tijd en is er verandering nodig om dit concept duurzaam te maken.

Fokus wordt aangestuurd door het bestuur. Daaronder staan een aantal directeuren ADL-assistentie die gekoppeld zijn aan een deel van het land. Per regio is een regiomanager aangesteld, die verantwoordelijk is voor alle Fokusprojecten in die regio. Voorafgaand aan de nieuwe subsidieregeling onder de Wet Langdurige Zorg (WLZ) had ieder Fokusproject een eigen manager, die verantwoordelijk was voor dat specifieke project.

Sinds de nieuwe subsidieregeling werd besloten om bezuinigingen door te voeren. Opmerkelijk werd gekozen om de managers van de Fokusprojecten te verwijderen, in plaats van een middenlaag zoals de regiomanagers. Het gevolg was dat deze regiomanagers het werk van de projectmanagers moesten uitvoeren. De oplossing was het inrichten van zelforganiserende teams, hierdoor werden de medewerkers zelf verantwoordelijk voor het organiseren van het project. Deze mensen hadden geen enkele affiniteit met de zorg en zeker niet met management. Dat was het begin van grootschalige problematiek, omdat de medewerkers de middelen en kennis niet hadden om hun project te organiseren en de regiomanagers het werk niet konden bijbenen.

De oplossing was het aanwijzen van een medewerker als teamleider, om werkzaamheden van de regiomanager over te nemen. Het probleem is echter dat die medewerker zoals beschreven in de vorige alinea geen affiniteit heeft met management en per definitie ongeschikt is voor deze functie. Het aanstellen van zo’n teamleider zou wellicht helpen om de werkdruk bij een zelf organiserend team te verlagen, maar biedt nagenoeg geen verbeteringen qua managementcapaciteit. 

Pragmatisch gezien verkeert Fokus in een staat van grote veranderingen op financieel, maatschappelijk en wettelijk gebied. Er is steeds meer vraag naar medische zorg, er zijn gigantische tekorten op de woningmarkt, de financiering en regelgeving in de zorg worden steeds verder aangescherpt, zelfstandigen in de zorg worden steeds meer onder toezicht geplaatst, er zijn concurrenten die een zorgopleiding en andere doorgroeimogelijkheden aanbieden tegen een aantrekkelijker uurloon en er is sprake van leegloop door cliënten.

Om met deze uitdagingen om te gaan heeft Fokus een legioen aan teamleiders en managers op mbo-niveau 2 met weinig tot geen affiniteit in de zorg of management. Het is onmogelijk om met deze samenstelling optimaal te kunnen blijven functioneren.

Als organisatie is het de bedoeling dat je openstaat voor kritiek, dit biedt mogelijkheden tot verbetering. Naast persoonlijke ontwikkeling is de ontwikkeling van een bedrijf ook een continu proces, ook bedrijven die al 50 jaar actief zijn. Zelfreflectie is hierdoor een cruciaal onderdeel van dit proces.

In tegenstelling tot fabrieken, wordt in de zorg gewerkt met mensen van vlees en bloed. Een product heeft nergens last van, mensen wel. Sinds de oprichting van het Landelijk Meldpunt Misstanden Stichting Fokus werd de problematiek bij Fokus vanuit het perspectief van cliënten en medewerkers in kaart gebracht. Hierbij werd duidelijk dat Fokus zogenaamde strafmaatregelen toepast op kritische cliënten met een klacht, wanneer er intern geen gehoor aan werd gegeven. De doelstelling van Fokus is om kritieke geluiden omtrent de organisatie te isoleren en te beperken, om te voorkomen dat het Fokusconcept gaat destabiliseren vanwege kritische cliënten. Hierdoor lijkt het voortbestaan van Fokus belangrijker te zijn dan het welzijn van de cliënten.

Het verbergen van interne problemen, vergelijkbaar met het verbergen van stof onder het vloerkleed, in plaats van deze aan te pakken kan wellicht wat tijdrekken, maar uiteindelijk is dat vloerkleed niet meer begaanbaar. Wanneer dit moment ten tonele komt, kan de hele organisatie instorten op zijn eigen fundament. 

Door te weigeren om de vastgestelde misstanden te erkennen en steevast te ontkennen dat er serieuze problemen zijn, wordt enige vorm van zelfreflectie uitgesloten en gaat de bedrijfsvoering puur over schadebeperking. Dit kan een tijd doorgaan, totdat de situatie onbeheersbaar wordt. Dat moment kan een einde betekenen voor het nu reeds bestaande 50-jarige Fokusconcept.

Het succesvolle Zweedse concept wat emancipatie teweeg moest brengen voor mensen met een (zware) fysieke beperking heeft in de jaren ’70 voor de ontwikkeling van de Fokuswoningen gezorgd. Dit bood deze doelgroep de mogelijkheid om zo zelfstandig mogelijk te kunnen leven met de assistentie waar nodig. Door diverse veranderingen in de zorg, de maatschappij, de woningmarkt en de financiering komt Fokus voor verschillende uitdagingen te staan. Hierbij benoemt het bestuur van Fokus de geconstateerde misstanden ook als uitdagingen, maar dat zijn eerder gevolgen van slecht ondernemerschap en een gebrek aan zelfreflectie. Dus laten wij die bewering meteen doorverwijzen naar het land der fabelen.

Doordat de misstanden niet erkend worden door het bestuur en het management en de organisatie niet beschikt over de benodigde kennis inzake management en tevens vaak de kwaliteiten van een leider missen, is het niet in staat om de hedendaagse problematiek aan te passen binnen de organisatie en de maatschappij. Daarnaast is het grootschalig bezetten van lege aangepaste woonruimtes niet te verantwoorden in een tijd van woningnood, wat gevolgen heeft voor mensen met een fysieke beperking. De emancipatie wordt hierdoor juist teruggedraaid, omdat Fokus hiermee de participatie in de samenleving tegenhoudt.

Mocht dit Fokusconcept willen blijven bestaan om de volgende 50 jaar te behalen, zijn de volgende adviezen noodzakelijk:

• Plaats op ieder Fokusproject een manager met de benodigde kwalificaties

• Verwijder de regiomanagers, zij zijn met bovenstaande maatregel niet nodig en hiermee worden de kosten beperkt

• Bepaal of je zorg gaat aanbieden en welke dat gaat zijn. Beloof nieuwe cliënten niets wat je niet kan waarmaken

• Regel een oplossing voor bestaande zorgbehoevende cliënten die je hebt binnengehaald met beloftes die je niet kan waarmaken. Help die mensen met een oplossing, desnoods zonder Fokus. Het is een bedrijfsrisico, dus sta die woning gewoon af.

• Ga zorgbehoevende mensen niet uit hun woningen gooien, zoek eerder naar een constructieve oplossing

• Geef woningen die langdurig leeg staan af aan de wooncorporaties

• Erken de misstanden en ga met alle partijen in gesprek met een constructieve houding

• Het is prima om de zorgvragen te omkaderen en te beperken, maar verbreek je beloftes niet en gebruik eigen regie niet als middel om cliënten weg te werken uit je project

• Stop met strafmaatregelen, je bent een professionele ANBI-stichting, geen kleuterklas!