واژه شناسی شهریور

«شهریور»، در اوستا «خشَترَوَیریه» یا «خشترا Khshatra» و در پهلوی « شَهروَر» و چم آنرا: «شهریاری دلخواه» - « شهریاری آرمانی»- «توانایی مینُوی» - « آرمانشهر»-«شهریاری مینُوی»- «نیروی خواست و کوشش»- «فرمانروایی و پادشاهی آسمانی»- « کشور برگزیده ی اهورایی» - «خویشتن داری و چیرگی بر خویشتن» - « فرمانروایی اندیشه» - « نیروی شهریاری اهورا مزدا» نوشته اند.

در «گاتها»، (سرودهای اشوزرتشت ورجاوند) «خشَترَوَیریه» با فروزه ی « وهو» به چم «نیک» همراه است. آنچه را که زرتشت می ستاید و آدمی را به سوی آن رهنمون می شود، «فرمانروایی» یا «خشَترَوَیریه» نیست! «وهو خشَترَوَیریه» یا « فرمانروایی نیک» است. کیکاووس و افراسیاب و ضحاک و سلطان محمود غزنوی و امیر تیمور لنگ و بس بسیاران دیگر همانند آنها «فرمانروا» بودند، ولی « فرمانروایان نیک» نبودند.

پیوند اندیشه و کردار در گاتهای زرتشت به روشنی دیده می شود: آنچه در اندیشه می گذرد تا زمانی که به کردار در نیامده نیک و بدش شناخته نمی شود، هنگامی که به کردار درآمد، شایان ستایش یا سزاوار نکوهش می شود. آنچه را که زرتشت می ستاید و بیش از 50 بار از آن یاد می کند «وهو خشَترَوَیریه» یا «نیروی فرمانروایی نیک» است.

ای مزدا اهوره ، چون کین گنهکاران فرا رسد، « شهریاری مَینُوی= شهریور» تو در پرتو « مَنِش نیک= بهمن» آشکار خواهد شد و آنان خواهند آموخت که «دورج= دروغ و ناراستی » را با دستهای «اَشَه= اردیبهشت» بسپارند. (بند 8 سرود 30 )

ای مزدا، ای اهوراییان(امشاسپندان)، آنگاه که خواستِ ما را پاسخگو باشید، آرزو خواهیم کرد که در پرتو« اَشه= اردیبهشت» «آرمیتی= اسفند) و « اَشی = ایزد بانوی توانگری» و «بهترین منش= بهمن»، «شهریاریِ مینُویِ= شهریور» نیرومند از آن ما شود تا با افزایش آن بر «دروج= ناراستی» چیرگی یابیم. (بند 4 سرود 31 )

بهترین [پاداش] ارزانی فرزانه یی خواهد بود که پیام راستین و « منثَره= سخن پاک خداوندی» ی مرا بر مردمان آشکار بگرداند و آنان را در پرتو «اَشَه = اردیبهشت» به «رسایی= خرداد»، و جاودانگی= اَمُرداد» [رهنمون شود]. «مزدا» به دستیاری «منش نیک= بهمن»، «شهریاری مینوی= شهریور) چنین کسی را خواهد افزود.( بند 6 سرود 31 )

در اوستای نو شهریور یکی از امشاسپندان است. در جهان مینُو نماد شهریاری و فرّ و فرمانروایی اَهورَه مزدا، و در جهان اَستومند نگاهبان توپالها (فلزات) و پاسدار فَرّ و پیروزی شهریاران دادگر، و یاور بینوایان و دستگیر مستمندان است . او را مینوی مهربانی و جوانمردی هم گفته اند.

« امشاسپند شهریور» همراه با دو امشاسپند دیگر « بهمن و اردیبهشت» نماد پدر خدایی اهوره مزدا بشمار می روند. ایزدان «مهر»، «خورشید»، « آسمان»، «انیران»، « سَوکَ»، «اَرِدویسورَاَناهیتا»، «هوم» و «اپام نَپات» از همکاران او، و « سَورو» کماله دیو «نماد شهریاری بد و آشوب و مستی» همِستار بزرگ اوست . چهارمین روز هر ماه، و ششمین ماه سال بنام او، و چهارمین روز از ماه شهریور « جشن شهریورگان» از خانواده ی جشنهای آتش است . شاسپرغم(ریحان ) گیاه ویژه ی اوست.